satīdehotsargaḥ
maitreya uvāca
etāvaduktvā virarāma śaṅkaraḥ patnyaṅganāśaṃ hyubhayatra cintayan .
suhṛd didṛkṣuḥ pariśaṅkitā bhavān niṣkrāmatī nirviśatī dvidhā''sa sā
||1||एतावदुक्त्वा विरराम शङ्करः पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् ।
सुहृद् दिदृक्षुः परिशङ्किता भवान् निष्क्रामती निर्विशती द्विधाऽऽस सा
suhṛd didṛkṣāpratighātadurmanāḥ snehādrudatyaśrukalātivihvalā .
bhavaṃ bhavānyapratipūruṣaṃ ruṣā pradhakṣyatīvaikṣata jātavepathuḥ
||2||सुहृद् दिदृक्षाप्रतिघातदुर्मनाः स्नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला ।
भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा प्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथुः
tato viniḥśvasya satī vihāya taṃ śokena roṣeṇa ca dūyatā hṛdā .
pitroragāt straiṇavimūḍhadhīrgṛhān premṇātmano yo'rdhamadātsatāṃ priyaḥ
||3||ततो विनिःश्वस्य सती विहाय तं शोकेन रोषेण च दूयता हृदा ।
पित्रोरगात् स्त्रैणविमूढधीर्गृहान् प्रेम्णात्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रियः
tāmanvagacchan drutavikramāṃ satīṃ ekāṃ trinetrānucarāḥ sahasraśaḥ .
sapārṣadayakṣā maṇimanmadādayaḥ purovṛṣendrāstarasā gatavyathāḥ
||4||तामन्वगच्छन् द्रुतविक्रमां सतीं एकां त्रिनेत्रानुचराः सहस्रशः ।
सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादयः पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथाः
tāṃ sārikā kandukadarpaṇāmbuja śvetātapatra vyajanasragādibhiḥ .
gītāyanaiḥ dundubhiśaṅkhaveṇubhiḥ vṛṣendramāropya viṭaṅkitā yayuḥ
||5||तां सारिका कन्दुकदर्पणाम्बुज श्वेतातपत्र व्यजनस्रगादिभिः ।
गीतायनैः दुन्दुभिशङ्खवेणुभिः वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययुः
ābrahmaghoṣorjitayajñavaiśasaṃ viprarṣijuṣṭaṃ vibudhaiśca sarvaśaḥ .
mṛddārvayaḥkāñcanadarbhacarmabhiḥ nisṛṣṭabhāṇḍaṃ yajanaṃ samāviśat
||6||आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसं विप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वशः ।
मृद्दार्वयःकाञ्चनदर्भचर्मभिः निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत्
tāmāgatāṃ tatra na kaścanādriyad vimānitāṃ yajñakṛto bhayājjanaḥ .
ṛte svasṝrvai jananīṃ ca sādarāḥ premāśrukaṇṭhyaḥ pariṣasvajurmudā
||7||तामागतां तत्र न कश्चनाद्रियद् विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जनः ।
ऋते स्वसॄर्वै जननीं च सादराः प्रेमाश्रुकण्ठ्यः परिषस्वजुर्मुदा
saudaryasampraśnasamarthavārtayā mātrā ca mātṛṣvasṛbhiśca sādaram .
dattāṃ saparyāṃ varamāsanaṃ ca sā nādatta pitrāpratinanditā satī
||8||सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तया मात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् ।
दत्तां सपर्यां वरमासनं च सा नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती
arudrabhāgaṃ tamavekṣya cādhvaraṃ pitrā ca deve kṛtahelanaṃ vibhau .
anādṛtā yajñasadasyadhīśvarī cukopa lokāniva dhakṣyatī ruṣā
||9||अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं पित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ ।
अनादृता यज्ञसदस्यधीश्वरी चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा
jagarha sāmarṣavipannayā girā śivadviṣaṃ dhūmapathaśramasmayam .
svatejasā bhūtagaṇān samutthitān nigṛhya devī jagato'bhiśṛṇvataḥ
||10||जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् ।
स्वतेजसा भूतगणान् समुत्थितान् निगृह्य देवी जगतोऽभिशृण्वतः
devyuvāca
na yasya loke'styatiśāyanaḥ priyaḥ tathāpriyo dehabhṛtāṃ priyātmanaḥ .
tasmin samastātmani muktavairake ṛte bhavantaṃ katamaḥ pratīpayet
||11||न यस्य लोकेऽस्त्यतिशायनः प्रियः तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मनः ।
तस्मिन् समस्तात्मनि मुक्तवैरके ऋते भवन्तं कतमः प्रतीपयेत्
doṣān pareṣāṃ hi guṇeṣu sādhavo gṛhṇanti kecinna bhavādṛśo dvija .
guṇāṃśca phalgūn bahulīkariṣṇavo mahattamāsteṣvavidadbhavānagham
||12||दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो गृह्णन्ति केचिन्न भवादृशो द्विज ।
गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो महत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम्
nāścaryametadyadasatsu sarvadā mahadvinindā kuṇapātmavādiṣu .
serṣyaṃ mahāpūruṣapādapāṃsubhiḥ nirastatejaḥsu tadeva śobhanam
||13||नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा महद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु ।
सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभिः निरस्ततेजःसु तदेव शोभनम्
yad dvyakṣaraṃ nāma gireritaṃ nṛṇāṃ sakṛtprasaṅgādaghamāśu hanti tat .
pavitrakīrtiṃ tamalaṅghyaśāsanaṃ bhavānaho dveṣṭi śivaṃ śivetaraḥ
||14||यद् द्व्यक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् ।
पवित्रकीर्तिं तमलङ्घ्यशासनं भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः
yatpādapadmaṃ mahatāṃ mano'libhiḥ niṣevitaṃ brahmarasāsavārthibhiḥ .
lokasya yadvarṣati cāśiṣo'rthinaḥ tasmai bhavān druhyati viśvabandhave
||15||यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभिः निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभिः ।
लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिनः तस्मै भवान् द्रुह्यति विश्वबन्धवे
kiṃ vā śivākhyamaśivaṃ na vidustvadanye brahmādayastamavakīrya jaṭāḥ śmaśāne .
tanmālyabhasmanṛkapālyavasatpiśācaiḥ ye mūrdhabhirdadhati taccaraṇāvasṛṣṭam
||16||किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटाः श्मशाने ।
तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचैः ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम्
karṇau pidhāya nirayādyadakalpa īśe dharmāvitaryasṛṇibhirnṛbhirasyamāne .
chindyātprasahya ruśatīmasatīṃ prabhuścet jihvāmasūnapi tato visṛjetsa dharmaḥ
||17||कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे धर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने ।
छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चेत् जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्मः
atastavotpannamidaṃ kalevaraṃ na dhārayiṣye śitikaṇṭhagarhiṇaḥ .
jagdhasya mohāddhi viśuddhimandhaso jugupsitasyoddharaṇaṃ pracakṣate
||18||अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिणः ।
जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते
na vedavādān anuvartate matiḥ sva eva loke ramato mahāmuneḥ .
yathā gatirdevamanuṣyayoḥ pṛthak sva eva dharme na paraṃ kṣipetsthitaḥ
||19||न वेदवादान् अनुवर्तते मतिः स्व एव लोके रमतो महामुनेः ।
यथा गतिर्देवमनुष्ययोः पृथक् स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थितः
karma pravṛttaṃ ca nivṛttamapyṛtaṃ vede vivicyobhayaliṅgamāśritam .
virodhi tadyaugapadaikakartari dvayaṃ tathā brahmaṇi karma narcchati
||20||कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् ।
विरोधि तद्यौगपदैककर्तरि द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति
mā vaḥ padavyaḥ pitarasmadāsthitā yā yajñaśālāsu na dhūmavartmabhiḥ .
tadannatṛptairasubhṛdbhirīḍitā avyaktaliṅgā avadhūtasevitāḥ
||21||मा वः पदव्यः पितरस्मदास्थिता या यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभिः ।
तदन्नतृप्तैरसुभृद्भिरीडिता अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविताः
naitena dehena hare kṛtāgaso dehodbhavenālamalaṃ kujanmanā .
vrīḍā mamābhūtkujanaprasaṅgataḥ tajjanma dhig yo mahatāmavadyakṛt
||22||नैतेन देहेन हरे कृतागसो देहोद्भवेनालमलं कुजन्मना ।
व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गतः तज्जन्म धिग् यो महतामवद्यकृत्
gotraṃ tvadīyaṃ bhagavānvṛṣadhvajo dākṣāyaṇītyāha yadā sudurmanāḥ .
vyapetanarmasmitamāśu taddhyahaṃ vyutsrakṣya etatkuṇapaṃ tvadaṅgajam
||23||गोत्रं त्वदीयं भगवान्वृषध्वजो दाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मनाः ।
व्यपेतनर्मस्मितमाशु तद्ध्यहं व्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम्
maitreya uvāca
ityadhvare dakṣamanūdya śatruhan kṣitāvudīcīṃ niṣasāda śāntavāk .
spṛṣṭvā jalaṃ pītadukūlasaṃvṛtā nimīlya dṛgyogapathaṃ samāviśat
||24||इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन् क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् ।
स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृता निमील्य दृग्योगपथं समाविशत्
kṛtvā samānāvanilau jitāsanā sodānamutthāpya ca nābhicakrataḥ .
śanairhṛdi sthāpya dhiyorasi sthitaṃ kaṇṭhād bhruvormadhyamaninditānayat
||25||कृत्वा समानावनिलौ जितासना सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रतः ।
शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं कण्ठाद् भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत्
evaṃ svadehaṃ mahatāṃ mahīyasā muhuḥ samāropitamaṅkamādarāt .
jihāsatī dakṣaruṣā manasvinī dadhāra gātreṣvanilāgnidhāraṇām
||26||एवं स्वदेहं महतां महीयसा मुहुः समारोपितमङ्कमादरात् ।
जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम्
tataḥ svabhartuścaraṇāmbujāsavaṃ jagadgurościntayatī na cāparam .
dadarśa deho hatakalmaṣaḥ satī sadyaḥ prajajvāla samādhijāgninā
||27||ततः स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् ।
ददर्श देहो हतकल्मषः सती सद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना
tatpaśyatāṃ khe bhuvi cādbhutaṃ mahat hā heti vādaḥ sumahān ajāyata .
hanta priyā daivatamasya devī jahāvasūnkena satī prakopitā
||28||तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महत् हा हेति वादः सुमहान् अजायत ।
हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी जहावसून्केन सती प्रकोपिता
aho anātmyaṃ mahadasya paśyata prajāpateryasya carācaraṃ prajāḥ .
jahāvasūnyadvimatā''tmajā satī manasvinī mānamabhīkṣṇamarhati
||29||अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यत प्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजाः ।
जहावसून्यद्विमताऽऽत्मजा सती मनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति
so'yaṃ durmarṣahṛdayo brahmadhruk ca loke'pakīrtiṃ mahatīmavāpsyati .
yadaṅgajāṃ svāṃ puruṣadviḍudyatāṃ na pratyaṣedhanmṛtaye'parādhataḥ
||30||सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् च लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति ।
यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतां न प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधतः
(anuṣṭup) vadatyevaṃ jane satyā dṛṣṭvāsutyāgamadbhutam .
dakṣaṃ tatpārṣadā hantuṃ udatiṣṭhannudāyudhāḥ
||31||(अनुष्टुप्) वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् ।
दक्षं तत्पार्षदा हन्तुं उदतिष्ठन्नुदायुधाः
teṣāṃ āpatatāṃ vegaṃ niśāmya bhagavān bhṛguḥ .
yajñaghnaghnena yajuṣā dakṣiṇāgnau juhāva ha
||32||तेषां आपततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगुः ।
यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह
adhvaryuṇā hūyamāne devā utpeturojasā .
ṛbhavo nāma tapasā somaṃ prāptāḥ sahasraśaḥ
||33||अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा ।
ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ताः सहस्रशः
tairalātāyudhaiḥ sarve pramathāḥ sahaguhyakāḥ .
hanyamānā diśo bhejuḥ uśadbhirbrahmatejasā
||34||तैरलातायुधैः सर्वे प्रमथाः सहगुह्यकाः ।
हन्यमाना दिशो भेजुः उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe satīdehotsargo nāma caturtho'dhyāyaḥ .. 4 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 4