mahāsurabhibhirdhūpaiḥ maṇḍitaṃ tatra tatra vai
maitreya uvāca
(anuṣṭup) mauktikaiḥ kusumasragbhiḥ dukūlaiḥ svarṇatoraṇaiḥ .
mahāsurabhibhirdhūpaiḥ maṇḍitaṃ tatra tatra vai
||1||(अनुष्टुप्) मौक्तिकैः कुसुमस्रग्भिः दुकूलैः स्वर्णतोरणैः ।
महासुरभिभिर्धूपैः मण्डितं तत्र तत्र वै
candanāgurutoyārdra-rathyācatvaramārgavat .
puṣpākṣataphalaistokmaiḥ lājairarcirbhirarcitam
||2||चन्दनागुरुतोयार्द्र-रथ्याचत्वरमार्गवत् ।
पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैः लाजैरर्चिर्भिरर्चितम्
savṛndaiḥ kadalīstambhaiḥ pūgapotaiḥ pariṣkṛtam .
tarupallavamālābhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam
||3||सवृन्दैः कदलीस्तम्भैः पूगपोतैः परिष्कृतम् ।
तरुपल्लवमालाभिः सर्वतः समलङ्कृतम्
prajāstaṃ dīpabalibhiḥ saṃbhṛtāśeṣamaṅgalaiḥ .
abhīyurmṛṣṭakanyāśca mṛṣṭakuṇḍalamaṇḍitāḥ
||4||प्रजास्तं दीपबलिभिः संभृताशेषमङ्गलैः ।
अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिताः
śaṅkhadundubhighoṣeṇa brahmaghoṣeṇa cartvijām .
viveśa bhavanaṃ vīraḥ stūyamāno gatasmayaḥ
||5||शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् ।
विवेश भवनं वीरः स्तूयमानो गतस्मयः
pūjitaḥ pūjayāmāsa tatra tatra mahāyaśāḥ .
paurāñjānapadān tāṃstān prītaḥ priyavarapradaḥ
||6||पूजितः पूजयामास तत्र तत्र महायशाः ।
पौराञ्जानपदान् तांस्तान् प्रीतः प्रियवरप्रदः
sa evamādīnyanavadyaceṣṭitaḥ karmāṇi bhūyāṃsi mahānmahattamaḥ .
kurvanśaśāsāvanimaṇḍalaṃ yaśaḥ sphītaṃ nidhāyāruruhe paraṃ padam
||7||स एवमादीन्यनवद्यचेष्टितः कर्माणि भूयांसि महान्महत्तमः ।
कुर्वन्शशासावनिमण्डलं यशः स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम्
sūta uvāca
tadādirājasya yaśo vijṛmbhitaṃ guṇairaśeṣairguṇavatsabhājitam .
kṣattā mahābhāgavataḥ sadaspate kauṣāraviṃ prāha gṛṇantamarcayan
||8||तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् ।
क्षत्ता महाभागवतः सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन्
vidura uvāca
(anuṣṭup) so'bhiṣiktaḥ pṛthurvipraiḥ labdhāśeṣasurārhaṇaḥ .
bibhrat sa vaiṣṇavaṃ tejo bāhvoryābhyāṃ dudoha gām
||9||(अनुष्टुप्) सोऽभिषिक्तः पृथुर्विप्रैः लब्धाशेषसुरार्हणः ।
बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम्
ko nvasya kīrtiṃ na śṛṇotyabhijño yadvikramocchiṣṭamaśeṣabhūpāḥ .
lokāḥ sapālā upajīvanti kāmaṃ adyāpi tanme vada karma śuddham
||10||को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपाः ।
लोकाः सपाला उपजीवन्ति कामं अद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम्
maitreya uvāca
(anuṣṭp) gaṅgāyamunayornadyoḥ antarā kṣetramāvasan .
ārabdhāneva bubhuje bhogān puṇyajihāsayā
||11||(अनुष्ट्प्) गङ्गायमुनयोर्नद्योः अन्तरा क्षेत्रमावसन् ।
आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया
sarvatrāskhalitādeśaḥ saptadvīpaikadaṇḍadhṛk .
anyatra brāhmaṇakulād anyatrācyutagotrataḥ
||12||सर्वत्रास्खलितादेशः सप्तद्वीपैकदण्डधृक् ।
अन्यत्र ब्राह्मणकुलाद् अन्यत्राच्युतगोत्रतः
ekadāsīn mahāsatra dīkṣā tatra divaukasām .
samājo brahmarṣīṇāṃ ca rājarṣīṇāṃ ca sattama
||13||एकदासीन् महासत्र दीक्षा तत्र दिवौकसाम् ।
समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम
tasmin arhatsu sarveṣu svarciteṣu yathārhataḥ .
utthitaḥ sadaso madhye tārāṇāṃ uḍurāḍiva
||14||तस्मिन् अर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हतः ।
उत्थितः सदसो मध्ये ताराणां उडुराडिव
prāṃśuḥ pīnāyatabhujo gauraḥ kañjāruṇekṣaṇaḥ .
sunāsaḥ sumukhaḥ saumyaḥ pīnāṃsaḥ sudvijasmitaḥ
||15||प्रांशुः पीनायतभुजो गौरः कञ्जारुणेक्षणः ।
सुनासः सुमुखः सौम्यः पीनांसः सुद्विजस्मितः
vyūḍhavakṣā bṛhacchroṇiḥ valivalgudalodaraḥ .
āvartanābhirojasvī kāñcanorurudagrapāt
||16||व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिः वलिवल्गुदलोदरः ।
आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात्
sūkṣmavakrāsitasnigdha mūrdhajaḥ kambukandharaḥ .
mahādhane dukūlāgrye paridhāyopavīya ca
||17||सूक्ष्मवक्रासितस्निग्ध मूर्धजः कम्बुकन्धरः ।
महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च
vyañjitāśeṣagātraśrīḥ niyame nyastabhūṣaṇaḥ .
kṛṣṇājinadharaḥ śrīmān kuśapāṇiḥ kṛtocitaḥ
||18||व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीः नियमे न्यस्तभूषणः ।
कृष्णाजिनधरः श्रीमान् कुशपाणिः कृतोचितः
śiśirasnigdhatārākṣaḥ samaikṣata samantataḥ .
ūcivān idamurvīśaḥ sadaḥ saṃharṣayanniva
||19||शिशिरस्निग्धताराक्षः समैक्षत समन्ततः ।
ऊचिवान् इदमुर्वीशः सदः संहर्षयन्निव
cāru citrapadaṃ ślakṣṇaṃ mṛṣṭaṃ gūḍhamaviklavam .
sarveṣāṃ upakārārthaṃ tadā anuvadanniva
||20||चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् ।
सर्वेषां उपकारार्थं तदा अनुवदन्निव
rājovāca
sabhyāḥ śrṛṇuta bhadraṃ vaḥ sādhavo ya ihāgatāḥ .
satsu jijñāsubhirdharmaṃ āvedyaṃ svamanīṣitam
||21||सभ्याः श्रृणुत भद्रं वः साधवो य इहागताः ।
सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्मं आवेद्यं स्वमनीषितम्
ahaṃ daṇḍadharo rājā prajānāmiha yojitaḥ .
rakṣitā vṛttidaḥ sveṣu setuṣu sthāpitā pṛthak
||22||अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजितः ।
रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक्
tasya me tadanuṣṭhānād yānāhurbrahmavādinaḥ .
lokāḥ syuḥ kāmasandohā yasya tuṣyati diṣṭadṛk
||23||तस्य मे तदनुष्ठानाद् यानाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
लोकाः स्युः कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक्
ya uddharetkaraṃ rājā prajā dharmeṣvaśikṣayan .
prajānāṃ śamalaṃ bhuṅkte bhagaṃ ca svaṃ jahāti saḥ
||24||य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् ।
प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति सः
tatprajā bhartṛpiṇḍārthaṃ svārthamevānasūyavaḥ .
kurutādhokṣajadhiyaḥ tarhi me'nugrahaḥ kṛtaḥ
||25||तत्प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयवः ।
कुरुताधोक्षजधियः तर्हि मेऽनुग्रहः कृतः
yūyaṃ tadanumodadhvaṃ pitṛdevarṣayo'malāḥ .
kartuḥ śāsturanujñātuḥ tulyaṃ yatpretya tatphalam
||26||यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमलाः ।
कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम्
asti yajñapatirnāma keṣāñcidarhasattamāḥ .
ihāmutra ca lakṣyante jyotsnāvatyaḥ kvacidbhuvaḥ
||27||अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमाः ।
इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद्भुवः
manoruttānapādasya dhruvasyāpi mahīpateḥ .
priyavratasya rājarṣeḥ aṅgasyāsmatpituḥ pituḥ
||28||मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः ।
प्रियव्रतस्य राजर्षेः अङ्गस्यास्मत्पितुः पितुः
īdṛśānāṃ athānyeṣāṃ ajasya ca bhavasya ca .
prahlādasya baleścāpi kṛtyamasti gadābhṛtā
||29||ईदृशानां अथान्येषां अजस्य च भवस्य च ।
प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता
dauhitrādīn ṛte mṛtyoḥ śocyān dharmavimohitān .
vargasvargāpavargāṇāṃ prāyeṇaikātmyahetunā
||30||दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्मविमोहितान् ।
वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना
yatpādasevābhiruciḥ tapasvināṃ aśeṣajanmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ .
sadyaḥ kṣiṇotyanvahamedhatī satī yathā padāṅguṣṭhaviniḥsṛtā sarit
||31||यत्पादसेवाभिरुचिः तपस्विनां अशेषजन्मोपचितं मलं धियः ।
सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदाङ्गुष्ठविनिःसृता सरित्
vinirdhutāśeṣamanomalaḥ pumān asaṅgavijñānaviśeṣavīryavān .
yadaṅghrimūle kṛtaketanaḥ punaḥ na saṃsṛtiṃ kleśavahāṃ prapadyate
||32||विनिर्धुताशेषमनोमलः पुमान् असङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् ।
यदङ्घ्रिमूले कृतकेतनः पुनः न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते
tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhiḥ manovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ .
amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ yathādhikārāvasitārthasiddhayaḥ
||33||तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिः मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः ।
अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धयः
asau ihānekaguṇo'guṇo'dhvaraḥ pṛthak vidhadravyaguṇakriyoktibhiḥ .
sampadyate'rthāśayaliṅganāmabhiḥ viśuddhavijñānaghanaḥ svarūpataḥ
||34||असौ इहानेकगुणोऽगुणोऽध्वरः पृथक् विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभिः ।
सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभिः विशुद्धविज्ञानघनः स्वरूपतः
pradhānakālāśayadharmasaṅgrahe śarīra eṣa pratipadya cetanām .
kriyāphalatvena vibhurvibhāvyate yathānalo dāruṣu tadguṇātmakaḥ
||35||प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् ।
क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते यथानलो दारुषु तद्गुणात्मकः
aho mamāmī vitarantyanugrahaṃ hariṃ guruṃ yajñabhujāmadhīśvaram .
svadharmayogena yajanti māmakā nirantaraṃ kṣoṇitale dṛḍhavratāḥ
||36||अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् ।
स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रताः
mā jātu tejaḥ prabhavenmaharddhibhiḥ titikṣayā tapasā vidyayā ca .
dedīpyamāne'jitadevatānāṃ kule svayaṃ rājakulād dvijānām
||37||मा जातु तेजः प्रभवेन्महर्द्धिभिः तितिक्षया तपसा विद्यया च ।
देदीप्यमानेऽजितदेवतानां कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम्
brahmaṇyadevaḥ puruṣaḥ purātano nityaṃ hariryaccaraṇābhivandanāt .
avāpa lakṣmīṃ anapāyinīṃ yaśo jagatpavitraṃ ca mahattamāgraṇīḥ
||38||ब्रह्मण्यदेवः पुरुषः पुरातनो नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् ।
अवाप लक्ष्मीं अनपायिनीं यशो जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणीः
yatsevayāśeṣaguhāśayaḥ svarāḍ viprapriyastuṣyati kāmamīśvaraḥ .
tadeva taddharmaparairvinītaiḥ sarvātmanā brahmakulaṃ niṣevyatām
||39||यत्सेवयाशेषगुहाशयः स्वराड् विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वरः ।
तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतैः सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम्
pumān labhetān ativelamātmanaḥ prasīdato'tyantaśamaṃ svataḥ svayam .
yannityasaṃbandhaniṣevayā tataḥ paraṃ kimatrāsti mukhaṃ havirbhujām
||40||पुमान् लभेतान् अतिवेलमात्मनः प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वतः स्वयम् ।
यन्नित्यसंबन्धनिषेवया ततः परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम्
aśnātyanantaḥ khalu tattvakovidaiḥ śraddhāhutaṃ yanmukha ijyanāmabhiḥ .
na vai tathā cetanayā bahiṣkṛte hutāśane pāramahaṃsyaparyaguḥ
||41||अश्नात्यनन्तः खलु तत्त्वकोविदैः श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभिः ।
न वै तथा चेतनया बहिष्कृते हुताशने पारमहंस्यपर्यगुः
yadbrahma nityaṃ virajaṃ sanātanaṃ śraddhātapomaṅgala maunasaṃyamaiḥ .
samādhinā bibhrati hārthadṛṣṭaye yatredamādarśa ivāvabhāsate
||42||यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धातपोमङ्गल मौनसंयमैः ।
समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये यत्रेदमादर्श इवावभासते
teṣāmahaṃ pādasarojareṇuṃ āryā vaheyādhikirīṭamā''yuḥ .
yaṃ nityadā bibhrata āśu pāpaṃ naśyatyamuṃ sarvaguṇā bhajanti
||43||तेषामहं पादसरोजरेणुं आर्या वहेयाधिकिरीटमाऽऽयुः ।
यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति
guṇāyanaṃ śīladhanaṃ kṛtajñaṃ vṛddhāśrayaṃ saṃvṛṇate'nu sampadaḥ .
prasīdatāṃ brahmakulaṃ gavāṃ ca janārdanaḥ sānucaraśca mahyam
||44||गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पदः ।
प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च जनार्दनः सानुचरश्च मह्यम्
maitreya uvāca
(anuṣṭp) iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ pitṛdevadvijātayaḥ .
tuṣṭuvurhṛṣṭamanasaḥ sādhuvādena sādhavaḥ
||46||(अनुष्ट्प्) इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृदेवद्विजातयः ।
तुष्टुवुर्हृष्टमनसः साधुवादेन साधवः
putreṇa jayate lokān iti satyavatī śrutiḥ .
brahmadaṇḍahataḥ pāpo yadveno'tyatarattamaḥ
||47||पुत्रेण जयते लोकान् इति सत्यवती श्रुतिः ।
ब्रह्मदण्डहतः पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तमः
hiraṇyakaśipuścāpi bhagavan nindayā tamaḥ .
vivikṣuratyagātsūnoḥ prahlādasyānubhāvataḥ
||48||हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन् निन्दया तमः ।
विविक्षुरत्यगात्सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः
vīravarya pitaḥ pṛthvyāḥ samāḥ sañjīva śāśvatīḥ .
yasyedṛśyacyute bhaktiḥ sarvalokaikabhartari
||49||वीरवर्य पितः पृथ्व्याः समाः सञ्जीव शाश्वतीः ।
यस्येदृश्यच्युते भक्तिः सर्वलोकैकभर्तरि
aho vayaṃ hyadya pavitrakīrte tvayaiva nāthena mukundanāthāḥ .
ya uttamaślokatamasya viṣṇoḥ brahmaṇyadevasya kathāṃ vyanakti
||50||अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथाः ।
य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णोः ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति
nātyadbhutamidaṃ nātha tavājīvyānuśāsanam .
prajānurāgo mahatāṃ prakṛtiḥ karuṇātmanām
||51||नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् ।
प्रजानुरागो महतां प्रकृतिः करुणात्मनाम्
adya nastamasaḥ pāraḥ tvayopāsāditaḥ prabho .
bhrāmyatāṃ naṣṭadṛṣṭīnāṃ karmabhirdaivasaṃjñitaiḥ
||52||अद्य नस्तमसः पारः त्वयोपासादितः प्रभो ।
भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितैः
namo vivṛddhasattvāya puruṣāya mahīyase .
yo brahma kṣatramāviśya bibhartīdaṃ svatejasā
||53||नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे ।
यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe ekaviṃśo'dhyāyaḥ .. 21 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 21