niśamya kauṣāraviṇopavarṇitaṃ dhruvasya vaikuṇṭhapadādhirohaṇam
sūta uvāca
niśamya kauṣāraviṇopavarṇitaṃ dhruvasya vaikuṇṭhapadādhirohaṇam .
prarūḍhabhāvo bhagavatyadhokṣaje praṣṭuṃ punastaṃ viduraḥ pracakrame
||1||निशम्य कौषारविणोपवर्णितं ध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् ।
प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजे प्रष्टुं पुनस्तं विदुरः प्रचक्रमे
vidura uvāca
(anuṣṭup) ke te pracetaso nāma kasyāpatyāni suvrata .
kasyānvavāye prakhyātāḥ kutra vā satramāsata
||2||(अनुष्टुप्) के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत ।
कस्यान्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रमासत
manye mahābhāgavataṃ nāradaṃ devadarśanam .
yena proktaḥ kriyāyogaḥ paricaryāvidhirhareḥ
||3||मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् ।
येन प्रोक्तः क्रियायोगः परिचर्याविधिर्हरेः
svadharmaśīlaiḥ puruṣaiḥ bhagavān yajñapūruṣaḥ .
ijyamāno bhaktimatā nāradeneritaḥ kila
||4||स्वधर्मशीलैः पुरुषैः भगवान् यज्ञपूरुषः ।
इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरितः किल
yāstā devarṣiṇā tatra varṇitā bhagavatkathāḥ .
mahyaṃ śuśrūṣave brahman kārtsnyenācaṣṭumarhasi
||5||यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथाः ।
मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि
maitreya uvāca
dhruvasya cotkalaḥ putraḥ pitari prasthite vanam .
sārvabhaumaśriyaṃ naicchad adhirājāsanaṃ pituḥ
||6||ध्रुवस्य चोत्कलः पुत्रः पितरि प्रस्थिते वनम् ।
सार्वभौमश्रियं नैच्छद् अधिराजासनं पितुः
sa janmanopaśāntātmā niḥsaṅgaḥ samadarśanaḥ .
dadarśa loke vitataṃ ātmānaṃ lokamātmani
||7||स जन्मनोपशान्तात्मा निःसङ्गः समदर्शनः ।
ददर्श लोके विततं आत्मानं लोकमात्मनि
ātmānaṃ brahma nirvāṇaṃ pratyastamitavigraham .
avabodharasaikātmyaṃ ānandaṃ anusantatam
||8||आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् ।
अवबोधरसैकात्म्यं आनन्दं अनुसन्ततम्
avyavacchinnayogāgni dagdhakarmamalāśayaḥ .
svarūpamavarundhāno nātmano'nyaṃ tadaikṣata
||9||अव्यवच्छिन्नयोगाग्नि दग्धकर्ममलाशयः ।
स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत
jaḍāndhabadhironmatta mūkākṛtiratanmatiḥ .
lakṣitaḥ pathi bālānāṃ praśāntārciḥ ivānalaḥ
||10||जडान्धबधिरोन्मत्त मूकाकृतिरतन्मतिः ।
लक्षितः पथि बालानां प्रशान्तार्चिः इवानलः
matvā taṃ jaḍamunmattaṃ kulavṛddhāḥ samaṃtriṇaḥ .
vatsaraṃ bhūpatiṃ cakruḥ yavīyāṃsaṃ bhrameḥ sutam
||11||मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धाः समंत्रिणः ।
वत्सरं भूपतिं चक्रुः यवीयांसं भ्रमेः सुतम्
svarvīthirvatsarasyeṣṭā bhāryāsūta ṣaḍātmajān .
puṣpārṇaṃ tigmaketuṃ ca iṣamūrjaṃ vasuṃ jayam
||12||स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् ।
पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम्
puṣpārṇasya prabhā bhāryā doṣā ca dve babhūvatuḥ .
prātarmadhyandinaṃ sāyaṃ iti hyāsan prabhāsutāḥ
||13||पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतुः ।
प्रातर्मध्यन्दिनं सायं इति ह्यासन् प्रभासुताः
pradoṣo niśitho vyuṣṭa iti doṣāsutāstrayaḥ .
vyuṣṭaḥ sutaṃ puṣkariṇyāṃ sarvatejasamādadhe
||14||प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रयः ।
व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे
sa cakṣuḥ sutamākūtyāṃ patnyāṃ manuṃ avāpa ha .
manorasūta mahiṣī virajānnaḍvalā sutān
||15||स चक्षुः सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुं अवाप ह ।
मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान्
puruṃ kutsaṃ tritaṃ dyumnaṃ satyavantamṛtaṃ vratam .
agniṣṭomamatīrātraṃ pradyumnaṃ śibimulmukam
||16||पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् ।
अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम्
ulmuko'janayat putrān puṣkariṇyāṃ ṣaḍuttamān .
aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratuṃ aṅgirasaṃ gayam
||17||उल्मुकोऽजनयत् पुत्रान् पुष्करिण्यां षडुत्तमान् ।
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुं अङ्गिरसं गयम्
sunīthāṅgasya yā patnī suṣuve venamulbaṇam .
yaddauḥśīlyātsa rājarṣiḥ nirviṇṇo niragātpurāt
||18||सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् ।
यद्दौःशील्यात्स राजर्षिः निर्विण्णो निरगात्पुरात्
yamaṅga śepuḥ kupitā vāgvajrā munayaḥ kila .
gatāsostasya bhūyaste mamanthurdakṣiṇaṃ karam
||19||यमङ्ग शेपुः कुपिता वाग्वज्रा मुनयः किल ।
गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम्
arājake tadā loke dasyubhiḥ pīḍitāḥ prajāḥ .
jāto nārāyaṇāṃśena pṛthurādyaḥ kṣitīśvaraḥ
||20||अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः ।
जातो नारायणांशेन पृथुराद्यः क्षितीश्वरः
vidura uvāca
tasya śīlanidheḥ sādhoḥ brahmaṇyasya mahātmanaḥ .
rājñaḥ kathamabhūd duṣṭā prajā yadvimanā yayau
||21||तस्य शीलनिधेः साधोः ब्रह्मण्यस्य महात्मनः ।
राज्ञः कथमभूद् दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ
kiṃ vāṃho vena uddiśya brahmadaṇḍaṃ ayūyujan .
daṇḍavratadhare rājñi munayo dharmakovidāḥ
||22||किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डं अयूयुजन् ।
दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदाः
nāvadhyeyaḥ prajāpālaḥ prajābhiraghavānapi .
yadasau lokapālānāṃ bibhartyojaḥ svatejasā
||23||नावध्येयः प्रजापालः प्रजाभिरघवानपि ।
यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योजः स्वतेजसा
etadākhyāhi me brahman sunīthātmaja ceṣṭitam .
śraddadhānāya bhaktāya tvaṃ parāvaravittamaḥ
||24||एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मज चेष्टितम् ।
श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तमः
maitreya uvāca
aṅgo'śvamedhaṃ rājarṣiḥ ājahāra mahākratum .
nājagmurdevatāstasmin āhūtā brahmavādibhiḥ
||25||अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिः आजहार महाक्रतुम् ।
नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन् आहूता ब्रह्मवादिभिः
taṃ ūcuḥ vismitāstatra yajamānamathartvijaḥ .
havīṃṣi hūyamānāni na te gṛhṇanti devatāḥ
||26||तं ऊचुः विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विजः ।
हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः
rājanhavīṃṣyaduṣṭāni śraddhayā''sāditāni te .
chandāṃsyayātayāmāni yojitāni dhṛtavrataiḥ
||27||राजन्हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयाऽऽसादितानि ते ।
छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतैः
na vidāmeha devānāṃ helanaṃ vayamaṇvapi .
yanna gṛhṇanti bhāgān svān ye devāḥ karmasākṣiṇaḥ
||28||न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि ।
यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवाः कर्मसाक्षिणः
maitreya uvāca
aṅgo dvijavacaḥ śrutvā yajamānaḥ sudurmanāḥ .
tatpraṣṭuṃ vyasṛjad vācaṃ sadasyān tadanujñayā
||29||अङ्गो द्विजवचः श्रुत्वा यजमानः सुदुर्मनाः ।
तत्प्रष्टुं व्यसृजद् वाचं सदस्यान् तदनुज्ञया
nāgacchantyāhutā devā na gṛhṇanti grahāniha .
sadasaspatayo brūta kimavadyaṃ mayā kṛtam
||30||नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह ।
सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम्
sadasaspataya ūcuḥ
naradeveha bhavato nāghaṃ tāvan manāk sthitam .
astyekaṃ prāktanamaghaṃ yadihedṛk tvamaprajaḥ
||31||नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक् स्थितम् ।
अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रजः
tathā sādhaya bhadraṃ te ātmānaṃ suprajaṃ nṛpa .
iṣṭaste putrakāmasya putraṃ dāsyati yajñabhuk
||32||तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप ।
इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक्
tathā svabhāgadheyāni grahīṣyanti divaukasaḥ .
yad yajñapuruṣaḥ sākṣād apatyāya harirvṛtaḥ
||33||तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः ।
यद् यज्ञपुरुषः साक्षाद् अपत्याय हरिर्वृतः
tāṃstān kāmān harirdadyādyān yān kāmayate janaḥ .
ārādhito yathaivaiṣa tathā puṃsāṃ phalodayaḥ
||34||तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जनः ।
आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदयः
iti vyavasitā viprāḥ tasya rājñaḥ prajātaye .
puroḍāśaṃ niravapan śipiviṣṭāya viṣṇave
||35||इति व्यवसिता विप्राः तस्य राज्ञः प्रजातये ।
पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे
tasmātpuruṣa uttasthau hemamālyamalāmbaraḥ .
hiraṇmayena pātreṇa siddhamādāya pāyasam
||36||तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बरः ।
हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम्
sa viprānumato rājā gṛhītvāñjalinaudanam .
avaghrāya mudā yuktaḥ prādātpatnyā udāradhīḥ
||37||स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् ।
अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात्पत्न्या उदारधीः
sā tatpuṃsavanaṃ rājñī prāśya vai patyurādadhe .
garbhaṃ kāla upāvṛtte kumāraṃ suṣuve'prajā
||38||सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे ।
गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा
sa bāla eva puruṣo mātāmahamanuvrataḥ .
adharmāṃśodbhavaṃ mṛtyuṃ tenābhavad adhārmikaḥ
||39||स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रतः ।
अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवद् अधार्मिकः
sa śarāsanamudyamya mṛgayurvanagocaraḥ .
hantyasādhurmṛgān dīnān veno'sāvityaraujjanaḥ
||40||स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचरः ।
हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जनः
ākrīḍe krīḍato bālān vayasyān atidāruṇaḥ .
prasahya niranukrośaḥ paśumāramamārayat
||41||आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यान् अतिदारुणः ।
प्रसह्य निरनुक्रोशः पशुमारममारयत्
taṃ vicakṣya khalaṃ putraṃ śāsanaiḥ vividhairnṛpaḥ .
yadā na śāsituṃ kalpo bhṛśaṃ āsīt sudurmanāḥ
||42||तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैः विविधैर्नृपः ।
यदा न शासितुं कल्पो भृशं आसीत् सुदुर्मनाः
prāyeṇābhyarcito devo ye'prajā gṛhamedhinaḥ .
kadapatyabhṛtaṃ duḥkhaṃ ye na vindanti durbharam
||43||प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिनः ।
कदपत्यभृतं दुःखं ये न विन्दन्ति दुर्भरम्
yataḥ pāpīyasī kīrtiḥ adharmaśca mahān nṛṇām .
yato virodhaḥ sarveṣāṃ yata ādhiranantakaḥ
||44||यतः पापीयसी कीर्तिः अधर्मश्च महान् नृणाम् ।
यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिरनन्तकः
kastaṃ prajāpadeśaṃ vai mohabandhanamātmanaḥ .
paṇḍito bahu manyeta yadarthāḥ kleśadā gṛhāḥ
||45||कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मनः ।
पण्डितो बहु मन्येत यदर्थाः क्लेशदा गृहाः
kadapatyaṃ varaṃ manye sadapatyācchucāṃ padāt .
nirvidyeta gṛhānmartyo yatkleśanivahā gṛhāḥ
||46||कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् ।
निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहाः
evaṃ sa nirviṇṇamanā nṛpo gṛhāt niśītha utthāya mahodayodayāt .
alabdhanidro'nupalakṣito nṛbhiḥ hitvā gato venasuvaṃ prasuptām
||47||एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहात् निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् ।
अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभिः हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम्
vijñāya nirvidya gataṃ patiṃ prajāḥ purohitāmātyasuhṛdgaṇādayaḥ .
vicikyururvyāmatiśokakātarā yathā nigūḍhaṃ puruṣaṃ kuyoginaḥ
||48||विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजाः पुरोहितामात्यसुहृद्गणादयः ।
विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिनः
alakṣayantaḥ padavīṃ prajāpateḥ hatodyamāḥ pratyupasṛtya te purīm .
ṛṣīn sametān abhivandya sāśravo nyavedayan paurava bhartṛviplavam
||49||अलक्षयन्तः पदवीं प्रजापतेः हतोद्यमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् ।
ऋषीन् समेतान् अभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe trayodaśo'dhyāyaḥ .. 13 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 13