prajvārakālakanyābhyāṃ viceruḥ avanīmimām
nārada uvāca
(anuṣṭup) sainikā bhayanāmno ye barhiṣman dindiṣṭakāriṇaḥ .
prajvārakālakanyābhyāṃ viceruḥ avanīmimām
||1||(अनुष्टुप्) सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिन्दिष्टकारिणः ।
प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुः अवनीमिमाम्
te ekadā tu rabhasā purañjanapurīṃ nṛpa .
rurudhurbhaumabhogāḍhyāṃ jaratpannagapālitām
||2||ते एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप ।
रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम्
kālakanyāpi bubhuje purañjanapuraṃ balāt .
yayābhibhūtaḥ puruṣaḥ sadyo niḥsāratāmiyāt
||3||कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् ।
ययाभिभूतः पुरुषः सद्यो निःसारतामियात्
tayopabhujyamānāṃ vai yavanāḥ sarvatodiśam .
dvārbhiḥ praviśya subhṛśaṃ prārdayan sakalāṃ purīm
||4||तयोपभुज्यमानां वै यवनाः सर्वतोदिशम् ।
द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम्
tasyāṃ prapīḍyamānāyāṃ abhimānī purañjanaḥ .
avāporuvidhān tāpān kuṭumbī mamatākulaḥ
||5||तस्यां प्रपीड्यमानायां अभिमानी पुरञ्जनः ।
अवापोरुविधान् तापान् कुटुम्बी ममताकुलः
kanyopagūḍho naṣṭaśrīḥ kṛpaṇo viṣayātmakaḥ .
naṣṭaprajño hṛtaiśvaryo gandharvayavanairbalāt
||6||कन्योपगूढो नष्टश्रीः कृपणो विषयात्मकः ।
नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात्
viśīrṇāṃ svapurīṃ vīkṣya pratikūlānanādṛtān .
putrān pautrānugāmātyān jāyāṃ ca gatasauhṛdām
||7||विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननादृतान् ।
पुत्रान् पौत्रानुगामात्यान् जायां च गतसौहृदाम्
ātmānaṃ kanyayā grastaṃ pañcālān aridūṣitān .
durantacintāmāpanno na lebhe tatpratikriyām
||8||आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालान् अरिदूषितान् ।
दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम्
kāmānabhilaṣandīno yātayāmāṃśca kanyayā .
vigatātmagatisnehaḥ putradārāṃśca lālayan
||9||कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया ।
विगतात्मगतिस्नेहः पुत्रदारांश्च लालयन्
gandharvayavanākrāntāṃ kālakanyopamarditām .
hātuṃ pracakrame rājā tāṃ purīmanikāmataḥ
||10||गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् ।
हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामतः
bhayanāmno'grajo bhrātā prajvāraḥ pratyupasthitaḥ .
dadāha tāṃ purīṃ kṛtsnāṃ bhrātuḥ priyacikīrṣayā
||11||भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वारः प्रत्युपस्थितः ।
ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातुः प्रियचिकीर्षया
tasyāṃ sandahyamānāyāṃ sapauraḥ saparicchadaḥ .
kauṭumbikaḥ kuṭumbinyā upātapyata sānvayaḥ
||12||तस्यां सन्दह्यमानायां सपौरः सपरिच्छदः ।
कौटुम्बिकः कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वयः
yavanoparuddhāyatano grastāyāṃ kālakanyayā .
puryāṃ prajvārasaṃsṛṣṭaḥ purapālo'nvatapyata
||13||यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया ।
पुर्यां प्रज्वारसंसृष्टः पुरपालोऽन्वतप्यत
na śeke so'vituṃ tatra purukṛcchroruvepathuḥ .
gantumaicchattato vṛkṣa koṭarādiva sānalāt
||14||न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथुः ।
गन्तुमैच्छत्ततो वृक्ष कोटरादिव सानलात्
śithilāvayavo yarhi gandharvairhṛtapauruṣaḥ .
yavanairaribhī rājan uparuddho ruroda ha
||15||शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुषः ।
यवनैररिभी राजन् उपरुद्धो रुरोद ह
duhitṝ putrapautrāṃśca jāmijāmātṛpārṣadān .
svatvāvaśiṣṭaṃ yatkiñcid gṛhakośaparicchadam
||16||दुहितॄ पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् ।
स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम्
ahaṃ mameti svīkṛtya gṛheṣu kumatirgṛhī .
dadhyau pramadayā dīno viprayoga upasthite
||17||अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही ।
दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते
lokāntaraṃ gatavati mayyanāthā kuṭumbinī .
vartiṣyate kathaṃ tveṣā bālakān anuśocatī
||18||लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी ।
वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकान् अनुशोचती
na mayyanāśite bhuṅkte nāsnāte snāti matparā .
mayi ruṣṭe susantrastā bhartsite yatavāgbhayāt
||19||न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्परा ।
मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात्
prabodhayati māvijñaṃ vyuṣite śokakarśitā .
vartmaitad gṛhamedhīyaṃ vīrasūrapi neṣyati
||20||प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता ।
वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति
kathaṃ nu dārakā dīnā dārakīrvāparāyaṇāḥ .
vartiṣyante mayi gate bhinnanāva ivodadhau
||21||कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणाः ।
वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ
evaṃ kṛpaṇayā buddhyā śocantamatadarhaṇam .
grahītuṃ kṛtadhīrenaṃ bhayanāmābhyapadyata
||22||एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् ।
ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत
paśuvadyavanaireṣa nīyamānaḥ svakaṃ kṣayam .
anvadravannanupathāḥ śocanto bhṛśamāturāḥ
||23||पशुवद्यवनैरेष नीयमानः स्वकं क्षयम् ।
अन्वद्रवन्ननुपथाः शोचन्तो भृशमातुराः
purīṃ vihāyopagata uparuddho bhujaṅgamaḥ .
yadā tamevānu purī viśīrṇā prakṛtiṃ gatā
||24||पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गमः ।
यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता
vikṛṣyamāṇaḥ prasabhaṃ yavanena balīyasā .
nāvindattamasā''viṣṭaḥ sakhāyaṃ suhṛdaṃ puraḥ
||25||विकृष्यमाणः प्रसभं यवनेन बलीयसा ।
नाविन्दत्तमसाऽऽविष्टः सखायं सुहृदं पुरः
taṃ yajñapaśavo'nena saṃjñaptā ye'dayālunā .
kuṭhāraiścicchiduḥ kruddhāḥ smaranto'mīvamasya tat
||26||तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना ।
कुठारैश्चिच्छिदुः क्रुद्धाः स्मरन्तोऽमीवमस्य तत्
anantapāre tamasi magno naṣṭasmṛtiḥ samāḥ .
śāśvatīranubhūyārtiṃ pramadāsaṅgadūṣitaḥ
||27||अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृतिः समाः ।
शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषितः
tāmeva manasā gṛhṇan babhūva pramadottamā .
anantaraṃ vidarbhasya rājasiṃhasya veśmani
||28||तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा ।
अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि
upayeme vīryapaṇāṃ vaidarbhīṃ malayadhvajaḥ .
yudhi nirjitya rājanyān pāṇḍyaḥ parapurañjayaḥ
||29||उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वजः ।
युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्यः परपुरञ्जयः
tasyāṃ sa janayāṃ cakra ātmajāmasitekṣaṇām .
yavīyasaḥ sapta sutān sapta draviḍabhūbhṛtaḥ
||30||तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् ।
यवीयसः सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृतः
ekaikasyābhavatteṣāṃ rājan arbudamarbudam .
bhokṣyate yadvaṃśadharaiḥ mahī manvantaraṃ param
||31||एकैकस्याभवत्तेषां राजन् अर्बुदमर्बुदम् ।
भोक्ष्यते यद्वंशधरैः मही मन्वन्तरं परम्
agastyaḥ prāgduhitaraṃ upayeme dhṛtavratām .
yasyāṃ dṛḍhacyuto jāta idhmavāhātmajo muniḥ
||32||अगस्त्यः प्राग्दुहितरं उपयेमे धृतव्रताम् ।
यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनिः
vibhajya tanayebhyaḥ kṣmāṃ rājarṣirmalayadhvajaḥ .
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ sa jagāma kulācalam
||33||विभज्य तनयेभ्यः क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वजः ।
आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचलम्
hitvā gṛhān sutān bhogān vaidarbhī madirekṣaṇā .
anvadhāvata pāṇḍyeśaṃ jyotsneva rajanīkaram
||34||हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा ।
अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनीकरम्
tatra candravasā nāma tāmraparṇī vaṭodakā .
tatpuṇyasalilairnityaṃ ubhayatrātmano mṛjan
||35||तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका ।
तत्पुण्यसलिलैर्नित्यं उभयत्रात्मनो मृजन्
kandāṣṭibhirmūlaphalaiḥ puṣpaparṇaistṛṇodakaiḥ .
vartamānaḥ śanairgātra karśanaṃ tapa āsthitaḥ
||36||कन्दाष्टिभिर्मूलफलैः पुष्पपर्णैस्तृणोदकैः ।
वर्तमानः शनैर्गात्र कर्शनं तप आस्थितः
śītoṣṇavātavarṣāṇi kṣutpipāse priyāpriye .
sukhaduḥkhe iti dvandvānyajayatsamadarśanaḥ
||37||शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये ।
सुखदुःखे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शनः
tapasā vidyayā pakva kaṣāyo niyamairyamaiḥ .
yuyuje brahmaṇyātmānaṃ vijitākṣānilāśayaḥ
||38||तपसा विद्यया पक्व कषायो नियमैर्यमैः ।
युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशयः
āste sthāṇurivaikatra divyaṃ varṣaśataṃ sthiraḥ .
vāsudeve bhagavati nānyad vedodvahan ratim
||39||आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिरः ।
वासुदेवे भगवति नान्यद् वेदोद्वहन् रतिम्
sa vyāpakatayā''tmānaṃ vyatiriktatayā''tmani .
vidvānsvapna ivāmarśa sākṣiṇaṃ virarāma ha
||40||स व्यापकतयाऽऽत्मानं व्यतिरिक्ततयाऽऽत्मनि ।
विद्वान्स्वप्न इवामर्श साक्षिणं विरराम ह
sākṣādbhagavatoktena guruṇā hariṇā nṛpa .
viśuddhajñānadīpena sphuratā viśvatomukham
||41||साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप ।
विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम्
pare brahmaṇi cātmānaṃ paraṃ brahma tathātmani .
vīkṣamāṇo vihāyekṣāṃ asmād upararāma ha
||42||परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि ।
वीक्षमाणो विहायेक्षां अस्माद् उपरराम ह
patiṃ paramadharmajñaṃ vaidarbhī malayadhvajam .
premṇā paryacaraddhitvā bhogān sā patidevatā
||43||पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् ।
प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता
cīravāsā vratakṣāmā veṇībhūtaśiroruhā .
babhāvupapatiṃ śāntā śikhā śāntamivānalam
||44||चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा ।
बभावुपपतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम्
ajānatī priyatamaṃ yadoparatamaṅganā .
susthirāsanamāsādya yathāpūrvamupācarat
||45||अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना ।
सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत्
yadā nopalabhetāṅghrau ūṣmāṇaṃ patyurarcatī .
āsīt saṃvignahṛdayā yūthabhraṣṭā mṛgī yathā
||46||यदा नोपलभेताङ्घ्रौ ऊष्माणं पत्युरर्चती ।
आसीत् संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा
ātmānaṃ śocatī dīnaṃ abandhuṃ viklavāśrubhiḥ .
stanau āsicya vipine susvaraṃ praruroda sā
||47||आत्मानं शोचती दीनं अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः ।
स्तनौ आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा
uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe imāṃ udadhimekhalām .
dasyubhyaḥ kṣatrabandhubhyo bibhyatīṃ pātumarhasi
||48||उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमां उदधिमेखलाम् ।
दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि
evaṃ vilapantī bālā vipine'nugatā patim .
patitā pādayorbhartū rudatyaśrūṇyavartayat
||49||एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् ।
पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत्
citiṃ dārumayīṃ citvā tasyāṃ patyuḥ kalevaram .
ādīpya cānumaraṇe vilapantī mano dadhe
||50||चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् ।
आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे
tatra pūrvataraḥ kaścit sakhā brāhmaṇa ātmavān .
sāntvayanvalgunā sāmnā tāmāha rudatīṃ prabho
||51||तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् ।
सान्त्वयन्वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो
brāhmaṇa uvāca
kā tvaṃ kasyāsi ko vāyaṃ śayāno yasya śocasi .
jānāsi kiṃ sakhāyaṃ māṃ yenāgre vicacartha ha
||52||का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि ।
जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह
api smarasi cātmānaṃ avijñātasakhaṃ sakhe .
hitvā māṃ padamanvicchan bhaumabhogarato gataḥ
||53||अपि स्मरसि चात्मानं अविज्ञातसखं सखे ।
हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गतः
haṃsāvahaṃ ca tvaṃ cārya sakhāyau mānasāyanau .
abhūtāmantarā vaukaḥ sahasraparivatsarān
||54||हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ ।
अभूतामन्तरा वौकः सहस्रपरिवत्सरान्
sa tvaṃ vihāya māṃ bandho gato grāmyamatirmahīm .
vicaran padamadrākṣīḥ kayācin nirmitaṃ striyā
||55||स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् ।
विचरन् पदमद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया
pañcārāmaṃ navadvāraṃ ekapālaṃ trikoṣṭhakam .
ṣaṭkulaṃ pañcavipaṇaṃ pañcaprakṛti strīdhavam
||56||पञ्चारामं नवद्वारं एकपालं त्रिकोष्ठकम् ।
षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम्
pañcendriyārthā ārāmā dvāraḥ prāṇā nava prabho .
tejo'bannāni koṣṭhāni kulamindriyasaṅgrahaḥ
||57||पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो ।
तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रहः
vipaṇastu kriyāśaktiḥ bhūtaprakṛtiravyayā .
śaktyadhīśaḥ pumāṃstvatra praviṣṭo nāvabudhyate
||58||विपणस्तु क्रियाशक्तिः भूतप्रकृतिरव्यया ।
शक्त्यधीशः पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते
tasmiṃstvaṃ rāmayā spṛṣṭo ramamāṇo'śrutasmṛtiḥ .
tatsaṅgādīdṛśīṃ prāpto daśāṃ pāpīyasīṃ prabho
||59||तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृतिः ।
तत्सङ्गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो
na tvaṃ vidarbhaduhitā nāyaṃ vīraḥ suhṛttava .
na patistvaṃ purañjanyā ruddho navamukhe yayā
||60||न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीरः सुहृत्तव ।
न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया
māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yatpumāṃsaṃ striyaṃ satīm .
manyase nobhayaṃ yadvai haṃsau paśyāvayorgatim
||61||माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् ।
मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम्
ahaṃ bhavānna cānyastvaṃ tvamevāhaṃ vicakṣva bhoḥ .
na nau paśyanti kavayaḥ chidraṃ jātu manāgapi
||62||अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः ।
न नौ पश्यन्ति कवयः छिद्रं जातु मनागपि
yathā puruṣa ātmānaṃ ekaṃ ādarśacakṣuṣoḥ .
dvidhābhūtamavekṣeta tathaivāntaramāvayoḥ
||63||यथा पुरुष आत्मानं एकं आदर्शचक्षुषोः ।
द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयोः
evaṃ sa mānaso haṃso haṃsena pratibodhitaḥ .
svasthastadvyabhicāreṇa naṣṭāmāpa punaḥ smṛtim
||64||एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः ।
स्वस्थस्तद्व्यभिचारेण नष्टामाप पुनः स्मृतिम्
barhiṣmannetadadhyātmaṃ pārokṣyeṇa pradarśitam .
yatparokṣapriyo devo bhagavānviśvabhāvanaḥ
||65||बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् ।
यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान्विश्वभावनः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe puraṃjanopākhyāne aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ .. 28 ..