dhruvacaritam
maitreya uvāca
dhruvaṃ nivṛttaṃ pratibuddhya vaiśasād apetamanyuṃ bhagavān dhaneśvaraḥ .
tatrāgataścāraṇayakṣakinnaraiḥ saṃstūyamāno nyavadat kṛtāñjalim
||1||ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसाद् अपेतमन्युं भगवान् धनेश्वरः ।
तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरैः संस्तूयमानो न्यवदत् कृताञ्जलिम्
dhanada uvāca
(anuṣṭup) bho bhoḥ kṣatriyadāyāda parituṣṭo'smi te'nagha .
yattvaṃ pitāmahādeśād vairaṃ dustyajamatyajaḥ
||2||(अनुष्टुप्) भो भोः क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ ।
यत्त्वं पितामहादेशाद् वैरं दुस्त्यजमत्यजः
na bhavān avadhīdyakṣān na yakṣā bhrātaraṃ tava .
kāla eva hi bhūtānāṃ prabhurapyayabhāvayoḥ
||3||न भवान् अवधीद्यक्षान् न यक्षा भ्रातरं तव ।
काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयोः
ahaṃ tvamityapārthā dhīḥ ajñānāt puruṣasya hi .
svāpnīvābhātyataddhyānād yayā bandhaviparyayau
||4||अहं त्वमित्यपार्था धीः अज्ञानात् पुरुषस्य हि ।
स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद् यया बन्धविपर्ययौ
tadgaccha dhruva bhadraṃ te bhagavantaṃ adhokṣajam .
sarvabhūtātmabhāvena sarvabhūtātmavigraham
||5||तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तं अधोक्षजम् ।
सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम्
bhajasva bhajanīyāṅghriṃ abhavāya bhavacchidam .
yuktaṃ virahitaṃ śaktyā guṇamayyātmamāyayā
||6||भजस्व भजनीयाङ्घ्रिं अभवाय भवच्छिदम् ।
युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया
vṛṇīhi kāmaṃ nṛpa yanmanogataṃ mattastvamauttānapade'viśaṅkitaḥ .
varaṃ varārho'mbujanābhapādayoḥ anantaraṃ tvāṃ vayamaṅga śuśruma
||7||वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कितः ।
वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयोः अनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम
maitreya uvāca
sa rājarājena varāya codito dhruvo mahābhāgavato mahāmatiḥ .
harau sa vavre'calitāṃ smṛtiṃ yayā taratyayatnena duratyayaṃ tamaḥ
||8||स राजराजेन वराय चोदितो ध्रुवो महाभागवतो महामतिः ।
हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तमः
(anuṣṭup) tasya prītena manasā tāṃ dattvaiḍaviḍastataḥ .
paśyato'ntardadhe so'pi svapuraṃ pratyapadyata
||9||(अनुष्टुप्) तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्ततः ।
पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत
athāyajata yajñeśaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ .
dravyakriyādevatānāṃ karma karmaphalapradam
||10||अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम्
sarvātmani acyute'sarve tīvraughāṃ bhaktimudvahan .
dadarśātmani bhūteṣu taṃ eva avasthitaṃ vibhum
||11||सर्वात्मनि अच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् ।
ददर्शात्मनि भूतेषु तं एव अवस्थितं विभुम्
tamevaṃ śīlasampannaṃ brahmaṇyaṃ dīnavatsalam .
goptāraṃ dharmasetūnāṃ menire pitaraṃ prajāḥ
||12||तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् ।
गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजाः
ṣaṭtriṃśad varṣasāhasraṃ śaśāsa kṣitimaṇḍalam .
bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ kurvan abhogaiḥ aśubhakṣayam
||13||षट्त्रिंशद् वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् ।
भोगैः पुण्यक्षयं कुर्वन् अभोगैः अशुभक्षयम्
evaṃ bahusavaṃ kālaṃ mahātmāvicalendriyaḥ .
trivargaupayikaṃ nītvā putrāyādān nṛpāsanam
||14||एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रियः ।
त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान् नृपासनम्
manyamāna idaṃ viśvaṃ māyāracitamātmani .
avidyāracitasvapna gandharvanagaropamam
||15||मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि ।
अविद्यारचितस्वप्न गन्धर्वनगरोपमम्
ātmastryapatyasuhṛdo balamṛddhakośam antaḥpuraṃ parivihārabhuvaśca ramyāḥ .
bhūmaṇḍalaṃ jaladhimekhalamākalayya kālopasṛṣṭamiti sa prayayau viśālām
||16||आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोशम् अन्तःपुरं परिविहारभुवश्च रम्याः ।
भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम्
tasyāṃ viśuddhakaraṇaḥ śivavārvigāhya baddhvā''sanaṃ jitamarunmanasā''hṛtākṣaḥ .
sthūle dadhāra bhagavatpratirūpa etad dhyāyan tadavyavahito vyasṛjatsamādhau
||17||तस्यां विशुद्धकरणः शिववार्विगाह्य बद्ध्वाऽऽसनं जितमरुन्मनसाऽऽहृताक्षः ।
स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद् ध्यायन् तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ
bhaktiṃ harau bhagavati pravahannajasram ānandabāṣpakalayā muhurardyamānaḥ .
viklidyamānahṛdayaḥ pulakācitāṅgo nātmānamasmaradasāviti muktaliṅgaḥ
||18||भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्रम् आनन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानः ।
विक्लिद्यमानहृदयः पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्गः
(anuṣṭup) sa dadarśa vimānāgryaṃ nabhaso'vatarad dhruvaḥ .
vibhrājayad daśa diśo rākāpatimivoditam
||19||(अनुष्टुप्) स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुवः ।
विभ्राजयद् दश दिशो राकापतिमिवोदितम्
tatrānu devapravarau caturbhujau śyāmau kiśorāvaruṇāmbujekṣaṇau .
sthitāvavaṣṭabhya gadāṃ suvāsasau kirīṭahārāṅgadacārukuṇḍalau
||20||तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ ।
स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ
vijñāya tāvuttamagāyakiṅkarau abhyutthitaḥ sādhvasavismṛtakramaḥ .
nanāma nāmāni gṛṇanmadhudviṣaḥ pārṣatpradhānau iti saṃhatāñjaliḥ
||21||विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करौ अभ्युत्थितः साध्वसविस्मृतक्रमः ।
ननाम नामानि गृणन्मधुद्विषः पार्षत्प्रधानौ इति संहताञ्जलिः
taṃ kṛṣṇapādābhiniviṣṭacetasaṃ baddhāñjaliṃ praśrayanamrakandharam .
sunandanandāvupasṛtya sasmitaṃ pratyūcatuḥ puṣkaranābhasammatau
||22||तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् ।
सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतुः पुष्करनाभसम्मतौ
sunandanandāvūcatuḥ
(anuṣṭup) bho bho rājan subhadraṃ te vācaṃ no'vahitaḥ śrṛṇu .
yaḥ pañcavarṣastapasā bhavān devamatītṛpat
||23||(अनुष्टुप्) भो भो राजन् सुभद्रं ते वाचं नोऽवहितः श्रृणु ।
यः पञ्चवर्षस्तपसा भवान् देवमतीतृपत्
tasyākhilajagaddhātuḥ āvāṃ devasya śārṅgiṇaḥ .
pārṣadau iha samprāptau netuṃ tvāṃ bhagavatpadam
||24||तस्याखिलजगद्धातुः आवां देवस्य शार्ङ्गिणः ।
पार्षदौ इह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम्
sudurjayaṃ viṣṇupadaṃ jitaṃ tvayā yatsūrayo'prāpya vicakṣate param .
ātiṣṭha taccandradivākarādayo graharkṣatārāḥ pariyanti dakṣiṇam
||25||सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् ।
आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो ग्रहर्क्षताराः परियन्ति दक्षिणम्
(anuṣṭup) anāsthitaṃ te pitṛbhiḥ anyairapyaṅga karhicit .
ātiṣṭha jagatāṃ vandyaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
||26||(अनुष्टुप्) अनास्थितं ते पितृभिः अन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् ।
आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णोः परमं पदम्
etadvimānapravaraṃ uttamaślokamaulinā .
upasthāpitamāyuṣman adhiroḍhuṃ tvamarhasi
||27||एतद्विमानप्रवरं उत्तमश्लोकमौलिना ।
उपस्थापितमायुष्मन् अधिरोढुं त्वमर्हसि
maitreya uvāca
niśamya vaikuṇṭhaniyojyamukhyayoḥ madhucyutaṃ vācamurukramapriyaḥ .
kṛtābhiṣekaḥ kṛtanityamaṅgalo munīn praṇamyāśiṣamabhyavādayat
||28||निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययोः मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रियः ।
कृताभिषेकः कृतनित्यमङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत्
(anuṣṭup) parītyābhyarcya dhiṣṇyāgryaṃ pārṣadau avabhivandya ca .
iyeṣa tadadhiṣṭhātuṃ bibhradrūpaṃ hiraṇmayam
||29||(अनुष्टुप्) परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदौ अवभिवन्द्य च ।
इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम्
tadottānapadaḥ putro dadarśāntakamāgatam .
mṛtyormūrdhni padaṃ dattvā ārurohādbhutaṃ gṛham
||30||तदोत्तानपदः पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् ।
मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम्
tadā dundubhayo neduḥ mṛdaṅgapaṇavādayaḥ .
gandharvamukhyāḥ prajaguḥ petuḥ kusumavṛṣṭayaḥ
||31||तदा दुन्दुभयो नेदुः मृदङ्गपणवादयः ।
गन्धर्वमुख्याः प्रजगुः पेतुः कुसुमवृष्टयः
sa ca svarlokamārokṣyan sunītiṃ jananīṃ dhruvaḥ .
anvasmaradagaṃ hitvā dīnāṃ yāsye triviṣṭapam
||32||स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुवः ।
अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम्
iti vyavasitaṃ tasya vyavasāya surottamau .
darśayāmāsaturdevīṃ puro yānena gacchatīm
||33||इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ ।
दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम्
tatra tatra praśaṃsadbhiḥ pathi vaimānikaiḥ suraiḥ .
avakīryamāṇo dadṛśe kusumaiḥ kramaśo grahān
||34||तत्र तत्र प्रशंसद्भिः पथि वैमानिकैः सुरैः ।
अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमैः क्रमशो ग्रहान्
trilokīṃ devayānena so'tivrajya munīnapi .
parastādyaddhruvagatiḥ viṣṇoḥ padamathābhyagāt
||35||त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि ।
परस्ताद्यद्ध्रुवगतिः विष्णोः पदमथाभ्यगात्
yadbhrājamānaṃ svarucaiva sarvato lokāstrayo hyanu vibhrājanta ete .
yannāvrajanjantuṣu ye'nanugrahā vrajanti bhadrāṇi caranti ye'niśam
||36||यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते ।
यन्नाव्रजन्जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम्
(anuṣṭup) śāntāḥ samadṛśaḥ śuddhāḥ sarvabhūtānurañjanāḥ .
yāntyañjasācyutapadaṃ acyutapriyabāndhavāḥ
||37||(अनुष्टुप्) शान्ताः समदृशः शुद्धाः सर्वभूतानुरञ्जनाः ।
यान्त्यञ्जसाच्युतपदं अच्युतप्रियबान्धवाः
ityuttānapadaḥ putro dhruvaḥ kṛṣṇaparāyaṇaḥ .
abhūttrayāṇāṃ lokānāṃ cūḍāmaṇirivāmalaḥ
||38||इत्युत्तानपदः पुत्रो ध्रुवः कृष्णपरायणः ।
अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामलः
gambhīravego'nimiṣaṃ jyotiṣāṃ cakramāhitam .
yasmin bhramati kauravya meḍhyāmiva gavāṃ gaṇaḥ
||39||गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् ।
यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गणः
mahimānaṃ vilokyāsya nārado bhagavān ṛṣiḥ .
ātodyaṃ vitudan ślokān satre'gāyat pracetasām
||40||महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवान् ऋषिः ।
आतोद्यं वितुदन् श्लोकान् सत्रेऽगायत् प्रचेतसाम्
nārada uvāca
nūnaṃ sunīteḥ patidevatāyāḥ tapaḥprabhāvasya sutasya tāṃ gatim .
dṛṣṭvābhyupāyānapi vedavādino naivādhigantuṃ prabhavanti kiṃ nṛpāḥ
||41||नूनं सुनीतेः पतिदेवतायाः तपःप्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् ।
दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपाः
yaḥ pañcavarṣo gurudāravākśaraiḥ bhinnena yāto hṛdayena dūyatā .
vanaṃ madādeśakaro'jitaṃ prabhuṃ jigāya tadbhaktaguṇaiḥ parājitam
||42||यः पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरैः भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता ।
वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं जिगाय तद्भक्तगुणैः पराजितम्
yaḥ kṣatrabandhurbhuvi tasyādhirūḍhaṃ anvārurukṣedapi varṣapūgaiḥ .
ṣaṭpañcavarṣo yadahobhiralpaiḥ prasādya vaikuṇṭhamavāpa tatpadam
||43||यः क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढं अन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगैः ।
षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पैः प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम्
maitreya uvāca
(anuṣṭup) etatte'bhihitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭo'hamiha tvayā .
dhruvasyoddāmayaśasaḥ caritaṃ sammataṃ satām
||44||(अनुष्टुप्) एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ।
ध्रुवस्योद्दामयशसः चरितं सम्मतं सताम्
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ svastyayanaṃ mahat .
svargyaṃ dhrauvyaṃ saumanasyaṃ praśasyamaghamarṣaṇam
||45||धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम्
śrutvaitat śraddhayābhīkṣṇaṃ acyutapriyaceṣṭitam .
bhavedbhaktirbhagavati yayā syāt kleśasaṅkṣayaḥ
||46||श्रुत्वैतत् श्रद्धयाभीक्ष्णं अच्युतप्रियचेष्टितम् ।
भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात् क्लेशसङ्क्षयः
mahattvamicchatāṃ tīrthaṃ śrotuḥ śīlādayo guṇāḥ .
yatra tejastadicchūnāṃ māno yatra manasvinām
||47||महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतुः शीलादयो गुणाः ।
यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम्
prayataḥ kīrtayetprātaḥ samavāye dvijanmanām .
sāyaṃ ca puṇyaślokasya dhruvasya caritaṃ mahat
||48||प्रयतः कीर्तयेत्प्रातः समवाये द्विजन्मनाम् ।
सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत्
paurṇamāsyāṃ sinīvālyāṃ dvādaśyāṃ śravaṇe'thavā .
dinakṣaye vyatīpāte saṅkrame'rkadine'pi vā
||49||पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा ।
दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा
śrāvayet śraddadhānānāṃ tīrthapādapadāśrayaḥ .
necchan tatrātmanātmānaṃ santuṣṭa iti sidhyati
||50||श्रावयेत् श्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रयः ।
नेच्छन् तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति
jñānamajñātatattvāya yo dadyātsatpathe'mṛtam .
kṛpālordīnanāthasya devāstasyānugṛhṇate
||51||ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् ।
कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते
idaṃ mayā te'bhihitaṃ kurūdvaha dhruvasya vikhyātaviśuddhakarmaṇaḥ .
hitvārbhakaḥ krīḍanakāni mātuḥ gṛhaṃ ca viṣṇuṃ śaraṇaṃ yo jagāma
||52||इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वह ध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मणः ।
हित्वार्भकः क्रीडनकानि मातुः गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe dhruvacarita nāma dvādaśo'dhyāyaḥ .. 12 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 12