dvīṣaṃ dvicakramekākṣaṃ triveṇuṃ pañcabandhuram
nārada uvāca
(anuṣṭup) sa ekadā maheṣvāso rathaṃ pañcāśvamāśugam .
dvīṣaṃ dvicakramekākṣaṃ triveṇuṃ pañcabandhuram
||1||(अनुष्टुप्) स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् ।
द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम्
rathopari ṭippaṇī ekaraśmyekadamanam ekanīḍaṃ dvikūbaram .
pañcapraharaṇaṃ sapta varūthaṃ pañcavikramam
||2||रथोपरि टिप्पणी एकरश्म्येकदमनम् एकनीडं द्विकूबरम् ।
पञ्चप्रहरणं सप्त वरूथं पञ्चविक्रमम्
haimopaskaramāruhya svarṇavarmākṣayeṣudhiḥ .
ekādaśacamūnāthaḥ pañcaprasthamagādvanam
||3||हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधिः ।
एकादशचमूनाथः पञ्चप्रस्थमगाद्वनम्
cacāra mṛgayāṃ tatra dṛpta ātteṣukārmukaḥ .
vihāya jāyāmatadarhāṃ mṛgavyasanalālasaḥ
||4||चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषुकार्मुकः ।
विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालसः
āsurīṃ vṛttimāśritya ghorātmā niranugrahaḥ .
nyahanan niśitairbāṇaiḥ vaneṣu vanagocarān
||5||आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रहः ।
न्यहनन् निशितैर्बाणैः वनेषु वनगोचरान्
tīrtheṣu pratidṛṣṭeṣu rājā medhyān paśūn vane .
yāvadarthamalaṃ lubdho hanyāditi niyamyate
||6||तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने ।
यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते
ya evaṃ karma niyataṃ vidvānkurvīta mānavaḥ .
karmaṇā tena rājendra jñānena na sa lipyate
||7||य एवं कर्म नियतं विद्वान्कुर्वीत मानवः ।
कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते
anyathā karma kurvāṇo mānārūḍho nibadhyate .
guṇapravāhapatito naṣṭaprajño vrajatyadhaḥ
||8||अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते ।
गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यधः
tatra nirbhinnagātrāṇāṃ citravājaiḥ śilīmukhaiḥ .
viplavo'bhūd duḥkhitānāṃ duḥsahaḥ karuṇātmanām
||9||तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजैः शिलीमुखैः ।
विप्लवोऽभूद् दुःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम्
śaśān varāhān mahiṣān gavayān ruruśalyakān .
medhyānanyāṃśca vividhān vinighnan śramamadhyagāt
||10||शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् ।
मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात्
tataḥ kṣuttṛṭpariśrānto nivṛtto gṛhameyivān .
kṛtasnānocitāhāraḥ saṃviveśa gataklamaḥ
||11||ततः क्षुत्तृट्परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् ।
कृतस्नानोचिताहारः संविवेश गतक्लमः
ātmānamarhayāṃ cakre dhūpālepasragādibhiḥ .
sādhvalaṅkṛtasarvāṅgo mahiṣyāṃ ādadhe manaḥ
||12||आत्मानमर्हयां चक्रे धूपालेपस्रगादिभिः ।
साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यां आदधे मनः
tṛpto hṛṣṭaḥ sudṛptaśca kandarpākṛṣṭamānasaḥ .
na vyacaṣṭa varārohāṃ gṛhiṇīṃ gṛhamedhinīm
||13||तृप्तो हृष्टः सुदृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानसः ।
न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम्
antaḥpurastriyo'pṛcchad vimanā iva vediṣat .
api vaḥ kuśalaṃ rāmāḥ seśvarīṇāṃ yathā purā
||14||अन्तःपुरस्त्रियोऽपृच्छद् विमना इव वेदिषत् ।
अपि वः कुशलं रामाः सेश्वरीणां यथा पुरा
na tathaitarhi rocante gṛheṣu gṛhasampadaḥ .
yadi na syādgṛhe mātā patnī vā patidevatā .
vyaṅge ratha iva prājñaḥ ko nāmāsīta dīnavat
||15||न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पदः ।
यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता ।
व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नामासीत दीनवत्
tulanīya - ṛ. 3.53.5-6 kva vartate sā lalanā majjantaṃ vyasanārṇave .
yā māmuddharate prajñāṃ dīpayantī pade pade
||16||तुलनीय - ऋ. ३.५३.५-६ क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे ।
या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे
rāmā ūcuḥ
naranātha na jānīmaḥ tvatpriyā yadvyavasyati .
bhūtale niravastāre śayānāṃ paśya śatruhan
||17||नरनाथ न जानीमः त्वत्प्रिया यद्व्यवस्यति ।
भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन्
nārada uvāca
purañjanaḥ svamahiṣīṃ nirīkṣya avadhutāṃ bhuvi .
tatsaṅgonmathitajñāno vaiklavyaṃ paramaṃ yayau
||18||पुरञ्जनः स्वमहिषीं निरीक्ष्य अवधुतां भुवि ।
तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ
sāntvayan śkakṣṇayā vācā hṛdayena vidūyatā .
preyasyāḥ snehasaṃrambha liṅgamātmani nābhyagāt
||19||सान्त्वयन् श्कक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता ।
प्रेयस्याः स्नेहसंरम्भ लिङ्गमात्मनि नाभ्यगात्
anuninye'tha śanakaiḥ vīro'nunayakovidaḥ .
pasparśa pādayugalaṃ āha cotsaṅgalālitām
||20||अनुनिन्येऽथ शनकैः वीरोऽनुनयकोविदः ।
पस्पर्श पादयुगलं आह चोत्सङ्गलालिताम्
purañjana uvāca
nūnaṃ tvakṛtapuṇyāste bhṛtyā yeṣvīśvarāḥ śubhe .
kṛtāgaḥsvātmasātkṛtvā śikṣādaṇḍaṃ na yuñjate
||21||नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वराः शुभे ।
कृतागःस्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते
paramo'nugraho daṇḍo bhṛtyeṣu prabhuṇārpitaḥ .
bālo na veda tattanvi bandhukṛtyamamarṣaṇaḥ
||22||परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पितः ।
बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षणः
sā tvaṃ mukhaṃ sudati subhrvanurāgabhāra vrīḍāvilambavilasad hasitāvalokam .
nīlālakālibhirupaskṛtamunnasaṃ naḥ svānāṃ pradarśaya manasvini valguvākyam
||23||सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्वनुरागभार व्रीडाविलम्बविलसद् हसितावलोकम् ।
नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं नः स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गुवाक्यम्
tasmindadhe damamahaṃ tava vīrapatni yo'nyatra bhūsurakulātkṛtakilbiṣastam .
paśye na vītabhayamunmuditaṃ trilokyāṃ anyatra vai murariporitaratra dāsāt
||24||तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् ।
पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्यां अन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात्
vaktraṃ na te vitilakaṃ malinaṃ viharṣaṃ saṃrambhabhīmamavimṛṣṭamapetarāgam .
paśye stanāvapi śucopahatau sujātau bimbādharaṃ vigatakuṅkumapaṅkarāgam
||25||वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् ।
पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम्
tanme prasīda suhṛdaḥ kṛtakilbiṣasya svairaṃ gatasya mṛgayāṃ vyasanāturasya .
kā devaraṃ vaśagataṃ kusumāstravega visrastapauṃsnamuśatī na bhajeta kṛtye
||26||तन्मे प्रसीद सुहृदः कृतकिल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य ।
का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग विस्रस्तपौंस्नमुशती न भजेत कृत्ये
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe puraṃjanopākhyāne ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ .. 26 ..