dharitrīnigrahaḥ
maitreya uvāca
(anuṣṭup) evaṃ sa bhagavān vainyaḥ khyāpito guṇakarmabhiḥ .
chandayāmāsa tān kāmaiḥ pratipūjyābhinandya ca
||1||(अनुष्टुप्) एवं स भगवान् वैन्यः ख्यापितो गुणकर्मभिः ।
छन्दयामास तान् कामैः प्रतिपूज्याभिनन्द्य च
brāhmaṇapramukhān varṇān bhṛtyāmātyapurodhasaḥ .
paurān jānapadān śreṇīḥ prakṛtīḥ samapūjayat
||2||ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधसः ।
पौरान् जानपदान् श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत्
vidura uvāca
kasmāddadhāra gorūpaṃ dharitrī bahurūpiṇī .
yāṃ dudoha pṛthustatra ko vatso dohanaṃ ca kim
||3||कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी ।
यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम्
prakṛtyā viṣamā devī kṛtā tena samā katham .
tasya medhyaṃ hayaṃ devaḥ kasya hetorapāharat
||4||प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् ।
तस्य मेध्यं हयं देवः कस्य हेतोरपाहरत्
sanatkumārādbhagavato brahman brahmaviduttamāt .
labdhvā jñānaṃ savijñānaṃ rājarṣiḥ kāṃ gatiṃ gataḥ
||5||सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् ।
लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षिः कां गतिं गतः
yaccānyadapi kṛṣṇasya bhavān bhagavataḥ prabhoḥ .
śravaḥ suśravasaḥ puṇyaṃ pūrvadehakathāśrayam
||6||यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवतः प्रभोः ।
श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम्
bhaktāya me'nuraktāya tava cādhokṣajasya ca .
vaktumarhasi yo'duhyad vainyarūpeṇa gāmimām
||7||भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च ।
वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद् वैन्यरूपेण गामिमाम्
sūta uvāca
codito vidureṇaivaṃ vāsudevakathāṃ prati .
praśasya taṃ prītamanā maitreyaḥ pratyabhāṣata
||8||चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति ।
प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेयः प्रत्यभाषत
maitreya uvāca
yadābhiṣiktaḥ pṛthuraṅga vipraiḥ āmaṃtrito janatāyāśca pālaḥ .
prajā niranne kṣitipṛṣṭha etya kṣutkṣāmadehāḥ patimabhyavocan
||9||यदाभिषिक्तः पृथुरङ्ग विप्रैः आमंत्रितो जनतायाश्च पालः ।
प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्य क्षुत्क्षामदेहाः पतिमभ्यवोचन्
vayaṃ rājañjāṭhareṇābhitaptā yathāgninā koṭarasthena vṛkṣāḥ .
tvāmadya yātāḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ yaḥ sādhito vṛttikaraḥ patirnaḥ
||10||वयं राजञ्जाठरेणाभितप्ता यथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षाः ।
त्वामद्य याताः शरणं शरण्यं यः साधितो वृत्तिकरः पतिर्नः
tanno bhavānīhatu rātave'nnaṃ kṣudhārditānāṃ naradevadeva .
yāvanna naṅkṣyāmaha ujjhitorjā vārtāpatistvaṃ kila lokapālaḥ
||11||तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नं क्षुधार्दितानां नरदेवदेव ।
यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जा वार्तापतिस्त्वं किल लोकपालः
maitreya uvāca
(anuṣṭup) pṛthuḥ prajānāṃ karuṇaṃ niśamya paridevitam .
dīrghaṃ dadhyau kuruśreṣṭha nimittaṃ so'nvapadyata
||12||(अनुष्टुप्) पृथुः प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् ।
दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत
iti vyavasito buddhyā pragṛhītaśarāsanaḥ .
sandadhe viśikhaṃ bhūmeḥ kruddhastripurahā yathā
||13||इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासनः ।
सन्दधे विशिखं भूमेः क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा
pravepamānā dharaṇī niśāmyodāyudhaṃ ca tam .
gauḥ satyapādravadbhītā mṛgīva mṛgayudrutā
||14||प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् ।
गौः सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता
tāmanvadhāvattadvainyaḥ kupito'tyaruṇekṣaṇaḥ .
śaraṃ dhanuṣi sandhāya yatra yatra palāyate
||15||तामन्वधावत्तद्वैन्यः कुपितोऽत्यरुणेक्षणः ।
शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते
sā diśo vidiśo devī rodasī cāntaraṃ tayoḥ .
dhāvantī tatra tatrainaṃ dadarśānūdyatāyudham
||16||सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयोः ।
धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम्
loke nāvindata trāṇaṃ vainyānmṛtyoriva prajāḥ .
trastā tadā nivavṛte hṛdayena vidūyatā
||17||लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजाः ।
त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता
uvāca ca mahābhāgaṃ dharmajñāpannavatsala .
trāhi māmapi bhūtānāṃ pālane'vasthito bhavān
||18||उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल ।
त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान्
sa tvaṃ jighāṃsase kasmād dīnāmakṛtakilbiṣām .
ahaniṣyatkathaṃ yoṣāṃ dharmajña iti yo mataḥ
||19||स त्वं जिघांससे कस्माद् दीनामकृतकिल्बिषाम् ।
अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मतः
praharanti na vai strīṣu kṛtāgaḥsvapi jantavaḥ .
kimuta tvadvidhā rājan karuṇā dīnavatsalāḥ
||20||प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृतागःस्वपि जन्तवः ।
किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सलाः
māṃ vipāṭyājarāṃ nāvaṃ yatra viśvaṃ pratiṣṭhitam .
ātmānaṃ ca prajāścemāḥ kathaṃ ambhasi dhāsyasi
||21||मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् ।
आत्मानं च प्रजाश्चेमाः कथं अम्भसि धास्यसि
pṛthuruvāca
vasudhe tvāṃ vadhiṣyāmi macchāsanaparāṅmukhīm .
bhāgaṃ barhiṣi yā vṛṅkte na tanoti ca no vasu
||22||वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्मुखीम् ।
भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु
yavasaṃ jagdhyanudinaṃ naiva dogdhyaudhasaṃ payaḥ .
tasyāmevaṃ hi duṣṭāyāṃ daṇḍo nātra na śasyate
||23||यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पयः ।
तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते
tvaṃ khalvoṣadhibījāni prāksṛṣṭāni svayambhuvā .
na muñcasyātmaruddhāni māmavajñāya mandadhīḥ
||24||त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक्सृष्टानि स्वयम्भुवा ।
न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधीः
amūṣāṃ kṣutparītānāṃ ārtānāṃ paridevitam .
śamayiṣyāmi madbāṇaiḥ bhinnāyāstava medasā
||25||अमूषां क्षुत्परीतानां आर्तानां परिदेवितम् ।
शमयिष्यामि मद्बाणैः भिन्नायास्तव मेदसा
pumānyoṣiduta klība ātmasambhāvano'dhamaḥ .
bhūteṣu niranukrośo nṛpāṇāṃ tadvadho'vadhaḥ
||26||पुमान्योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधमः ।
भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवधः
tvāṃ stabdhāṃ durmadāṃ nītvā māyāgāṃ tilaśaḥ śaraiḥ .
ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ
||27||त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलशः शरैः ।
आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः
evaṃ manyumayīṃ mūrtiṃ kṛtāntamiva bibhratam .
praṇatā prāñjaliḥ prāha mahī sañjātavepathuḥ
||28||एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् ।
प्रणता प्राञ्जलिः प्राह मही सञ्जातवेपथुः
dharovāca
namaḥ parasmai puruṣāya māyayā vinyastanānātanave guṇātmane .
namaḥ svarūpānubhavena nirdhuta dravyakriyākārakavibhramormaye
||29||नमः परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने ।
नमः स्वरूपानुभवेन निर्धुत द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये
yenāhamātmāyatanaṃ vinirmitā dhātrā yato'yaṃ guṇasargasaṅgrahaḥ .
sa eva māṃ hantumudāyudhaḥ svarāḍ upasthito'nyaṃ śaraṇaṃ kamāśraye
||30||येनाहमात्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रहः ।
स एव मां हन्तुमुदायुधः स्वराड् उपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये
ya etadādāvasṛjaccarācaraṃ svamāyayātmāśrayayāvitarkyayā .
tayaiva so'yaṃ kila goptumudyataḥ kathaṃ nu māṃ dharmaparo jighāṃsati
||31||य एतदादावसृजच्चराचरं स्वमाययात्माश्रययावितर्क्यया ।
तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यतः कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति
nūnaṃ bateśasya samīhitaṃ janaiḥ tanmāyayā durjayayākṛtātmabhiḥ .
na lakṣyate yastvakarodakārayad yo'neka ekaḥ parataśca īśvaraḥ
||32||नूनं बतेशस्य समीहितं जनैः तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभिः ।
न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद् योऽनेक एकः परतश्च ईश्वरः
sargādi yo'syānuruṇaddhi śaktibhiḥ dravyakriyākāraka cetanātmabhiḥ .
tasmai samunnaddhaniruddhaśaktaye namaḥ parasmai puruṣāya vedhase
||33||सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभिः द्रव्यक्रियाकारक चेतनात्मभिः ।
तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तये नमः परस्मै पुरुषाय वेधसे
sa vai bhavānātmavinirmitaṃ jagad bhūtendriyāntaḥkaraṇātmakaṃ vibho .
saṃsthāpayiṣyannaja māṃ rasātalād abhyujjahārāmbhasa ādisūkaraḥ
||34||स वै भवानात्मविनिर्मितं जगद् भूतेन्द्रियान्तःकरणात्मकं विभो ।
संस्थापयिष्यन्नज मां रसातलाद् अभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकरः
apāmupasthe mayi nāvyavasthitāḥ prajā bhavānadya rirakṣiṣuḥ kila .
sa vīramūrtiḥ samabhūd dharādharo yo māṃ payasyugraśaro jighāṃsasi
||35||अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिताः प्रजा भवानद्य रिरक्षिषुः किल ।
स वीरमूर्तिः समभूद् धराधरो यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि
nūnaṃ janairīhitamīśvarāṇāṃ asmadvidhaistadguṇasargamāyayā .
na jñāyate mohitacittavartmabhiḥ tebhyo namo vīrayaśaskarebhyaḥ
||36||नूनं जनैरीहितमीश्वराणां अस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया ।
न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभिः तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्यः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe pṛthuvijaye dharitrīnigraho nāma saptadaśo'dhyāyaḥ .. 17 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 17