pracetaupākhyānam
maitreya uvāca
(anuṣṭup) tata utpannavijñānā āśvadhokṣajabhāṣitam .
smaranta ātmaje bhāryāṃ visṛjya prāvrajan gṛhāt
||1||(अनुष्टुप्) तत उत्पन्नविज्ञाना आश्वधोक्षजभाषितम् ।
स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात्
dīkṣitā brahmasatreṇa sarvabhūtātmamedhasā .
pratīcyāṃ diśi velāyāṃ siddho'bhūd yatra jājaliḥ
||2||दीक्षिता ब्रह्मसत्रेण सर्वभूतात्ममेधसा ।
प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद् यत्र जाजलिः
tānnirjitaprāṇamanovacodṛśo jitāsanān śāntasamānavigrahān .
pare'male brahmaṇi yojitātmanaḥ surāsureḍyo dadṛśe sma nāradaḥ
||3||तान्निर्जितप्राणमनोवचोदृशो जितासनान् शान्तसमानविग्रहान् ।
परेऽमले ब्रह्मणि योजितात्मनः सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारदः
(anuṣṭup) tamāgataṃ ta utthāya praṇipatyābhinandya ca .
pūjayitvā yathādeśaṃ sukhāsīnaṃ athābruvan
||4||(अनुष्टुप्) तमागतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च ।
पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनं अथाब्रुवन्
pracetasa ūcuḥ
svāgataṃ te surarṣe'dya diṣṭyā no darśanaṃ gataḥ .
tava caṅkramaṇaṃ brahman abhayāya yathā raveḥ
||5||स्वागतं ते सुरर्षेऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गतः ।
तव चङ्क्रमणं ब्रह्मन् अभयाय यथा रवेः
yadādiṣṭaṃ bhagavatā śivenādhokṣajena ca .
tadgṛheṣu prasaktānāṃ prāyaśaḥ kṣapitaṃ prabho
||6||यदादिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च ।
तद्गृहेषु प्रसक्तानां प्रायशः क्षपितं प्रभो
tannaḥ pradyotayādhyātma jñānaṃ tattvārthadarśanam .
yenāñjasā tariṣyāmo dustaraṃ bhavasāgaram
||7||तन्नः प्रद्योतयाध्यात्म ज्ञानं तत्त्वार्थदर्शनम् ।
येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भवसागरम्
maitreya uvāca
iti pracetasāṃ pṛṣṭo bhagavān nārado muniḥ .
bhagavati uttamaśloka āviṣṭātmābravīn nṛpān
||8||इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान् नारदो मुनिः ।
भगवति उत्तमश्लोक आविष्टात्माब्रवीन् नृपान्
nārada uvāca
tajjanma tāni karmāṇi tadāyustanmano vacaḥ .
nṛṇāṃ yena hi viśvātmā sevyate harirīśvaraḥ
||9||तज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्तन्मनो वचः ।
नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वरः
kiṃ janmabhiḥ tribhirveha śaukrasāvitrayājñikaiḥ .
karmabhirvā trayīproktaiḥ puṃso'pi vibudhāyuṣā
||10||किं जन्मभिः त्रिभिर्वेह शौक्रसावित्रयाज्ञिकैः ।
कर्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तैः पुंसोऽपि विबुधायुषा
śrutena tapasā vā kiṃ vacobhiścittavṛttibhiḥ .
buddhyā vā kiṃ nipuṇayā balenendriyarādhasā
||11||श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश्चित्तवृत्तिभिः ।
बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा
kiṃ vā yogena sāṅkhyena nyāsasvādhyāyayorapi .
kiṃ vā śreyobhiranyaiśca na yatrātmaprado hariḥ
||12||किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोरपि ।
किं वा श्रेयोभिरन्यैश्च न यत्रात्मप्रदो हरिः
śreyasāmapi sarveṣāṃ ātmā hyavadhirarthataḥ .
sarveṣāmapi bhūtānāṃ harirātmā''tmadaḥ priyaḥ
||13||श्रेयसामपि सर्वेषां आत्मा ह्यवधिरर्थतः ।
सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्माऽऽत्मदः प्रियः
yathā tarormūlaniṣecanena tṛpyanti tatskandhabhujopaśākhāḥ .
prāṇopahārācca yathendriyāṇāṃ tathaiva sarvārhaṇamacyutejyā
||14||यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखाः ।
प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वार्हणमच्युतेज्या
yathaiva sūryātprabhavanti vāraḥ punaśca tasmin praviśanti kāle .
bhūtāni bhūmau sthirajaṅgamāni tathā harāveva guṇapravāhaḥ
||15||यथैव सूर्यात्प्रभवन्ति वारः पुनश्च तस्मिन् प्रविशन्ति काले ।
भूतानि भूमौ स्थिरजङ्गमानि तथा हरावेव गुणप्रवाहः
etatpadaṃ tajjagadātmanaḥ paraṃ sakṛdvibhātaṃ savituryathā prabhā .
yathāsavo jāgrati suptaśaktayo dravyakriyājñānabhidābhramātyayaḥ
||16||एतत्पदं तज्जगदात्मनः परं सकृद्विभातं सवितुर्यथा प्रभा ।
यथासवो जाग्रति सुप्तशक्तयो द्रव्यक्रियाज्ञानभिदाभ्रमात्ययः
yathā nabhasyabhratamaḥprakāśā bhavanti bhūpā na bhavantyanukramāt .
evaṃ pare brahmaṇi śaktayastvamū rajastamaḥ sattvamiti pravāhaḥ
||17||यथा नभस्यभ्रतमःप्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुक्रमात् ।
एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस्त्वमू रजस्तमः सत्त्वमिति प्रवाहः
tenaikamātmānamaśeṣadehināṃ kālaṃ pradhānaṃ puruṣaṃ pareśam .
svatejasā dhvastaguṇapravāhaṃ ātmaikabhāvena bhajadhvamaddhā
||18||तेनैकमात्मानमशेषदेहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् ।
स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं आत्मैकभावेन भजध्वमद्धा
(anuṣṭup) dayayā sarvabhūteṣu santuṣṭyā yena kena vā .
sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyatyāśu janārdanaḥ
||19||(अनुष्टुप्) दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा ।
सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दनः
apahatasakalaiṣaṇāmalātmani aviratamedhitabhāvanopahūtaḥ .
nijajanavaśagatvamātmano'yan na sarati chidravadakṣaraḥ satāṃ hi
||20||अपहतसकलैषणामलात्मनि अविरतमेधितभावनोपहूतः ।
निजजनवशगत्वमात्मनोऽयन् न सरति छिद्रवदक्षरः सतां हि
na bhajati kumanīṣiṇāṃ sa ijyāṃ hariradhanātmadhanapriyo rasajñaḥ .
śrutadhanakulakarmaṇāṃ madairye vidadhati pāpamakiñcaneṣu satsu
||21||न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञः ।
श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु
śriyamanucaratīṃ tadarthinaśca dvipadapatīn vibudhāṃśca yatsvapūrṇaḥ .
na bhajati nijabhṛtyavargatantraḥ kathamamumudvisṛjetpumān kṛtajñaḥ
||22||श्रियमनुचरतीं तदर्थिनश्च द्विपदपतीन् विबुधांश्च यत्स्वपूर्णः ।
न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्रः कथममुमुद्विसृजेत्पुमान् कृतज्ञः
maitreya uvāca
(anuṣṭup) iti pracetaso rājan anyāśca bhagavatkathāḥ .
śrāvayitvā brahmalokaṃ yayau svāyambhuvo muniḥ
||23||(अनुष्टुप्) इति प्रचेतसो राजन् अन्याश्च भगवत्कथाः ।
श्रावयित्वा ब्रह्मलोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनिः
te'pi tanmukhaniryātaṃ yaśo lokamalāpaham .
harerniśamya tatpādaṃ dhyāyantastadgatiṃ yayuḥ
||24||तेऽपि तन्मुखनिर्यातं यशो लोकमलापहम् ।
हरेर्निशम्य तत्पादं ध्यायन्तस्तद्गतिं ययुः
etatte'bhihitaṃ kṣattaḥ yanmāṃ tvaṃ paripṛṣṭavān .
pracetasāṃ nāradasya saṃvādaṃ harikīrtanam
||25||एतत्तेऽभिहितं क्षत्तः यन्मां त्वं परिपृष्टवान् ।
प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरिकीर्तनम्
śrīśuka uvāca
ya eṣa uttānapado mānavasyānuvarṇitaḥ .
vaṃśaḥ priyavratasyāpi nibodha nṛpasattama
||26||य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णितः ।
वंशः प्रियव्रतस्यापि निबोध नृपसत्तम
yo nāradādāt ātmavidyāṃ adhigamya punarmahīm .
bhuktvā vibhajya putrebhya aiśvaraṃ samagātpadam
||27||यो नारदादात् आत्मविद्यां अधिगम्य पुनर्महीम् ।
भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात्पदम्
imāṃ tu kauṣāraviṇopavarṇitāṃ kṣattā niśamyājitavādasatkathām .
pravṛddhabhāvo'śrukalākulo muneḥ dadhāra mūrdhnā caraṇaṃ hṛdā hareḥ
||28||इमां तु कौषारविणोपवर्णितां क्षत्ता निशम्याजितवादसत्कथाम् ।
प्रवृद्धभावोऽश्रुकलाकुलो मुनेः दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरेः
vidura uvāca
(anuṣṭup) so'yamadya mahāyogin bhavatā karuṇātmanā .
darśitastamasaḥ pāro yatrākiñcanago hariḥ
||29||(अनुष्टुप्) सोऽयमद्य महायोगिन् भवता करुणात्मना ।
दर्शितस्तमसः पारो यत्राकिञ्चनगो हरिः
śrīśuka uvāca
ityānamya tamāmantrya viduro gajasāhvayam .
svānāṃ didṛkṣuḥ prayayau jñātīnāṃ nirvṛtāśayaḥ
||30||इत्यानम्य तमामन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् ।
स्वानां दिदृक्षुः प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशयः
etad yaḥ śṛṇuyād rājan rājñāṃ haryarpitātmanām .
āyurdhanaṃ yaśaḥ svasti gatimaiśvaryamāpnuyāt
||31||एतद् यः शृणुयाद् राजन् राज्ञां हर्यर्पितात्मनाम् ।
आयुर्धनं यशः स्वस्ति गतिमैश्वर्यमाप्नुयात्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe pracetaupākhyānaṃ nāma ekayastriṃśo'dhyāyaḥ .. 31 ..