brahmāvarte manoḥ kṣetre yatra prācī sarasvatī
maitreya uvāca
(anuṣṭup) athādīkṣata rājā tu hayamedhaśatena saḥ .
brahmāvarte manoḥ kṣetre yatra prācī sarasvatī
||1||(अनुष्टुप्) अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन सः ।
ब्रह्मावर्ते मनोः क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती
tadabhipretya bhagavān karmātiśayamātmanaḥ .
śatakraturna mamṛṣe pṛthoryajñamahotsavam
||2||तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मनः ।
शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम्
yatra yajñapatiḥ sākṣād bhagavān harirīśvaraḥ .
anvabhūyata sarvātmā sarvalokaguruḥ prabhuḥ
||3||यत्र यज्ञपतिः साक्षाद् भगवान् हरिरीश्वरः ।
अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरुः प्रभुः
anvito brahmaśarvābhyāṃ lokapālaiḥ sahānugaiḥ .
upagīyamāno gandharvaiḥ munibhiścāpsarogaṇaiḥ
||4||अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालैः सहानुगैः ।
उपगीयमानो गन्धर्वैः मुनिभिश्चाप्सरोगणैः
siddhā vidyādharā daityā dānavā guhyakādayaḥ .
sunandanandapramukhāḥ pārṣadapravarā hareḥ
||5||सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादयः ।
सुनन्दनन्दप्रमुखाः पार्षदप्रवरा हरेः
kapilo nārado datto yogeśāḥ sanakādayaḥ .
tamanvīyurbhāgavatā ye ca tatsevanotsukāḥ
||6||कपिलो नारदो दत्तो योगेशाः सनकादयः ।
तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुकाः
yatra dharmadughā bhūmiḥ sarvakāmadughā satī .
dogdhi smābhīpsitān arthān yajamānasya bhārata
||7||यत्र धर्मदुघा भूमिः सर्वकामदुघा सती ।
दोग्धि स्माभीप्सितान् अर्थान् यजमानस्य भारत
ūhuḥ sarvarasānnadyaḥ kṣīradadhyannagorasān .
taravo bhūrivarṣmāṇaḥ prāsūyanta madhucyutaḥ
||8||ऊहुः सर्वरसान्नद्यः क्षीरदध्यन्नगोरसान् ।
तरवो भूरिवर्ष्माणः प्रासूयन्त मधुच्युतः
sindhavo ratnanikarān girayo'nnaṃ caturvidham .
upāyanaṃ upājahruḥ sarve lokāḥ sapālakāḥ
||9||सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् ।
उपायनं उपाजह्रुः सर्वे लोकाः सपालकाः
iti cādhokṣajeśasya pṛthostu paramodayam .
asūyan bhagavān indraḥ pratighātamacīkarat
||10||इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् ।
असूयन् भगवान् इन्द्रः प्रतिघातमचीकरत्
carameṇāśvamedhena yajamāne yajuṣpatim .
vainye yajñapaśuṃ spardhan apovāha tirohitaḥ
||11||चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् ।
वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन् अपोवाह तिरोहितः
taṃ atrirbhagavānaikṣat tvaramāṇaṃ vihāyasā .
āmuktamiva pākhaṇḍaṃ yo'dharme dharmavibhramaḥ
||12||तं अत्रिर्भगवानैक्षत् त्वरमाणं विहायसा ।
आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रमः
atriṇā codito hantuṃ pṛthuputro mahārathaḥ .
anvadhāvata saṅkruddhaḥ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
||13||अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथः ।
अन्वधावत सङ्क्रुद्धः तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
taṃ tādṛśākṛtiṃ vīkṣya mene dharmaṃ śarīriṇam .
jaṭilaṃ bhasmanācchannaṃ tasmai bāṇaṃ na muñcati
||14||तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् ।
जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति
vadhānnivṛttaṃ taṃ bhūyo hantave'triracodayat .
jahi yajñahanaṃ tāta mahendraṃ vibudhādhamam
||15||वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् ।
जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम्
evaṃ vainyasutaḥ proktaḥ tvaramāṇaṃ vihāyasā .
anvadravad abhikruddho rāvaṇaṃ gṛdhrarāḍiva
||16||एवं वैन्यसुतः प्रोक्तः त्वरमाणं विहायसा ।
अन्वद्रवद् अभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव
so'śvaṃ rūpaṃ ca taddhitvā tasmā antarhitaḥ svarāṭ .
vīraḥ svapaśumādāya pituryajñaṃ upeyivān
||17||सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हितः स्वराट् ।
वीरः स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञं उपेयिवान्
tattasya cādbhutaṃ karma vicakṣya paramarṣayaḥ .
nāmadheyaṃ dadustasmai vijitāśva iti prabho
||18||तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षयः ।
नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो
upasṛjya tamastīvraṃ jahārāśvaṃ punarhariḥ .
caṣālayūpataśchanno hiraṇyaraśanaṃ vibhuḥ
||19||उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरिः ।
चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभुः
atriḥ sandarśayāmāsa tvaramāṇaṃ vihāyasā .
kapālakhaṭvāṅgadharaṃ vīro nainamabādhata
||20||अत्रिः सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा ।
कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत
atriṇā coditastasmai sandadhe viśikhaṃ ruṣā .
so'śvaṃ rūpaṃ ca taddhitvā tasthāvantarhitaḥ svarāṭ
||21||अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा ।
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हितः स्वराट्
vīraścāśvamupādāya pitṛyajñamathāvrajat .
tadavadyaṃ hare rūpaṃ jagṛhurjñānadurbalāḥ
||22||वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् ।
तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बलाः
yāni rūpāṇi jagṛhe indro hayajihīrṣayā .
tāni pāpasya khaṇḍāni liṅgaṃ khaṇḍamihocyate
||23||यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया ।
तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते
evamindre haratyaśvaṃ vainyayajñajighāṃsayā .
tadgṛhītavisṛṣṭeṣu pākhaṇḍeṣu matirnṛṇām
||24||एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया ।
तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम्
dharma ityupadharmeṣu nagnaraktapaṭādiṣu .
prāyeṇa sajjate bhrāntyā peśaleṣu ca vāgmiṣu
||25||धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु ।
प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु
tadabhijñāya bhagavān pṛthuḥ pṛthuparākramaḥ .
indrāya kupito bāṇaṃ ādattodyatakārmukaḥ
||26||तदभिज्ञाय भगवान् पृथुः पृथुपराक्रमः ।
इन्द्राय कुपितो बाणं आदत्तोद्यतकार्मुकः
tamṛtvijaḥ śakravadhābhisandhitaṃ vicakṣya duṣprekṣyamasahyaraṃhasam .
nivārayāmāsuraho mahāmate na yujyate'trānyavadhaḥ pracoditāt
||27||तमृत्विजः शक्रवधाभिसन्धितं विचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् ।
निवारयामासुरहो महामते न युज्यतेऽत्रान्यवधः प्रचोदितात्
vayaṃ marutvantamihārthanāśanaṃ hvayāmahe tvacchravasā hatatviṣam .
ayātayāmopahavairanantaraṃ prasahya rājan juhavāma te'hitam
||28||वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनं ह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् ।
अयातयामोपहवैरनन्तरं प्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम्
(anuṣṭup) ityāmantrya kratupatiṃ vidurāsyartvijo ruṣā .
srugghastān juhvato'bhyetya svayambhūḥ pratyaṣedhata
||29||(अनुष्टुप्) इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा ।
स्रुग्घस्तान् जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भूः प्रत्यषेधत
na vadhyo bhavatāṃ indro yadyajño bhagavattanuḥ .
yaṃ jighāṃsatha yajñena yasyeṣṭāstanavaḥ surāḥ
||30||न वध्यो भवतां इन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनुः ।
यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनवः सुराः
tadidaṃ paśyata mahad dharmavyatikaraṃ dvijāḥ .
indreṇānuṣṭhitaṃ rājñaḥ karmaitadvijighāṃsatā
||31||तदिदं पश्यत महद् धर्मव्यतिकरं द्विजाः ।
इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञः कर्मैतद्विजिघांसता
pṛthukīrteḥ pṛthorbhūyāt tarhyekonaśatakratuḥ .
alaṃ te kratubhiḥ sviṣṭaiḥ yadbhavān mokṣadharmavit
||32||पृथुकीर्तेः पृथोर्भूयात् तर्ह्येकोनशतक्रतुः ।
अलं ते क्रतुभिः स्विष्टैः यद्भवान् मोक्षधर्मवित्
naivātmane mahendrāya roṣamāhartumarhasi .
ubhāvapi hi bhadraṃ te uttamaślokavigrahau
||33||नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि ।
उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ
māsminmahārāja kṛthāḥ sma cintāṃ niśāmayāsmadvaca ādṛtātmā .
yaddhyāyato daivahataṃ nu kartuṃ mano'tiruṣṭaṃ viśate tamo'ndham
||34||मास्मिन्महाराज कृथाः स्म चिन्तां निशामयास्मद्वच आदृतात्मा ।
यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुं मनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम्
(anuṣṭup) kraturviramatāmeṣa deveṣu duravagrahaḥ .
dharmavyatikaro yatra pākhaṇḍaiḥ indranirmitaiḥ
||35||(अनुष्टुप्) क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रहः ।
धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैः इन्द्रनिर्मितैः
ebhirindropasaṃsṛṣṭaiḥ pākhaṇḍairhāribhirjanam .
hriyamāṇaṃ vicakṣvainaṃ yaste yajñadhrugaśvamuṭ
||36||एभिरिन्द्रोपसंसृष्टैः पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् ।
ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट्
bhavānparitrātumihāvatīrṇo dharmaṃ janānāṃ samayānurūpam .
venāpacārādavaluptamadya taddehato viṣṇukalāsi vainya
||37||भवान्परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् ।
वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य
sa tvaṃ vimṛśyāsya bhavaṃ prajāpate saṅkalpanaṃ viśvasṛjāṃ pipīpṛhi .
aindrīṃ ca māyāmupadharmamātaraṃ pracaṇḍapākhaṇḍapathaṃ prabho jahi
||38||स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि ।
ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि
maitreya uvāca
itthaṃ sa lokaguruṇā samādiṣṭo viśāmpatiḥ .
tathā ca kṛtvā vātsalyaṃ maghonāpi ca sandadhe
||39||इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पतिः ।
तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे
kṛtāvabhṛthasnānāya pṛthave bhūrikarmaṇe .
varāndaduste varadā ye tadbarhiṣi tarpitāḥ
||40||कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे ।
वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिताः
viprāḥ satyāśiṣastuṣṭāḥ śraddhayā labdhadakṣiṇāḥ .
āśiṣo yuyujuḥ kṣattaḥ ādirājāya satkṛtāḥ
||41||विप्राः सत्याशिषस्तुष्टाः श्रद्धया लब्धदक्षिणाः ।
आशिषो युयुजुः क्षत्तः आदिराजाय सत्कृताः
tvayā''hūtā mahābāho sarva eva samāgatāḥ .
pūjitā dānamānābhyāṃ pitṛdevarṣimānavāḥ
||42||त्वयाऽऽहूता महाबाहो सर्व एव समागताः ।
पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवाः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe ekonaviṃśo'dhyāyaḥ .. 19 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 19