kavayastadvijānanti na vayaṃ karmamohitāḥ
prācīnabarhiruvāca
(anuṣṭup) bhagavaṃste vaco'smābhiḥ na samyak avagamyate .
kavayastadvijānanti na vayaṃ karmamohitāḥ
||1||(अनुष्टुप्) भगवंस्ते वचोऽस्माभिः न सम्यक् अवगम्यते ।
कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिताः
nārada uvāca
puruṣaṃ purañjanaṃ vidyād yad vyanaktyātmanaḥ puram .
eka dvi tri catuṣpādaṃ bahupādamapādakam
||2||पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद् यद् व्यनक्त्यात्मनः पुरम् ।
एक द्वि त्रि चतुष्पादं बहुपादमपादकम्
yo'vijñātāhṛtastasya puruṣasya sakheśvaraḥ .
yanna vijñāyate pumbhiḥ nāmabhirvā kriyāguṇaiḥ
||3||योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः ।
यन्न विज्ञायते पुम्भिः नामभिर्वा क्रियागुणैः
yadā jighṛkṣan puruṣaḥ kārtsnyena prakṛterguṇān .
navadvāraṃ dvihastāṅghri tatrāmanuta sādhviti
||4||यदा जिघृक्षन् पुरुषः कार्त्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् ।
नवद्वारं द्विहस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्विति
buddhiṃ tu pramadāṃ vidyān mamāhamiti yatkṛtam .
yāmadhiṣṭhāya dehe'smin pumān bhuṅkte'kṣabhirguṇān
||5||बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान् ममाहमिति यत्कृतम् ।
यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान्
sakhāya indriyagaṇā jñānaṃ karma ca yatkṛtam .
sakhyastadvṛttayaḥ prāṇaḥ pañcavṛttiryathoragaḥ
||6||सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् ।
सख्यस्तद्वृत्तयः प्राणः पञ्चवृत्तिर्यथोरगः
bṛhadbalaṃ mano vidyād ubhayendriyanāyakam .
pañcālāḥ pañca viṣayā yanmadhye navakhaṃ puram
||7||बृहद्बलं मनो विद्याद् उभयेन्द्रियनायकम् ।
पञ्चालाः पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम्
akṣiṇī nāsike karṇau mukhaṃ śiśnagudau iti .
dve dve dvārau bahiryāti yastad indriyasaṃyutaḥ
||8||अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदौ इति ।
द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तद् इन्द्रियसंयुतः
akṣiṇī nāsike āsyaṃ iti pañca puraḥ kṛtāḥ .
dakṣiṇā dakṣiṇaḥ karṇa uttarā cottaraḥ smṛtaḥ
||9||अक्षिणी नासिके आस्यं इति पञ्च पुरः कृताः ।
दक्षिणा दक्षिणः कर्ण उत्तरा चोत्तरः स्मृतः
paścime ityadho dvārau gudaṃ śiśnamihocyate .
khadyotā''virmukhī cātra netre ekatra nirmite .
rūpaṃ vibhrājitaṃ tābhyāṃ vicaṣṭe cakṣuṣeśvaraḥ
||10||पश्चिमे इत्यधो द्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ।
खद्योताऽऽविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते ।
रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वरः
nalinī nālinī nāse gandhaḥ saurabha ucyate .
ghrāṇo'vadhūto mukhyāsyaṃ vipaṇo vāg rasavidrasaḥ
||11||नलिनी नालिनी नासे गन्धः सौरभ उच्यते ।
घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग् रसविद्रसः
āpaṇo vyavahāro'tra citramandho bahūdanam .
pitṛhūrdakṣiṇaḥ karṇa uttaro devahūḥ smṛtaḥ
||12||आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् ।
पितृहूर्दक्षिणः कर्ण उत्तरो देवहूः स्मृतः
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śāstraṃ pañcālasaṃjñitam .
pitṛyānaṃ devayānaṃ śrotrāt śrutadharādvrajet
||13||प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् ।
पितृयानं देवयानं श्रोत्रात् श्रुतधराद्व्रजेत्
āsurī meḍhramarvāgdvāḥ vyavāyo grāmiṇāṃ ratiḥ .
upastho durmadaḥ prokto nirṛtirguda ucyate
||14||आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वाः व्यवायो ग्रामिणां रतिः ।
उपस्थो दुर्मदः प्रोक्तो निर्ऋतिर्गुद उच्यते
vaiśasaṃ narakaṃ pāyuḥ lubdhako'ndhau tu me śṛṇu .
hastapādau pumāṃstābhyāṃ yukto yāti karoti ca
||15||वैशसं नरकं पायुः लुब्धकोऽन्धौ तु मे शृणु ।
हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च
antaḥpuraṃ ca hṛdayaṃ viṣūcirmana ucyate .
tatra mohaṃ prasādaṃ vā harṣaṃ prāpnoti tadguṇaiḥ
||16||अन्तःपुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते ।
तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणैः
yathā yathā vikriyate guṇākto vikaroti vā .
tathā tathopadraṣṭātmā tadvṛttīranukāryate
||17||यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा ।
तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते
deho rathastvindriyāśvaḥ saṃvatsararayo'gatiḥ .
dvikarmacakrastriguṇa dhvajaḥ pañcāsubandhuraḥ
||18||देहो रथस्त्विन्द्रियाश्वः संवत्सररयोऽगतिः ।
द्विकर्मचक्रस्त्रिगुण ध्वजः पञ्चासुबन्धुरः
manoraśmirbuddhisūto hṛnnīḍo dvandvakūbaraḥ .
pañcendriyārthaprakṣepaḥ saptadhātuvarūthakaḥ
||19||मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबरः ।
पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेपः सप्तधातुवरूथकः
ākūtirvikramo bāhyo mṛgatṛṣṇāṃ pradhāvati .
ekādaśendriyacamūḥ pañcasūnāvinodakṛt
||20||आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति ।
एकादशेन्द्रियचमूः पञ्चसूनाविनोदकृत्
saṃvatsaraścaṇḍavegaḥ kālo yenopalakṣitaḥ .
tasyāhānīha gandharvā gandharvyo rātrayaḥ smṛtāḥ .
harantyāyuḥ parikrāntyā ṣaṣṭyuttaraśatatrayam
||21||संवत्सरश्चण्डवेगः कालो येनोपलक्षितः ।
तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रयः स्मृताः ।
हरन्त्यायुः परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम्
kālakanyā jarā sākṣāt lokastāṃ nābhinandati .
svasāraṃ jagṛhe mṛtyuḥ kṣayāya yavaneśvaraḥ
||22||कालकन्या जरा साक्षात् लोकस्तां नाभिनन्दति ।
स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः
ādhayo vyādhayastasya sainikā yavanāścarāḥ .
bhūtopasargāśurayaḥ prajvāro dvividho jvaraḥ
||23||आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चराः ।
भूतोपसर्गाशुरयः प्रज्वारो द्विविधो ज्वरः
evaṃ bahuvidhairduḥkhaiḥ daivabhūtātmasambhavaiḥ .
kliśyamānaḥ śataṃ varṣaṃ dehe dehī tamovṛtaḥ
||24||एवं बहुविधैर्दुःखैः दैवभूतात्मसम्भवैः ।
क्लिश्यमानः शतं वर्षं देहे देही तमोवृतः
prāṇendriyamanodharmān ātmanyadhyasya nirguṇaḥ .
śete kāmalavāndhyāyan mamāhaṃ iti karmakṛt
||25||प्राणेन्द्रियमनोधर्मान् आत्मन्यध्यस्य निर्गुणः ।
शेते कामलवान्ध्यायन् ममाहं इति कर्मकृत्
yadā ātmānaṃ avijñāya bhagavantaṃ paraṃ gurum .
puruṣastu viṣajjeta guṇeṣu prakṛteḥ svadṛk
||26||यदा आत्मानं अविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् ।
पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृतेः स्वदृक्
guṇābhimānī sa tadā karmāṇi kurute'vaśaḥ .
śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitaṃ vā yathākarmābhijāyate
||27||गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवशः ।
शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते
śuklāt prakāśabhūyiṣṭhān lokān āpnoti karhicit .
duḥkhodarkān kriyāyāsān tamaḥśokotkaṭān kvacit
||28||शुक्लात् प्रकाशभूयिष्ठान् लोकान् आप्नोति कर्हिचित् ।
दुःखोदर्कान् क्रियायासान् तमःशोकोत्कटान् क्वचित्
kvacit pumān kvacicca strī kvacid nobhayamandhadhīḥ .
devo manuṣyastiryagvā yathākarmaguṇaṃ bhavaḥ
||29||क्वचित् पुमान् क्वचिच्च स्त्री क्वचिद् नोभयमन्धधीः ।
देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भवः
kṣutparīto yathā dīnaḥ sārameyo gṛhaṃ gṛham .
caranvindati yaddiṣṭaṃ daṇḍamodanameva vā
||30||क्षुत्परीतो यथा दीनः सारमेयो गृहं गृहम् ।
चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा
tathā kāmāśayo jīva uccāvacapathā bhraman .
uparyadho vā madhye vā yāti diṣṭaṃ priyāpriyam
||31||तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् ।
उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम्
duḥkheṣvekatareṇāpi daivabhūtātmahetuṣu .
jīvasya na vyavacchedaḥ syāt cet tat pratikriyā
||32||दुःखेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु ।
जीवस्य न व्यवच्छेदः स्यात् चेत् तत् प्रतिक्रिया
yathā hi puruṣo bhāraṃ śirasā gurumudvahan .
taṃ skandhena sa ādhatte tathā sarvāḥ pratikriyāḥ
||33||यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् ।
तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वाः प्रतिक्रियाः
naikāntataḥ pratīkāraḥ karmaṇāṃ karma kevalam .
dvayaṃ hyavidyopasṛtaṃ svapne svapna ivānagha
||34||नैकान्ततः प्रतीकारः कर्मणां कर्म केवलम् ।
द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ
arthe hi avidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate .
manasā liṅgarūpeṇa svapne vicarato yathā
||35||अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा
athātmano'rthabhūtasya yato'narthaparaṃparā .
saṃsṛtistadvyavacchedo bhaktyā paramayā gurau
||36||अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरंपरा ।
संसृतिस्तद्व्यवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ
vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ samāhitaḥ .
sadhrīcīnena vairāgyaṃ jñānaṃ ca janayiṣyati
||37||वासुदेवे भगवति भक्तियोगः समाहितः ।
सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति
so'cirād eva rājarṣe syād acyutakathāśrayaḥ .
śrṛṇvataḥ śraddadhānasya nityadā syādadhīyataḥ
||38||सोऽचिराद् एव राजर्षे स्याद् अच्युतकथाश्रयः ।
श्रृण्वतः श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयतः
yatra bhāgavatā rājansādhavo viśadāśayāḥ .
bhagavadguṇānukathana śravaṇavyagracetasaḥ
||39||यत्र भागवता राजन्साधवो विशदाशयाः ।
भगवद्गुणानुकथन श्रवणव्यग्रचेतसः
tasminmahanmukharitā madhubhiccaritra pīyūṣaśeṣasaritaḥ paritaḥ sravanti .
tā ye pibantyavitṛṣo nṛpa gāḍhakarṇaiḥ tānna spṛśantyaśanatṛḍbhayaśokamohāḥ
||40||तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र पीयूषशेषसरितः परितः स्रवन्ति ।
ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णैः तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहाः
(anuṣṭup) etairupadruto nityaṃ jīvalokaḥ svabhāvajaiḥ .
na karoti harernūnaṃ kathāmṛtanidhau ratim
||41||(अनुष्टुप्) एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोकः स्वभावजैः ।
न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम्
prajāpatipatiḥ sākṣād bhagavān giriśo manuḥ .
dakṣādayaḥ prajādhyakṣā naiṣṭhikāḥ sanakādayaḥ
||42||प्रजापतिपतिः साक्षाद् भगवान् गिरिशो मनुः ।
दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः
marīciḥ atri aṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ .
bhṛgurvasiṣṭha ityete madantā brahmavādinaḥ
||43||मरीचिः अत्रि अङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिनः
adyāpi vācaspatayaḥ tapovidyāsamādhibhiḥ .
paśyanto'pi na paśyanti paśyantaṃ parameśvaram
||44||अद्यापि वाचस्पतयः तपोविद्यासमाधिभिः ।
पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम्
śabdabrahmaṇi duṣpāre caranta uruvistare .
mantraliṅgaiḥ vyavacchinnaṃ bhajanto na viduḥ param
||45||शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे ।
मन्त्रलिङ्गैः व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम्
yadā yasya anugṛhṇāti bhagavān ātmabhāvitaḥ .
sa jahāti matiṃ loke vede ca pariniṣṭhitām
||46||यदा यस्य अनुगृह्णाति भगवान् आत्मभावितः ।
स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम्
tasmātkarmasu barhiṣman ajñānāt arthakāśiṣu .
mārthadṛṣṭiṃ kṛthāḥ śrotra sparśiṣvaspṛṣṭavastuṣu
||47||तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन् अज्ञानात् अर्थकाशिषु ।
मार्थदृष्टिं कृथाः श्रोत्र स्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु
svaṃ lokaṃ na viduste vai yatra devo janārdanaḥ .
āhurdhūmradhiyo vedaṃ sakarmakamatadvidaḥ
||48||स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दनः ।
आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विदः
āstīrya darbhaiḥ prāgagraiḥ kārtsnyena kṣitimaṇḍalam .
stabdho bṛhad vadhāt mānī karma nāvaiṣi yatparam .
tatkarma haritoṣaṃ yat sā vidyā tanmatiryayā
||49||आस्तीर्य दर्भैः प्रागग्रैः कार्त्स्न्येन क्षितिमण्डलम् ।
स्तब्धो बृहद् वधात् मानी कर्म नावैषि यत्परम् ।
तत्कर्म हरितोषं यत् सा विद्या तन्मतिर्यया
harirdehabhṛtāmātmā svayaṃ prakṛtirīśvaraḥ .
tatpādamūlaṃ śaraṇaṃ yataḥ kṣemo nṛṇāmiha
||50||हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ।
तत्पादमूलं शरणं यतः क्षेमो नृणामिह
sa vai priyatamaścātmā yato na bhayamaṇvapi .
iti veda sa vai vidvān yo vidvān sa gururhariḥ
||51||स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि ।
इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर्हरिः
nārada uvāca
praśna evaṃ hi sañchinno bhavataḥ puruṣarṣabha .
atra me vadato guhyaṃ niśāmaya suniścitam
||52||प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ ।
अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम्
kṣudraṃ caraṃ sumanasāṃ śaraṇe mithitvā raktaṃ ṣaḍaṅghrigaṇasāmasu lubdhakarṇam .
agre vṛkān asutṛpo'vigaṇayya yāntaṃ pṛṣṭhe mṛgaṃ mṛgaya lubdhakabāṇabhinnam
||53||क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् ।
अग्रे वृकान् असुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम्
asyārthaḥ - sumanaḥsamadharmaṇāṃ strīṇāṃ śaraṇa āśrame puṣpamadhu gandhavat kṣudratamaṃ .
kāmyakarmavipākajaṃ kāmasukhalavaṃ jaihvyaupasthyādi vicinvantaṃ mithunībhūya tad abhiniveśita manasaṃ .
ṣaḍaṅghrigaṇa sāmagītavat atimanohara vanitādi jana ālāpeṣu atitarāṃ ati pralobhita karṇamagre .
vṛkayūthavadātmana āyurharato ahorātrān tān kāla lava viśeṣān avigaṇayya gṛheṣu viharantaṃ pṛṣṭhata eva .
parokṣamanupravṛtto lubdhakaḥ kṛtānto'ntaḥ śareṇa yamiha parāvidhyati taṃ imaṃ ātmānamaho .
rājan bhinnahṛdayaṃ draṣṭumarhasīti
||54||अस्यार्थः - सुमनःसमधर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधु गन्धवत् क्षुद्रतमं ।
काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तद् अभिनिवेशित मनसं ।
षडङ्घ्रिगण सामगीतवत् अतिमनोहर वनितादि जन आलापेषु अतितरां अति प्रलोभित कर्णमग्रे ।
वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतो अहोरात्रान् तान् काल लव विशेषान् अविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव ।
परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धकः कृतान्तोऽन्तः शरेण यमिह पराविध्यति तं इमं आत्मानमहो ।
राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति
sa tvaṃ vicakṣya mṛgaceṣṭitamātmano'ntaḥ cittaṃ niyaccha hṛdi karṇadhunīṃ ca citte .
jahyaṅganāśramamasat tamayūthagāthaṃ prīṇīhi haṃsaśaraṇaṃ virama krameṇa
||55||स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्तः चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते ।
जह्यङ्गनाश्रममसत् तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण
rājovāca
(anuṣṭup) śrutamanvīkṣitaṃ brahman bhagavān yadabhāṣata .
naitajjānanti upādhyāyāḥ kiṃ na brūyurviduryadi
||56||(अनुष्टुप्) श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत ।
नैतज्जानन्ति उपाध्यायाः किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि
saṃśayo'tra tu me vipra sañchinnastatkṛto mahān .
ṛṣayo'pi hi muhyanti yatra nendriyavṛttayaḥ
||57||संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् ।
ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तयः
karmāṇyārabhate yena pumāniha vihāya tam .
amutrānyena dehena juṣṭāni sa yadaśnute
||58||कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् ।
अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते
iti vedavidāṃ vādaḥ śrūyate tatra tatra ha .
karma yatkriyate proktaṃ parokṣaṃ na prakāśate
||59||इति वेदविदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह ।
कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते
nārada uvāca
yenaivārabhate karma tenaivāmutra tatpumān .
bhuṅkte hi avyavadhānena liṅgena manasā svayam
||60||येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् ।
भुङ्क्ते हि अव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम्
śayānaṃ imaṃ utsṛjya śvasantaṃ puruṣo yathā .
karmātmanyāhitaṃ bhuṅkte tādṛśenetareṇa vā
||61||शयानं इमं उत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा ।
कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा
mamaite manasā yadyad asau ahaṃ iti bruvan .
gṛhṇīyāt tatpumān rāddhaṃ karma yena punarbhavaḥ
||62||ममैते मनसा यद्यद् असौ अहं इति ब्रुवन् ।
गृह्णीयात् तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भवः
yathānumīyate cittaṃ ubhayairindriyehitaiḥ .
evaṃ prāgdehajaṃ karma lakṣyate cittavṛttibhiḥ
||63||यथानुमीयते चित्तं उभयैरिन्द्रियेहितैः ।
एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभिः
nānubhūtaṃ kva cānena dehenādṛṣṭamaśrutam .
kadācid upalabhyeta yad rūpaṃ yādṛgātmani
||64||नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् ।
कदाचिद् उपलभ्येत यद् रूपं यादृगात्मनि
tenāsya tādṛśaṃ rājan liṅgino dehasambhavam .
śraddhatsvānanubhūto'rtho na manaḥ spraṣṭumarhati
||65||तेनास्य तादृशं राजन् लिङ्गिनो देहसम्भवम् ।
श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मनः स्प्रष्टुमर्हति
mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati .
bhaviṣyataśca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ
||66||मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति ।
भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः
adṛṣṭamaśrutaṃ cātra kvacit manasi dṛśyate .
yathā tathānumantavyaṃ deśakālakriyāśrayam
||67||अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचित् मनसि दृश्यते ।
यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम्
sarve kramānurodhena manasīndriyagocarāḥ .
āyānti bahuśo yānti sarve samanaso janāḥ
||68||सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचराः ।
आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः
sattvaikaniṣṭhe manasi bhagavatpārśvavartini .
tamaścandramasīvedaṃ uparajyāvabhāsate
||69||सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि ।
तमश्चन्द्रमसीवेदं उपरज्यावभासते
nāhaṃ mameti bhāvo'yaṃ puruṣe vyavadhīyate .
yāvadbuddhimano'kṣārtha guṇavyūho hyanādimān
||70||नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते ।
यावद्बुद्धिमनोऽक्षार्थ गुणव्यूहो ह्यनादिमान्
suptimūrcchopatāpeṣu prāṇāyanavighātataḥ .
nehate'hamiti jñānaṃ mṛtyuprajvārayorapi
||71||सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः ।
नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि
garbhe bālye'pyapauṣkalyād ekādaśavidhaṃ tadā .
liṅgaṃ na dṛśyate yūnaḥ kuhvāṃ candramaso yathā
||72||गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्याद् एकादशविधं तदा ।
लिङ्गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा
arthe hi avidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate .
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā
||73||अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा
evaṃ pañcavidhaṃ liṅgaṃ trivṛtṣoḍaśa vistṛtam .
eṣa cetanayā yukto jīva ityabhidhīyate
||74||एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत्षोडश विस्तृतम् ।
एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते
anena puruṣo dehān upādatte vimuñcati .
harṣaṃ śokaṃ bhayaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ cānena vindati
||75||अनेन पुरुषो देहान् उपादत्ते विमुञ्चति ।
हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति
yathā tṛṇajalūkeyaṃ nāpayātyapayāti ca .
na tyajenmriyamāṇo'pi prāgdehābhimatiṃ janaḥ
||76||यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च ।
न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जनः
adṛṣṭaṃ dṛṣṭavannaṅkṣedbhūtaṃ svapnavadanyathā .
bhūtaṃ bhavadbhaviṣyacca suptaṃ sarvarahorahaḥ
||77||अदृष्टं दृष्टवन्नङ्क्षेद्भूतं स्वप्नवदन्यथा ।
भूतं भवद्भविष्यच्च सुप्तं सर्वरहोरहः
yāvadanyaṃ na vindeta vyavadhānena karmaṇām .
mana eva manuṣyendra bhūtānāṃ bhavabhāvanam
||77||यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् ।
मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम्
yadākṣaiścaritān dhyāyan karmāṇyācinute'sakṛt .
sati karmaṇyavidyāyāṃ bandhaḥ karmaṇyanātmanaḥ
||78||यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् ।
सति कर्मण्यविद्यायां बन्धः कर्मण्यनात्मनः
atastad apavādārthaṃ bhaja sarvātmanā harim .
paśyan tadātmakaṃ viśvaṃ sthityutpattyapyayā yataḥ
||79||अतस्तद् अपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् ।
पश्यन् तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यतः
maitreya uvāca
bhāgavatamukhyo bhagavān nārado haṃsayorgatim .
pradarśya hyamumāmantrya siddhalokaṃ tato'gamat
||80||भागवतमुख्यो भगवान् नारदो हंसयोर्गतिम् ।
प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत्
prācīnabarhī rājarṣiḥ prajāsargābhirakṣaṇe .
ādiśya putrānagamat tapase kapilāśramam
||81||प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजासर्गाभिरक्षणे ।
आदिश्य पुत्रानगमत् तपसे कपिलाश्रमम्
tatraikāgramanā dhīro govinda caraṇāmbujam .
vimuktasaṅgo'nubhajan bhaktyā tatsāmyatāmagāt
||82||तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्द चरणाम्बुजम् ।
विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात्
etadadhyātmapārokṣyaṃ gītaṃ devarṣiṇānagha .
yaḥ śrāvayet yaḥ śrṛṇuyāt sa liṅgena vimucyate
||83||एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ ।
यः श्रावयेत् यः श्रृणुयात् स लिङ्गेन विमुच्यते
etanmukundayaśasā bhuvanaṃ punānaṃ devarṣivaryamukhaniḥsṛtamātmaśaucam .
yaḥ kīrtyamānamadhigacchati pārameṣṭhyaṃ nāsmin bhave bhramati muktasamastabandhaḥ
||84||एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनिःसृतमात्मशौचम् ।
यः कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्धः
(anuṣṭup) adhyātmapārokṣyamidaṃ mayādhigatamadbhutam .
evaṃ striyā''śramaḥ puṃsaśchinno'mutra ca saṃśayaḥ
||85||(अनुष्टुप्) अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् ।
एवं स्त्रियाऽऽश्रमः पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशयः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe prācīnabarhirnāradasaṃvādo māna ekonatriṃśo'dhyāyaḥ .. 29 ..