niṣādotpattiḥ
maitreya uvāca
(anuṣṭup) bhṛgvādayaste munayo lokānāṃ kṣemadarśinaḥ .
goptaryasati vai nṝṇāṃ paśyantaḥ paśusāmyatām
||1||(अनुष्टुप्) भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिनः ।
गोप्तर्यसति वै नॄणां पश्यन्तः पशुसाम्यताम्
vīramātaramāhūya sunīthāṃ brahmavādinaḥ .
prakṛtyasammataṃ venaṃ abhyaṣiñcan patiṃ bhuvaḥ
||2||वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिनः ।
प्रकृत्यसम्मतं वेनं अभ्यषिञ्चन् पतिं भुवः
śrutvā nṛpāsanagataṃ venamatyugraśāsanam .
nililyurdasyavaḥ sadyaḥ sarpatrastā ivākhavaḥ
||3||श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् ।
निलिल्युर्दस्यवः सद्यः सर्पत्रस्ता इवाखवः
sa ārūḍhanṛpasthāna unnaddho'ṣṭavibhūtibhiḥ .
avamene mahābhāgānstabdhaḥ sambhāvitaḥ svataḥ
||4||स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभिः ।
अवमेने महाभागान्स्तब्धः सम्भावितः स्वतः
evaṃ madāndha utsikto niraṅkuśa iva dvipaḥ .
paryaṭan rathamāsthāya kampayan iva rodasī
||5||एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विपः ।
पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन् इव रोदसी
na yaṣṭavyaṃ na dātavyaṃ na hotavyaṃ dvijāḥ kvacit .
iti nyavārayad dharmaṃ bherīghoṣeṇa sarvaśaḥ
||6||न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजाः क्वचित् ।
इति न्यवारयद् धर्मं भेरीघोषेण सर्वशः
venasyāvekṣya munayo durvṛttasya viceṣṭitam .
vimṛśya lokavyasanaṃ kṛpayocuḥ sma satriṇaḥ
||7||वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् ।
विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचुः स्म सत्रिणः
aho ubhayataḥ prāptaṃ lokasya vyasanaṃ mahat .
dāruṇi ubhayato dīpte iva taskarapālayoḥ
||8||अहो उभयतः प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् ।
दारुणि उभयतो दीप्ते इव तस्करपालयोः
arājakabhayādeṣa kṛto rājātadarhaṇaḥ .
tato'pyāsīdbhayaṃ tvadya kathaṃ syāt svasti dehinām
||9||अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हणः ।
ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात् स्वस्ति देहिनाम्
aheriva payaḥpoṣaḥ poṣakasyāpyanarthabhṛt .
venaḥ prakṛtyaiva khalaḥ sunīthāgarbhasambhavaḥ
||10||अहेरिव पयःपोषः पोषकस्याप्यनर्थभृत् ।
वेनः प्रकृत्यैव खलः सुनीथागर्भसम्भवः
nirūpitaḥ prajāpālaḥ sa jighāṃsati vai prajāḥ .
tathāpi sāntvayemāmuṃ nāsmān tatpātakaṃ spṛśet
||11||निरूपितः प्रजापालः स जिघांसति वै प्रजाः ।
तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मान् तत्पातकं स्पृशेत्
tad vidvadbhiḥ asadvṛtto veno'smābhiḥ kṛto nṛpaḥ .
sāntvito yadi no vācaṃ na grahīṣyatyadharmakṛt
||12||तद् विद्वद्भिः असद्वृत्तो वेनोऽस्माभिः कृतो नृपः ।
सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत्
lokadhikkārasandagdhaṃ dahiṣyāmaḥ svatejasā .
evaṃ adhyavasāyainaṃ munayo gūḍhamanyavaḥ
||13||लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्यामः स्वतेजसा ।
एवं अध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यवः
upavrajyābruvan venaṃ sāntvayitvā ca sāmabhiḥ
||13||उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभिः
munaya ūcuḥ
nṛpavarya nibodhaitad yatte vijñāpayāma bhoḥ .
āyuḥśrībalakīrtīnāṃ tava tāta vivardhanam
||14||नृपवर्य निबोधैतद् यत्ते विज्ञापयाम भोः ।
आयुःश्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम्
dharma ācaritaḥ puṃsāṃ vāṅmanaḥkāyabuddhibhiḥ .
lokān viśokān vitarati atha anantyamasaṅginām
||15||धर्म आचरितः पुंसां वाङ्मनःकायबुद्धिभिः ।
लोकान् विशोकान् वितरति अथ अनन्त्यमसङ्गिनाम्
sa te mā vinaśedvīra prajānāṃ kṣemalakṣaṇaḥ .
yasmin vinaṣṭe nṛpatiḥ aiśvaryādavarohati
||16||स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षणः ।
यस्मिन् विनष्टे नृपतिः ऐश्वर्यादवरोहति
rājan asādhvamātyebhyaḥ corādibhyaḥ prajā nṛpaḥ .
rakṣan yathā baliṃ gṛhṇan iha pretya ca modate
||17||राजन् असाध्वमात्येभ्यः चोरादिभ्यः प्रजा नृपः ।
रक्षन् यथा बलिं गृह्णन् इह प्रेत्य च मोदते
yasya rāṣṭre pure caiva bhagavān yajñapūruṣaḥ .
ijyate svena dharmeṇa janairvarṇāśramānvitaiḥ
||18||यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुषः ।
इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितैः
tasya rājño mahābhāga bhagavān bhūtabhāvanaḥ .
parituṣyati viśvātmā tiṣṭhato nijaśāsane
||19||तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावनः ।
परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने
tasmin tuṣṭe kimaprāpyaṃ jagatāṃ īśvareśvare .
lokāḥ sapālā hyetasmai haranti balimādṛtāḥ
||20||तस्मिन् तुष्टे किमप्राप्यं जगतां ईश्वरेश्वरे ।
लोकाः सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृताः
taṃ sarvalokāmarayajñasaṅgrahaṃ trayīmayaṃ dravyamayaṃ tapomayam .
yajñairvicitrairyajato bhavāya te rājan svadeśān anuroddhumarhasi
||21||तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् ।
यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते राजन् स्वदेशान् अनुरोद्धुमर्हसि
yajñena yuṣmadviṣaye dvijātibhiḥ vitāyamānena surāḥ kalā hareḥ .
sviṣṭāḥ sutuṣṭāḥ pradiśanti vāñchitaṃ taddhelanaṃ nārhasi vīra ceṣṭitum
||22||यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभिः वितायमानेन सुराः कला हरेः ।
स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम्
vena uvāca
(anuṣṭup) bāliśā bata yūyaṃ vā adharme dharmamāninaḥ .
ye vṛttidaṃ patiṃ hitvā jāraṃ patimupāsate
||23||(अनुष्टुप्) बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिनः ।
ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते
avajānantyamī mūḍhā nṛparūpiṇamīśvaram .
nānuvindanti te bhadraṃ iha loke paratra ca
||24||अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् ।
नानुविन्दन्ति ते भद्रं इह लोके परत्र च
ko yajñapuruṣo nāma yatra vo bhaktirīdṛśī .
bhartṛsnehavidūrāṇāṃ yathā jāre kuyoṣitām
||25||को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी ।
भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम्
viṣṇurviriñco giriśa indro vāyuryamo raviḥ .
parjanyo dhanadaḥ somaḥ kṣitiragnirapāmpatiḥ
||26||विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रविः ।
पर्जन्यो धनदः सोमः क्षितिरग्निरपाम्पतिः
ete cānye ca vibudhāḥ prabhavo varaśāpayoḥ .
dehe bhavanti nṛpateḥ sarvadevamayo nṛpaḥ
||27||एते चान्ये च विबुधाः प्रभवो वरशापयोः ।
देहे भवन्ति नृपतेः सर्वदेवमयो नृपः
tasmānmāṃ karmabhirviprā yajadhvaṃ gatamatsarāḥ .
baliṃ ca mahyaṃ harata matto'nyaḥ ko'grabhuk pumān
||28||तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सराः ।
बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्यः कोऽग्रभुक् पुमान्
maitreya uvāca
itthaṃ viparyayamatiḥ pāpīyānutpathaṃ gataḥ .
anunīyamānastadyācñāṃ na cakre bhraṣṭamaṅgalaḥ
||29||इत्थं विपर्ययमतिः पापीयानुत्पथं गतः ।
अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गलः
iti te'satkṛtāstena dvijāḥ paṇḍitamāninā .
bhagnāyāṃ bhavyayācñāyāṃ tasmai vidura cukrudhuḥ
||30||इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजाः पण्डितमानिना ।
भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधुः
hanyatāṃ hanyatāmeṣa pāpaḥ prakṛtidāruṇaḥ .
jīvan jagadasāvāśu kurute bhasmasād dhruvam
||31||हन्यतां हन्यतामेष पापः प्रकृतिदारुणः ।
जीवन् जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम्
nāyamarhatyasadvṛtto naradevavarāsanam .
yo'dhiyajñapatiṃ viṣṇuṃ vinindatyanapatrapaḥ
||32||नायमर्हत्यसद्वृत्तो नरदेववरासनम् ।
योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रपः
ko vainaṃ paricakṣīta venamekamṛte'śubham .
prāpta īdṛśamaiśvaryaṃ yadanugrahabhājanaḥ
||33||को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् ।
प्राप्त ईदृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजनः
itthaṃ vyavasitā hantuṃ hṛṣayo rūḍhamanyavaḥ .
nijaghnurhuṅkṛtairvenaṃ hatamacyutanindayā
||34||इत्थं व्यवसिता हन्तुं हृषयो रूढमन्यवः ।
निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया
ṛṣibhiḥ svāśramapadaṃ gate putrakalevaram .
sunīthā pālayāmāsa vidyāyogena śocatī
||35||ऋषिभिः स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् ।
सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती
ekadā munayaste tu sarasvat salilāplutāḥ .
hutvāgnīn satkathāścakruḥ upaviṣṭāḥ sarittaṭe
||36||एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत् सलिलाप्लुताः ।
हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुः उपविष्टाः सरित्तटे
vīkṣyotthitān tadotpātān āhurloka bhayaṅkarān .
apyabhadramanāthāyā dasyubhyo na bhavedbhuvaḥ
||37||वीक्ष्योत्थितान् तदोत्पातान् आहुर्लोक भयङ्करान् ।
अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुवः
evaṃ mṛśanta ṛṣayo dhāvatāṃ sarvatodiśam .
pāṃsuḥ samutthito bhūriḥ corāṇāmabhilumpatām
||38||एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् ।
पांसुः समुत्थितो भूरिः चोराणामभिलुम्पताम्
tadupadravamājñāya lokasya vasu lumpatām .
bhartaryuparate tasmin anyonyaṃ ca jighāṃsatām
||39||तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् ।
भर्तर्युपरते तस्मिन् अन्योन्यं च जिघांसताम्
coraprāyaṃ janapadaṃ hīnasattvamarājakam .
lokānnāvārayañchaktā api taddoṣadarśinaḥ
||40||चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् ।
लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिनः
brāhmaṇaḥ samadṛk śānto dīnānāṃ samupekṣakaḥ .
sravate brahma tasyāpi bhinnabhāṇḍātpayo yathā
||41||ब्राह्मणः समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः ।
स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा
nāṅgasya vaṃśo rājarṣeḥ eṣa saṃsthātumarhati .
amoghavīryā hi nṛpā vaṃśe'smin keśavāśrayāḥ
||42||नाङ्गस्य वंशो राजर्षेः एष संस्थातुमर्हति ।
अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रयाः
viniścityaivamṛṣayo vipannasya mahīpateḥ .
mamanthurūruṃ tarasā tatrāsīdbāhuko naraḥ
||43||विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपतेः ।
ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नरः
kākakṛṣṇo'tihrasvāṅgo hrasvabāhurmahāhanuḥ .
hrasvapān nimnanāsāgro raktākṣastāmramūrdhajaḥ
||44||काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनुः ।
ह्रस्वपान् निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धजः
taṃ tu te'vanataṃ dīnaṃ kiṃ karomīti vādinam .
niṣīdetyabruvaṃstāta sa niṣādastato'bhavat
||45||तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् ।
निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत्
tasya vaṃśyāstu naiṣādā girikānanagocarāḥ .
yenāharat jāyamāno venakalmaṣamulbaṇam
||46||तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचराः ।
येनाहरत् जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe pṛthucarite niṣādotpattirnāma caturdaśo'dhyāyaḥ .. 14 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 14