paśyatāṃ rājaputrāṇāṃ tatraivāntardadhe haraḥ
maitreya uvāca
(anuṣṭup) iti sandiśya bhagavān bārhiṣadairabhipūjitaḥ .
paśyatāṃ rājaputrāṇāṃ tatraivāntardadhe haraḥ
||1||(अनुष्टुप्) इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैरभिपूजितः ।
पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हरः
rudragītaṃ bhagavataḥ stotraṃ sarve pracetasaḥ .
japantaste tapastepuḥ varṣāṇāṃ ayutaṃ jale
||2||रुद्रगीतं भगवतः स्तोत्रं सर्वे प्रचेतसः ।
जपन्तस्ते तपस्तेपुः वर्षाणां अयुतं जले
prācīnabarhiṣaṃ kṣattaḥ karmasvāsaktamānasam .
nārado'dhyātmatattvajñaḥ kṛpāluḥ pratyabodhayat
||3||प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्वासक्तमानसम् ।
नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत्
śreyastvaṃ katamadrājan karmaṇātmana īhase .
duḥkhahāniḥ sukhāvāptiḥ śreyastanneha ceṣyate
||4||श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे ।
दुःखहानिः सुखावाप्तिः श्रेयस्तन्नेह चेष्यते
rājovāca
na jānāmi mahābhāga paraṃ karmāpaviddhadhīḥ .
brūhi me vimalaṃ jñānaṃ yena mucyeya karmabhiḥ
||5||न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधीः ।
ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभिः
gṛheṣu kūṭadharmeṣu putradāradhanārthadhīḥ .
na paraṃ vindate mūḍho bhrāmyan saṃsāravartmasu
||6||गृहेषु कूटधर्मेषु पुत्रदारधनार्थधीः ।
न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवर्त्मसु
nārada uvāca
bho bhoḥ prajāpate rājan paśūn paśya tvayādhvare .
saṃjñāpitāñjīvasaṅghān nirghṛṇena sahasraśaḥ
||7||भो भोः प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे ।
संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः
ete tvāṃ sampratīkṣante smaranto vaiśasaṃ tava .
samparetamayaḥkūṭaiḥ chindati utthitamanyavaḥ
||8||एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव ।
सम्परेतमयःकूटैः छिन्दति उत्थितमन्यवः
atra te kathayiṣye'muṃ itihāsaṃ purātanam .
purañjanasya caritaṃ nibodha gadato mama
||9||अत्र ते कथयिष्येऽमुं इतिहासं पुरातनम् ।
पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम
āsītpurañjano nāma rājā rājan bṛhacchravāḥ .
tasyāvijñātanāmā''sīt sakhāvijñātaceṣṭitaḥ
||10||आसीत्पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवाः ।
तस्याविज्ञातनामाऽऽसीत् सखाविज्ञातचेष्टितः
so'nveṣamāṇaḥ śaraṇaṃ babhrāma pṛthivīṃ prabhuḥ .
nānurūpaṃ yadāvindad abhūtsa vimanā iva
||11||सोऽन्वेषमाणः शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभुः ।
नानुरूपं यदाविन्दद् अभूत्स विमना इव
na sādhu mene tāḥ sarvā bhūtale yāvatīḥ puraḥ .
kāmān kāmayamāno'sau tasya tasyopapattaye
||12||न साधु मेने ताः सर्वा भूतले यावतीः पुरः ।
कामान् कामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्तये
sa ekadā himavato dakṣiṇeṣvatha sānuṣu .
dadarśa navabhirdvārbhiḥ puraṃ lakṣitalakṣaṇām
||13||स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु ।
ददर्श नवभिर्द्वार्भिः पुरं लक्षितलक्षणाम्
prākāropavanāṭṭāla parikhairakṣatoraṇaiḥ .
svarṇaraupyāyasaiḥ śṛṅgaiḥ saṅkulāṃ sarvato gṛhaiḥ
||14||प्राकारोपवनाट्टाल परिखैरक्षतोरणैः ।
स्वर्णरौप्यायसैः शृङ्गैः सङ्कुलां सर्वतो गृहैः
nīlasphaṭikavaidūrya muktāmarakatāruṇaiḥ .
kḷptaharmyasthalīṃ dīptāṃ śriyā bhogavatīmiva
||15||नीलस्फटिकवैदूर्य मुक्तामरकतारुणैः ।
कॢप्तहर्म्यस्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव
sabhācatvara rathyābhiḥ ākrīḍāyatanāpaṇaiḥ .
caityadhvajapatākābhiḥ yuktāṃ vidrumavedibhiḥ
||16||सभाचत्वर रथ्याभिः आक्रीडायतनापणैः ।
चैत्यध्वजपताकाभिः युक्तां विद्रुमवेदिभिः
puryāstu bāhyopavane divyadrumalatākule .
nadad vihaṅgālikula kolāhalajalāśaye
||17||पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रुमलताकुले ।
नदद् विहङ्गालिकुल कोलाहलजलाशये
himanirjharavipruṣmat kusumākaravāyunā .
calatpravālaviṭapa nalinītaṭasampadi
||18||हिमनिर्झरविप्रुष्मत् कुसुमाकरवायुना ।
चलत्प्रवालविटप नलिनीतटसम्पदि
nānāraṇyamṛgavrātaiḥ anābādhe munivrataiḥ .
āhūtaṃ manyate pāntho yatra kokilakūjitaiḥ
||19||नानारण्यमृगव्रातैः अनाबाधे मुनिव्रतैः ।
आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितैः
yadṛcchayāgatāṃ tatra dadarśa pramadottamām .
bhṛtyairdaśabhirāyāntīṃ ekaikaśatanāyakaiḥ
||20||यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् ।
भृत्यैर्दशभिरायान्तीं एकैकशतनायकैः
añcaśīrṣāhinā guptāṃ pratīhāreṇa sarvataḥ .
anveṣamāṇāṃ ṛṣabhaṃ aprauḍhāṃ kāmarūpiṇīm
||21||अञ्चशीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वतः ।
अन्वेषमाणां ऋषभं अप्रौढां कामरूपिणीम्
sunāsāṃ sudatīṃ bālāṃ sukapolāṃ varānanām .
samavinyastakarṇābhyāṃ bibhratīṃ kuṇḍalaśriyam
||22||सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् ।
समविन्यस्तकर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम्
piśaṅganīvīṃ suśroṇīṃ śyāmāṃ kanakamekhalām .
padbhyāṃ kvaṇadbhyāṃ calantīṃ nūpurairdevatāmiva
||23||पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् ।
पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर्देवतामिव
stanau vyañjitakaiśorau samavṛttau nirantarau .
vastrāntena nigūhantīṃ vrīḍayā gajagāminīm
||24||स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ ।
वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गजगामिनीम्
tāmāha lalitaṃ vīraḥ savrīḍasmitaśobhanām .
snigdhenāpāṅgapuṅkhena spṛṣṭaḥ premodbhramadbhruvā
||25||तामाह ललितं वीरः सव्रीडस्मितशोभनाम् ।
स्निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्टः प्रेमोद्भ्रमद्भ्रुवा
kā tvaṃ kañjapalāśākṣi kasyāsīha kutaḥ sati .
imāmupa purīṃ bhīru kiṃ cikīrṣasi śaṃsa me
||26||का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुतः सति ।
इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे
ka ete'nupathā ye te ekādaśa mahābhaṭāḥ .
etā vā lalanāḥ subhru ko'yaṃ te'hiḥ puraḥsaraḥ
||27||क एतेऽनुपथा ये ते एकादश महाभटाः ।
एता वा ललनाः सुभ्रु कोऽयं तेऽहिः पुरःसरः
tvaṃ hrīrbhavānyasyatha vāgramā patiṃ vicinvatī kiṃ munivadraho vane .
tvadaṅghrikāmāptasamastakāmaṃ kva padmakośaḥ patitaḥ karāgrāt
||28||त्वं ह्रीर्भवान्यस्यथ वाग्रमा पतिं विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने ।
त्वदङ्घ्रिकामाप्तसमस्तकामं क्व पद्मकोशः पतितः कराग्रात्
nāsāṃ varorvanyatamā bhuvispṛk purīṃ imāṃ vīravareṇa sākam .
arhasyalaṅkartumadabhrakarmaṇā lokaṃ paraṃ śrīriva yajñapuṃsā
||29||नासां वरोर्वन्यतमा भुविस्पृक् पुरीं इमां वीरवरेण साकम् ।
अर्हस्यलङ्कर्तुमदभ्रकर्मणा लोकं परं श्रीरिव यज्ञपुंसा
yadeṣa māpāṅgavikhaṇḍitendriyaṃ savrīḍabhāvasmitavibhramadbhruvā .
tvayopasṛṣṭo bhagavān manobhavaḥ prabādhate'thānugṛhāṇa śobhane
||30||यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियं सव्रीडभावस्मितविभ्रमद्भ्रुवा ।
त्वयोपसृष्टो भगवान् मनोभवः प्रबाधतेऽथानुगृहाण शोभने
tvadānanaṃ subhru sutāralocanaṃ vyālambinīlālakavṛndasaṃvṛtam .
unnīya me darśaya valguvācakaṃ yadvrīḍayā nābhimukhaṃ śucismite
||31||त्वदाननं सुभ्रु सुतारलोचनं व्यालम्बिनीलालकवृन्दसंवृतम् ।
उन्नीय मे दर्शय वल्गुवाचकं यद्व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते
nārada uvāca
(anuṣṭup) itthaṃ purañjanaṃ nārī yācamānamadhīravat .
abhyanandata taṃ vīraṃ hasantī vīra mohitā
||32||(अनुष्टुप्) इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् ।
अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता
na vidāma vayaṃ samyak kartāraṃ puruṣarṣabha .
ātmanaśca parasyāpi gotraṃ nāma ca yatkṛtam
||33||न विदाम वयं सम्यक् कर्तारं पुरुषर्षभ ।
आत्मनश्च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम्
ihādya santamātmānaṃ vidāma na tataḥ param .
yeneyaṃ nirmitā vīra purī śaraṇamātmanaḥ
||34||इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न ततः परम् ।
येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणमात्मनः
ete sakhāyaḥ sakhyo me narā nāryaśca mānada .
suptāyāṃ mayi jāgarti nāgo'yaṃ pālayan purīm
||35||एते सखायः सख्यो मे नरा नार्यश्च मानद ।
सुप्तायां मयि जागर्ति नागोऽयं पालयन् पुरीम्
diṣṭyā''gato'si bhadraṃ te grāmyān kāmānabhīpsase .
udvahiṣyāmi tāṃste'haṃ svabandhubhiḥ arindama
||36||दिष्ट्याऽऽगतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे ।
उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिः अरिन्दम
imāṃ tvaṃ adhitiṣṭhasva purīṃ navamukhīṃ vibho .
mayopanītān gṛhṇānaḥ kāmabhogān śataṃ samāḥ
||37||इमां त्वं अधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो ।
मयोपनीतान् गृह्णानः कामभोगान् शतं समाः
kaṃ nu tvadanyaṃ ramaye hyaratijñamakovidam .
asamparāyābhimukhaṃ aśvastanavidaṃ paśum
||38||कं नु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् ।
असम्परायाभिमुखं अश्वस्तनविदं पशुम्
dharmo hyatrārthakāmau ca prajānando'mṛtaṃ yaśaḥ .
lokā viśokā virajā yānna kevalino viduḥ
||39||धर्मो ह्यत्रार्थकामौ च प्रजानन्दोऽमृतं यशः ।
लोका विशोका विरजा यान्न केवलिनो विदुः
pitṛdevarṣimartyānāṃ bhūtānāṃ ātmanaśca ha .
kṣemyaṃ vadanti śaraṇaṃ bhave'smin yadgṛhāśramaḥ
||40||पितृदेवर्षिमर्त्यानां भूतानां आत्मनश्च ह ।
क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रमः
kā nāma vīra vikhyātaṃ vadānyaṃ priyadarśanam .
na vṛṇīta priyaṃ prāptaṃ mādṛśī tvādṛśaṃ patim
||41||का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदर्शनम् ।
न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम्
kasyā manaste bhuvi bhogibhogayoḥ striyā na sajjedbhujayormahābhuja .
yo'nāthavargādhimalaṃ ghṛṇoddhata smitāvalokena caratyapohitum
||42||कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयोः स्त्रिया न सज्जेद्भुजयोर्महाभुज ।
योऽनाथवर्गाधिमलं घृणोद्धत स्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम्
nārada uvāca
(anuṣṭup) iti tau dampatī tatra samudya samayaṃ mithaḥ .
tāṃ praviśya purīṃ rājan mumudāte śataṃ samāḥ
||43||(अनुष्टुप्) इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथः ।
तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः
upagīyamāno lalitaṃ tatra tatra ca gāyakaiḥ .
krīḍan parivṛtaḥ strībhiḥ hradinīṃ āviśat śucau
||44||उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकैः ।
क्रीडन् परिवृतः स्त्रीभिः ह्रदिनीं आविशत् शुचौ
saptopari kṛtā dvāraḥ purastasyāstu dve adhaḥ .
pṛthag viṣayagatyarthaṃ tasyāṃ yaḥ kaścaneśvaraḥ
||45||सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस्तस्यास्तु द्वे अधः ।
पृथग् विषयगत्यर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः
pañca dvārastu paurastyā dakṣiṇaikā tathottarā .
paścime dve amūṣāṃ te nāmāni nṛpa varṇaye
||46||पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा ।
पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये
khadyotā''virmukhī ca prāg dvārāvekatra nirmite .
vibhrājitaṃ janapadaṃ yāti tābhyāṃ dyumatsakhaḥ
||47||खद्योताऽऽविर्मुखी च प्राग् द्वारावेकत्र निर्मिते ।
विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सखः
nalinī nālinī ca prāg dvārau ekatra nirmite .
avadhūtasakhastābhyāṃ viṣayaṃ yāti saurabham
||48||नलिनी नालिनी च प्राग् द्वारौ एकत्र निर्मिते ।
अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम्
mukhyā nāma purastād dvāḥ tayā''paṇabahūdanau .
viṣayau yāti purarāḍ rasajñavipaṇānvitaḥ
||49||मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वाः तयाऽऽपणबहूदनौ ।
विषयौ याति पुरराड् रसज्ञविपणान्वितः
pitṛhūrnṛpa puryā dvāḥ dakṣiṇena purañjanaḥ .
rāṣṭraṃ dakṣiṇapañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ
||50||पितृहूर्नृप पुर्या द्वाः दक्षिणेन पुरञ्जनः ।
राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः
devahūrnāma puryā dvā uttareṇa purañjanaḥ .
rāṣṭraṃ uttarapañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ
||51||देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः ।
राष्ट्रं उत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः
āsurī nāma paścād dvāḥ tayā yāti purañjanaḥ .
grāmakaṃ nāma viṣayaṃ durmadena samanvitaḥ
||52||आसुरी नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः ।
ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः
nirṛtirnāma paścād dvāḥ tayā yāti purañjanaḥ .
vaiśasaṃ nāma viṣayaṃ lubdhakena samanvitaḥ
||53||निर्ऋतिर्नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः ।
वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः
andhāvamīṣāṃ paurāṇāṃ nirvāk peśaskṛtāvubhau .
akṣaṇvatāmadhipatiḥ tābhyāṃ yāti karoti ca
||54||अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक् पेशस्कृतावुभौ ।
अक्षण्वतामधिपतिः ताभ्यां याति करोति च
sa yarhyantaḥpuragato viṣūcīnasamanvitaḥ .
mohaṃ prasādaṃ harṣaṃ vā yāti jāyātmajodbhavam
||55||स यर्ह्यन्तःपुरगतो विषूचीनसमन्वितः ।
मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम्
evaṃ karmasu saṃsaktaḥ kāmātmā vañcito'budhaḥ .
mahiṣī yad yad īheta tattad evānvavartata
||56||एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितोऽबुधः ।
महिषी यद् यद् ईहेत तत्तद् एवान्ववर्तत
kvacitpibantyāṃ pibati madirāṃ madavihvalaḥ .
aśnantyāṃ kvacidaśnāti jakṣatyāṃ saha jakṣiti
||57||क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वलः ।
अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति
kvacidgāyati gāyantyāṃ rudatyāṃ rudati kvacit .
kvacid hasantyāṃ hasati jalpantyāmanu jalpati
||58||क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् ।
क्वचिद् हसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति
kvacid dhāvati dhāvantyāṃ tiṣṭhantyāmanu tiṣṭhati .
anu śete śayānāyāṃ anvāste kvacidāsatīm
||59||क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति ।
अनु शेते शयानायां अन्वास्ते क्वचिदासतीम्
kvacit śrṛṇoti śrṛṇvantyāṃ paśyantyāmanu paśyati .
kvacit jighrati jighrantyāṃ spṛśantyāṃ spṛśati kvacit
||60||क्वचित् श्रृणोति श्रृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति ।
क्वचित् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित्
kvacicca śocatīṃ jāyāṃ anu śocati dīnavat .
anu hṛṣyati hṛṣyantyāṃ muditāmanu modate
||61||क्वचिच्च शोचतीं जायां अनु शोचति दीनवत् ।
अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते
vipralabdho mahiṣyaivaṃ sarvaprakṛtivañcitaḥ .
necchan anukarotyajñaḥ klaibyāt krīḍāmṛgo yathā
||62||विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चितः ।
नेच्छन् अनुकरोत्यज्ञः क्लैब्यात् क्रीडामृगो यथा
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe puraṃjanopākhyāne pañcaviṃśo'dhyāyaḥ .. 25 ..