yajñairyajñapatistuṣṭo yajñabhuk tamabhāṣata
maitreya uvāca
(anuṣṭup) bhagavānapi vaikuṇṭhaḥ sākaṃ maghavatā vibhuḥ .
yajñairyajñapatistuṣṭo yajñabhuk tamabhāṣata
||1||(अनुष्टुप्) भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः ।
यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत
śrībhagavānuvāca
eṣa te'kārṣīdbhaṅgaṃ hayamedhaśatasya ha .
kṣamāpayata ātmānaṃ amuṣya kṣantumarhasi
||2||एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह ।
क्षमापयत आत्मानं अमुष्य क्षन्तुमर्हसि
sudhiyaḥ sādhavo loke naradeva narottamāḥ .
nābhidruhyanti bhūtebhyo yarhi nātmā kalevaram
||3||सुधियः साधवो लोके नरदेव नरोत्तमाः ।
नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम्
puruṣā yadi muhyanti tvādṛśā devamāyayā .
śrama eva paraṃ jāto dīrghayā vṛddhasevayā
||4||पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया ।
श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया
ataḥ kāyamimaṃ vidvān avidyākāmakarmabhiḥ .
ārabdha iti naivāsmin pratibuddho'nuṣajjate
||5||अतः कायमिमं विद्वान् अविद्याकामकर्मभिः ।
आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते
asaṃsaktaḥ śarīre'smin amunotpādite gṛhe .
apatye draviṇe vāpi kaḥ kuryānmamatāṃ budhaḥ
||6||असंसक्तः शरीरेऽस्मिन् अमुनोत्पादिते गृहे ।
अपत्ये द्रविणे वापि कः कुर्यान्ममतां बुधः
ekaḥ śuddhaḥ svayaṃjyotiḥ nirguṇo'sau guṇāśrayaḥ .
sarvago'nāvṛtaḥ sākṣī nirātmā''tmā''tmanaḥ paraḥ
||7||एकः शुद्धः स्वयंज्योतिः निर्गुणोऽसौ गुणाश्रयः ।
सर्वगोऽनावृतः साक्षी निरात्माऽऽत्माऽऽत्मनः परः
ya evaṃ santamātmānaṃ ātmasthaṃ veda pūruṣaḥ .
nājyate prakṛtistho'pi tadguṇaiḥ sa mayi sthitaḥ
||8||य एवं सन्तमात्मानं आत्मस्थं वेद पूरुषः ।
नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः स मयि स्थितः
yaḥ svadharmeṇa māṃ nityaṃ nirāśīḥ śraddhayānvitaḥ .
bhajate śanakaistasya mano rājan prasīdati
||9||यः स्वधर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धयान्वितः ।
भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति
parityaktaguṇaḥ samyag darśano viśadāśayaḥ .
śāntiṃ me samavasthānaṃ brahma kaivalyamaśnute
||10||परित्यक्तगुणः सम्यग् दर्शनो विशदाशयः ।
शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते
udāsīnamivādhyakṣaṃ dravyajñānakriyātmanām .
kūṭasthaṃ imamātmānaṃ yo vedāpnoti śobhanam
||11||उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् ।
कूटस्थं इममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम्
bhinnasya liṅgasya guṇapravāho dravyakriyākārakacetanātmanaḥ .
dṛṣṭāsu sampatsu vipatsu sūrayo na vikriyante mayi baddhasauhṛdāḥ
||12||भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मनः ।
दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदाः
samaḥ samānottamamadhyamādhamaḥ sukhe ca duḥkhe ca jitendriyāśayaḥ .
mayopakḷptākhilalokasaṃyuto vidhatsva vīrākhilalokarakṣaṇam
||13||समः समानोत्तममध्यमाधमः सुखे च दुःखे च जितेन्द्रियाशयः ।
मयोपकॢप्ताखिललोकसंयुतो विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम्
śreyaḥ prajāpālanameva rājño yatsāmparāye sukṛtāt ṣaṣṭhamaṃśam .
hartānyathā hṛtapuṇyaḥ prajānāṃ arakṣitā karahāro'ghamatti
||14||श्रेयः प्रजापालनमेव राज्ञो यत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् ।
हर्तान्यथा हृतपुण्यः प्रजानां अरक्षिता करहारोऽघमत्ति
evaṃ dvijāgryānumatānuvṛtta dharmapradhāno'nyatamo'vitāsyāḥ .
hrasvena kālena gṛhopayātān draṣṭāsi siddhānanuraktalokaḥ
||15||एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्याः ।
ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान् द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोकः
varaṃ ca mat kañcana mānavendra vṛṇīṣva te'haṃ guṇaśīlayantritaḥ .
nāhaṃ makhairvai sulabhastapobhiḥ yogena vā yatsamacittavartī
||16||वरं च मत् कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रितः ।
नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभिः योगेन वा यत्समचित्तवर्ती
maitreya uvāca
(anuṣṭup) sa itthaṃ lokaguruṇā viṣvaksenena viśvajit .
anuśāsita ādeśaṃ śirasā jagṛhe hareḥ
||17||(अनुष्टुप्) स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् ।
अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः
spṛśantaṃ pādayoḥ premṇā vrīḍitaṃ svena karmaṇā .
śatakratuṃ pariṣvajya vidveṣaṃ visasarja ha
||18||स्पृशन्तं पादयोः प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा ।
शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह
bhagavānatha viśvātmā pṛthunopahṛtārhaṇaḥ .
samujjihānayā bhaktyā gṛhītacaraṇāmbujaḥ
||19||भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः ।
समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुजः
prasthānābhimukho'pyenaṃ anugrahavilambitaḥ .
paśyan padmapalāśākṣo na pratasthe suhṛtsatām
||20||प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनं अनुग्रहविलम्बितः ।
पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम्
sa ādirājo racitāñjalirhariṃ vilokituṃ nāśakadaśrulocanaḥ .
na kiñcanovāca sa bāṣpaviklavo hṛdopaguhyāmumadhādavasthitaḥ
||21||स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं विलोकितुं नाशकदश्रुलोचनः ।
न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो हृदोपगुह्यामुमधादवस्थितः
athāvamṛjyāśrukalā vilokayan atṛptadṛggocaramāha pūruṣam .
padā spṛśantaṃ kṣitimaṃsa unnate vinyastahastāgramuraṅgavidviṣaḥ
||22||अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन् अतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् ।
पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विषः
pṛthuruvāca
varān vibho tvadvaradeśvarādbudhaḥ kathaṃ vṛṇīte guṇavikriyātmanām .
ye nārakāṇāmapi santi dehināṃ tānīśa kaivalyapate vṛṇe na ca
||23||वरान् विभो त्वद्वरदेश्वराद्बुधः कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् ।
ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां तानीश कैवल्यपते वृणे न च
na kāmaye nātha tadapyahaṃ kvacit na yatra yuṣmat caraṇāmbujāsavaḥ .
mahattamāntarhṛdayānmukhacyuto vidhatsva karṇāyutameṣa me varaḥ
||24||न कामये नाथ तदप्यहं क्वचित् न यत्र युष्मत् चरणाम्बुजासवः ।
महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वरः
sa uttamaśloka mahanmukhacyuto bhavatpadāmbhojasudhā kaṇānilaḥ .
smṛtiṃ punarvismṛtatattvavartmanāṃ kuyogināṃ no vitaratyalaṃ varaiḥ
||25||स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतो भवत्पदाम्भोजसुधा कणानिलः ।
स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरैः
yaśaḥ śivaṃ suśrava āryasaṅgame yadṛcchayā copaśṛṇoti te sakṛt .
kathaṃ guṇajño viramedvinā paśuṃ śrīryatpravavre guṇasaṅgrahecchayā
||26||यशः शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् ।
कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया
athābhaje tvākhilapūruṣottamaṃ guṇālayaṃ padmakareva lālasaḥ .
apyāvayorekapatispṛdhoḥ kaliḥ na syātkṛtatvaccaraṇaikatānayoḥ
||27||अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पद्मकरेव लालसः ।
अप्यावयोरेकपतिस्पृधोः कलिः न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयोः
jagajjananyāṃ jagadīśa vaiśasaṃ syādeva yatkarmaṇi naḥ samīhitam .
karoṣi phalgvapyuru dīnavatsalaḥ sva eva dhiṣṇye'bhiratasya kiṃ tayā
||28||जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं स्यादेव यत्कर्मणि नः समीहितम् ।
करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सलः स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया
bhajantyatha tvāmata eva sādhavo vyudastamāyāguṇavibhramodayam .
bhavatpadānusmaraṇādṛte satāṃ nimittamanyadbhagavanna vidmahe
||29||भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् ।
भवत्पदानुस्मरणादृते सतां निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे
manye giraṃ te jagatāṃ vimohinīṃ varaṃ vṛṇīṣveti bhajantamāttha yat .
vācā nu tantyā yadi te jano'sitaḥ kathaṃ punaḥ karma karoti mohitaḥ
||30||मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् ।
वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसितः कथं पुनः कर्म करोति मोहितः
tvanmāyayāddhā jana īśa khaṇḍito yadanyadāśāsta ṛtātmano'budhaḥ .
yathā caredbālahitaṃ pitā svayaṃ tathā tvamevārhasi naḥ samīhitum
||31||त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुधः ।
यथा चरेद्बालहितं पिता स्वयं तथा त्वमेवार्हसि नः समीहितुम्
maitreya uvāca
ityādirājena nutaḥ sa viśvadṛk tamāha rājan mayi bhaktirastu te .
diṣṭyedṛśī dhīrmayi te kṛtā yayā māyāṃ madīyāṃ tarati sma dustyajām
||32||इत्यादिराजेन नुतः स विश्वदृक् तमाह राजन् मयि भक्तिरस्तु ते ।
दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम्
(anuṣṭup) tattvaṃ kuru mayādiṣṭaṃ apramattaḥ prajāpate .
madādeśakaro lokaḥ sarvatrāpnoti śobhanam
||33||(अनुष्टुप्) तत्त्वं कुरु मयादिष्टं अप्रमत्तः प्रजापते ।
मदादेशकरो लोकः सर्वत्राप्नोति शोभनम्
maitreya uvāca
iti vainyasya rājarṣeḥ pratinandyārthavadvacaḥ .
pūjito'nugṛhītvainaṃ gantuṃ cakre'cyuto matim
||34||इति वैन्यस्य राजर्षेः प्रतिनन्द्यार्थवद्वचः ।
पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम्
devarṣipitṛgandharva siddhacāraṇapannagāḥ .
kinnarāpsaraso martyāḥ khagā bhūtānyanekaśaḥ
||35||देवर्षिपितृगन्धर्व सिद्धचारणपन्नगाः ।
किन्नराप्सरसो मर्त्याः खगा भूतान्यनेकशः
yajñeśvaradhiyā rājñā vāgvittāñjalibhaktitaḥ .
sabhājitā yayuḥ sarve vaikuṇṭhānugatāstataḥ
||36||यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः ।
सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास्ततः
bhagavānapi rājarṣeḥ sopādhyāyasya cācyutaḥ .
haranniva mano'muṣya svadhāma pratyapadyata
||37||भगवानपि राजर्षेः सोपाध्यायस्य चाच्युतः ।
हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत
adṛṣṭāya namaskṛtya nṛpaḥ sandarśitātmane .
avyaktāya ca devānāṃ devāya svapuraṃ yayau
||38||अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः सन्दर्शितात्मने ।
अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe pṛthucarite viṃśo'dhyāyaḥ .. 20 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 20