rudrasāntvanam
maitreya uvāca
(anuṣṭup) atha devagaṇāḥ sarve rudrānīkaiḥ parājitāḥ .
śūlapaṭṭiśanistriṃśa gadāparighamudgaraiḥ
||1||(अनुष्टुप्) अथ देवगणाः सर्वे रुद्रानीकैः पराजिताः ।
शूलपट्टिशनिस्त्रिंश गदापरिघमुद्गरैः
sañchinnabhinnasarvāṅgāḥ sartviksabhyā bhayākulāḥ .
svayambhuve namaskṛtya kārtsnyenaitan nyavedayan
||2||सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गाः सर्त्विक्सभ्या भयाकुलाः ।
स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन् न्यवेदयन्
upalabhya puraivaitad bhagavān abjasambhavaḥ .
nārāyaṇaśca viśvātmā na kasyādhvaramīyatuḥ
||3||उपलभ्य पुरैवैतद् भगवान् अब्जसम्भवः ।
नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतुः
tadākarṇya vibhuḥ prāha tejīyasi kṛtāgasi .
kṣemāya tatra sā bhūyāt nanna prāyeṇa bubhūṣatām
||4||तदाकर्ण्य विभुः प्राह तेजीयसि कृतागसि ।
क्षेमाय तत्र सा भूयात् नन्न प्रायेण बुभूषताम्
athāpi yūyaṃ kṛtakilbiṣā bhavaṃ ye barhiṣo bhāgabhājaṃ parāduḥ .
prasādayadhvaṃ pariśuddhacetasā kṣipraprasādaṃ pragṛhītāṅghripadmam
||5||अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं ये बर्हिषो भागभाजं परादुः ।
प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रिपद्मम्
āśāsānā jīvitamadhvarasya lokaḥ sapālaḥ kupite na yasmin .
tamāśu devaṃ priyayā vihīnaṃ kṣamāpayadhvaṃ hṛdi viddhaṃ duruktaiḥ
||6||आशासाना जीवितमध्वरस्य लोकः सपालः कुपिते न यस्मिन् ।
तमाशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तैः
nāhaṃ na yajño na ca yūyamanye ye dehabhājo munayaśca tattvam .
viduḥ pramāṇaṃ balavīryayorvā yasyātmatantrasya ka upāyaṃ vidhitset
||7||नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् ।
विदुः प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत्
sa itthamādiśya surānajastaiḥ samanvitaḥ pitṛbhiḥ saprajeśaiḥ .
yayau svadhiṣṇyānnilayaṃ puradviṣaḥ kailāsamadripravaraṃ priyaṃ prabhoḥ
||8||स इत्थमादिश्य सुरानजस्तैः समन्वितः पितृभिः सप्रजेशैः ।
ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विषः कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभोः
(anuṣṭup) janmauṣadhitapomantra yogasiddhairnaretaraiḥ .
juṣṭaṃ kinnaragandharvaiḥ apsarobhirvṛtaṃ sadā
||9||(अनुष्टुप्) जन्मौषधितपोमन्त्र योगसिद्धैर्नरेतरैः ।
जुष्टं किन्नरगन्धर्वैः अप्सरोभिर्वृतं सदा
nānāmaṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ nānādhātuvicitritaiḥ .
nānādrumalatāgulmaiḥ nānāmṛgagaṇāvṛtaiḥ
||10||नानामणिमयैः शृङ्गैः नानाधातुविचित्रितैः ।
नानाद्रुमलतागुल्मैः नानामृगगणावृतैः
nānāmalaprasravaṇaiḥ nānākandarasānubhiḥ .
ramaṇaṃ viharantīnāṃ ramaṇaiḥ siddhayoṣitām
||11||नानामलप्रस्रवणैः नानाकन्दरसानुभिः ।
रमणं विहरन्तीनां रमणैः सिद्धयोषिताम्
mayūrakekābhirutaṃ madāndhālivimūrcchitam .
plāvitai raktakaṇṭhānāṃ kūjitaiśca patattriṇām
||12||मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् ।
प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम्
āhvayantaṃ ivoddhastaiḥ dvijān kāmadughairdrumaiḥ .
vrajantamiva mātaṅgaiḥ gṛṇantamiva nirjharaiḥ
||13||आह्वयन्तं इवोद्धस्तैः द्विजान् कामदुघैर्द्रुमैः ।
व्रजन्तमिव मातङ्गैः गृणन्तमिव निर्झरैः
mandāraiḥ pārijātaiśca saralaiścopaśobhitam .
tamālaiḥ śālatālaiśca kovidārāsanārjunaiḥ
||14||मन्दारैः पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् ।
तमालैः शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनैः
cūtaiḥ kadambairnīpaiśca nāgapunnāga campakaiḥ .
pāṭalāśokabakulaiḥ kundaiḥ kurabakairapi
||15||चूतैः कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नाग चम्पकैः ।
पाटलाशोकबकुलैः कुन्दैः कुरबकैरपि
svarṇārṇaśatapatraiśca varareṇukajātibhiḥ .
kubjakairmallikābhiśca mādhavībhiśca maṇḍitam
||16||स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभिः ।
कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम्
panasodumbarāśvattha plakṣa nyagrodhahiṅgubhiḥ .
bhūrjairoṣadhibhiḥ pūgai rājapūgaiśca jambubhiḥ
||17||पनसोदुम्बराश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोधहिङ्गुभिः ।
भूर्जैरोषधिभिः पूगै राजपूगैश्च जम्बुभिः
kharjūrāmrātakāmrādyaiḥ priyāla madhukeṅgudaiḥ .
drumajātibhiranyaiśca rājitaṃ veṇukīcakaiḥ
||18||खर्जूराम्रातकाम्राद्यैः प्रियाल मधुकेङ्गुदैः ।
द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकैः
kumudotpalakahlāra śatapatravanarddhibhiḥ .
nalinīṣu kalaṃ kūjat khagavṛndopaśobhitam
||19||कुमुदोत्पलकह्लार शतपत्रवनर्द्धिभिः ।
नलिनीषु कलं कूजत् खगवृन्दोपशोभितम्
mṛgaiḥ śākhāmṛgaiḥ kroḍaiḥ mṛgendraiḥ ṛkṣaśalyakaiḥ .
gavayaiḥ śarabhairvyāghrai rurubhirmahiṣādibhiḥ
||20||मृगैः शाखामृगैः क्रोडैः मृगेन्द्रैः ऋक्षशल्यकैः ।
गवयैः शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभिः
karṇāntraikapadāśvāsyaiḥ nirjuṣṭaṃ vṛkanābhibhiḥ .
kadalīkhaṇḍasaṃruddha nalinīpulinaśriyam
||21||कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैः निर्जुष्टं वृकनाभिभिः ।
कदलीखण्डसंरुद्ध नलिनीपुलिनश्रियम्
paryastaṃ nandayā satyāḥ snānapuṇyatarodayā .
vilokya bhūteśagiriṃ vibudhā vismayaṃ yayuḥ
||22||पर्यस्तं नन्दया सत्याः स्नानपुण्यतरोदया ।
विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययुः
dadṛśustatra te ramyāṃ alakāṃ nāma vai purīm .
vanaṃ saugandhikaṃ cāpi yatra tannāma paṅkajam
||23||ददृशुस्तत्र ते रम्यां अलकां नाम वै पुरीम् ।
वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम्
nandā ca alakanandā ca saritau bāhyataḥ puraḥ .
tīrthapādapadāmbhoja rajasātīva pāvane
||24||नन्दा च अलकनन्दा च सरितौ बाह्यतः पुरः ।
तीर्थपादपदाम्भोज रजसातीव पावने
yayoḥ surastriyaḥ kṣattaḥ avaruhya svadhiṣṇyataḥ .
krīḍanti puṃsaḥ siñcantyo vigāhya ratikarśitāḥ
||25||ययोः सुरस्त्रियः क्षत्तः अवरुह्य स्वधिष्ण्यतः ।
क्रीडन्ति पुंसः सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिताः
yayoḥ tatsnānavibhraṣṭa navakuṅkumapiñjaram .
vitṛṣo'pi pibantyambhaḥ pāyayanto gajā gajīḥ
||26||ययोः तत्स्नानविभ्रष्ट नवकुङ्कुमपिञ्जरम् ।
वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भः पाययन्तो गजा गजीः
tārahema mahāratna vimānaśatasaṅkulām .
juṣṭāṃ puṇyajanastrībhiḥ yathā khaṃ sataḍidghanam
||27||तारहेम महारत्न विमानशतसङ्कुलाम् ।
जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिः यथा खं सतडिद्घनम्
hitvā yakṣeśvarapurīṃ vanaṃ saugandhikaṃ ca tat .
drumaiḥ kāmadughairhṛdyaṃ citramālyaphalacchadaiḥ
||28||हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् ।
द्रुमैः कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदैः
raktakaṇṭhakhagānīka svaramaṇḍitaṣaṭpadam .
kalahaṃsakulapreṣṭhaṃ kharadaṇḍajalāśayam
||29||रक्तकण्ठखगानीक स्वरमण्डितषट्पदम् ।
कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम्
vanakuñjara saṅghṛṣṭa haricandanavāyunā .
adhi puṇyajanastrīṇāṃ muhurunmathayanmanaḥ
||30||वनकुञ्जर सङ्घृष्ट हरिचन्दनवायुना ।
अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मनः
vaidūryakṛtasopānā vāpya utpalamālinīḥ .
prāptaṃ kimpuruṣairdṛṣṭvā te ārād dadṛśurvaṭam
||31||वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनीः ।
प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा ते आराद् ददृशुर्वटम्
sa yojanaśatotsedhaḥ pādonaviṭapāyataḥ .
paryakkṛtācalacchāyo nirnīḍastāpavarjitaḥ
||32||स योजनशतोत्सेधः पादोनविटपायतः ।
पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जितः
tasmin mahāyogamaye mumukṣuśaraṇe surāḥ .
dadṛśuḥ śivamāsīnaṃ tyaktāmarṣamivāntakam
||33||तस्मिन् महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुराः ।
ददृशुः शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम्
sanandanādyairmahāsiddhaiḥ śāntaiḥ saṃśāntavigraham .
upāsyamānaṃ sakhyā ca bhartrā guhyakarakṣasām
||34||सनन्दनाद्यैर्महासिद्धैः शान्तैः संशान्तविग्रहम् ।
उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम्
vidyātapoyogapathaṃ āsthitaṃ tamadhīśvaram .
carantaṃ viśvasuhṛdaṃ vātsalyāt lokamaṅgalam
||35||विद्यातपोयोगपथं आस्थितं तमधीश्वरम् ।
चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्यात् लोकमङ्गलम्
liṅgaṃ ca tāpasābhīṣṭaṃ bhasmadaṇḍajaṭājinam .
aṅgena sandhyābhrarucā candralekhāṃ ca bibhratam
||36||लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् ।
अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम्
upaviṣṭaṃ darbhamayyāṃ bṛsyāṃ brahma sanātanam .
nāradāya pravocantaṃ pṛcchate śṛṇvatāṃ satām
||37||उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् ।
नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम्
kṛtvorau dakṣiṇe savyaṃ pādapadmaṃ ca jānuni .
bāhuṃ prakoṣṭhe'kṣamālāṃ āsīnaṃ tarkamudrayā
||38||कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि ।
बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालां आसीनं तर्कमुद्रया
taṃ brahmanirvāṇasamādhimāśritaṃ vyupāśritaṃ giriśaṃ yogakakṣām .
salokapālā munayo manūnāṃ ādyaṃ manuṃ prāñjalayaḥ praṇemuḥ
||39||तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् ।
सलोकपाला मुनयो मनूनां आद्यं मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुः
sa tūpalabhyāgatamātmayoniṃ surāsureśairabhivanditāṅghriḥ .
utthāya cakre śirasābhivandana marhattamaḥ kasya yathaiva viṣṇuḥ
||40||स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रिः ।
उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन मर्हत्तमः कस्य यथैव विष्णुः
tathāpare siddhagaṇā maharṣibhiḥ ye vai samantādanu nīlalohitam .
namaskṛtaḥ prāha śaśāṅkaśekharaṃ kṛtapraṇāmaṃ prahasannivātmabhūḥ
||41||तथापरे सिद्धगणा महर्षिभिः ये वै समन्तादनु नीललोहितम् ।
नमस्कृतः प्राह शशाङ्कशेखरं कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभूः
brahmovāca
(anuṣṭup) jāne tvāmīśaṃ viśvasya jagato yonibījayoḥ .
śakteḥ śivasya ca paraṃ yattadbrahmā nirantaram
||42||(अनुष्टुप्) जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयोः ।
शक्तेः शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्मा निरन्तरम्
tvameva bhagavan etat śivaśaktyoḥ svarūpayoḥ .
viśvaṃ sṛjasi pāsyatsi krīḍan ūrṇapaṭo yathā
||43||त्वमेव भगवन् एतत् शिवशक्त्योः स्वरूपयोः ।
विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन् ऊर्णपटो यथा
tvameva dharmārthadughābhipattaye dakṣeṇa sūtreṇa sasarjithādhvaram .
tvayaiva loke'vasitāśca setavo yānbrāhmaṇāḥ śraddadhate dhṛtavratāḥ
||44||त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् ।
त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो यान्ब्राह्मणाः श्रद्दधते धृतव्रताः
tvaṃ karmaṇāṃ maṅgala maṅgalānāṃ kartuḥ svalokaṃ tanuṣe svaḥ paraṃ vā .
amaṅgalānāṃ ca tamisramulbaṇaṃ viparyayaḥ kena tadeva kasyacit
||45||त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां कर्तुः स्वलोकं तनुषे स्वः परं वा ।
अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं विपर्ययः केन तदेव कस्यचित्
na vai satāṃ tvat caraṇārpitātmanāṃ bhūteṣu sarveṣvabhipaśyatāṃ tava .
bhūtāni cātmanyapṛthagdidṛkṣatāṃ prāyeṇa roṣo'bhibhavedyathā paśum
||46||न वै सतां त्वत् चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव ।
भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम्
pṛthagdhiyaḥ karmadṛśo durāśayāḥ parodayenārpitahṛdrujo'niśam .
parān duruktairvitudantyaruntudāḥ tānmāvadhīd daivavadhān bhavadvidhaḥ
||47||पृथग्धियः कर्मदृशो दुराशयाः परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् ।
परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदाः तान्मावधीद् दैववधान् भवद्विधः
yasminyadā puṣkaranābhamāyayā durantayā spṛṣṭadhiyaḥ pṛthagdṛśaḥ .
kurvanti tatra hyanukampayā kṛpāṃ na sādhavo daivabalātkṛte kramam
||48||यस्मिन्यदा पुष्करनाभमायया दुरन्तया स्पृष्टधियः पृथग्दृशः ।
कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम्
bhavāṃstu puṃsaḥ paramasya māyayā durantayāspṛṣṭamatiḥ samastadṛk .
tayā hatātmasvanukarmacetaḥ svanugrahaṃ kartumihārhasi prabho
||49||भवांस्तु पुंसः परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्टमतिः समस्तदृक् ।
तया हतात्मस्वनुकर्मचेतः स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो
kurvadhvarasyoddharaṇaṃ hatasya bhoḥ tvayāsamāptasya mano prajāpateḥ .
na yatra bhāgaṃ tava bhāgino daduḥ kuyājino yena makho ninīyate
||50||कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भोः त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापतेः ।
न यत्र भागं तव भागिनो ददुः कुयाजिनो येन मखो निनीयते
(anuṣṭup) jīvatād yajamāno'yaṃ prapadyetākṣiṇī bhagaḥ .
bhṛgoḥ śmaśrūṇi rohantu pūṣṇo dantāśca pūrvavat
||51||(अनुष्टुप्) जीवताद् यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भगः ।
भृगोः श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत्
devānāṃ bhagnagātrāṇāṃ ṛtvijāṃ cāyudhāśmabhiḥ .
bhavatānugṛhītānāṃ āśu manyo'stvanāturam
||52||देवानां भग्नगात्राणां ऋत्विजां चायुधाश्मभिः ।
भवतानुगृहीतानां आशु मन्योऽस्त्वनातुरम्
eṣa te rudra bhāgo'stu yaducchiṣṭo'dhvarasya vai .
yajñaste rudra bhāgena kalpatāṃ adya yajñahan
||53||एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै ।
यज्ञस्ते रुद्र भागेन कल्पतां अद्य यज्ञहन्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe rudrasāntvanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .. 6 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 6