tatropajagmurmunayaḥ catvāraḥ sūryavarcasaḥ
maitreya uvāca
(anuṣṭup) janeṣu pragṛṇatsvevaṃ pṛthuṃ pṛthulavikramam .
tatropajagmurmunayaḥ catvāraḥ sūryavarcasaḥ
||1||(अनुष्टुप्) जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् ।
तत्रोपजग्मुर्मुनयः चत्वारः सूर्यवर्चसः
tāṃstu siddheśvarān rājā vyomno'vatarato'rciṣā .
lokānapāpān kurvatyā sānugo'caṣṭa lakṣitān
||2||तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा ।
लोकानपापान् कुर्वत्या सानुगोऽचष्ट लक्षितान्
taddarśanodgatān prāṇān pratyāditsurivotthitaḥ .
sasadasyānugo vainya indriyeśo guṇāniva
||3||तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थितः ।
ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव
gauravādyantritaḥ sabhyaḥ praśrayānatakandharaḥ .
vidhivatpūjayāṃ cakre gṛhītādhyarhaṇāsanān
||4||गौरवाद्यन्त्रितः सभ्यः प्रश्रयानतकन्धरः ।
विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान्
tatpādaśaucasalilaiḥ mārjitālakabandhanaḥ .
tatra śīlavatāṃ vṛttaṃ ācaran mānayanniva
||5||तत्पादशौचसलिलैः मार्जितालकबन्धनः ।
तत्र शीलवतां वृत्तं आचरन् मानयन्निव
hāṭakāsana āsīnān svadhiṣṇyeṣviva pāvakān .
śraddhāsaṃyamasaṃyuktaḥ prītaḥ prāha bhavāgrajān
||6||हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् ।
श्रद्धासंयमसंयुक्तः प्रीतः प्राह भवाग्रजान्
pṛthuruvāca
aho ācaritaṃ kiṃ me maṅgalaṃ maṅgalāyanāḥ .
yasya vo darśanaṃ hyāsīd durdarśānāṃ ca yogibhiḥ
||7||अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायनाः ।
यस्य वो दर्शनं ह्यासीद् दुर्दर्शानां च योगिभिः
kiṃ tasya durlabhataraṃ iha loke paratra ca .
yasya viprāḥ prasīdanti śivo viṣṇuśca sānugaḥ
||8||किं तस्य दुर्लभतरं इह लोके परत्र च ।
यस्य विप्राः प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुगः
naiva lakṣayate loko lokān paryaṭato'pi yān .
yathā sarvadṛśaṃ sarva ātmānaṃ ye'sya hetavaḥ
||9||नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् ।
यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतवः
adhanā api te dhanyāḥ sādhavo gṛhamedhinaḥ .
yadgṛhā hyarhavaryāmbu tṛṇabhūmīśvarāvarāḥ
||10||अधना अपि ते धन्याः साधवो गृहमेधिनः ।
यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बु तृणभूमीश्वरावराः
vyālālayadrumā vai te'pi ariktākhilasampadaḥ .
yadgṛhāstīrthapādīya pādatīrthavivarjitāḥ
||11||व्यालालयद्रुमा वै तेऽपि अरिक्ताखिलसम्पदः ।
यद्गृहास्तीर्थपादीय पादतीर्थविवर्जिताः
svāgataṃ vo dvijaśreṣṭhā yadvratāni mumukṣavaḥ .
caranti śraddhayā dhīrā bālā eva bṛhanti ca
||12||स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षवः ।
चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च
kaccinnaḥ kuśalaṃ nāthā indriyārthārthavedinām .
vyasanāvāpa etasmin patitānāṃ svakarmabhiḥ
||13||कच्चिन्नः कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् ।
व्यसनावाप एतस्मिन् पतितानां स्वकर्मभिः
bhavatsu kuśalapraśna ātmārāmeṣu neṣyate .
kuśalākuśalā yatra na santi mativṛttayaḥ
||14||भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते ।
कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तयः
tadahaṃ kṛtaviśrambhaḥ suhṛdo vastapasvinām .
sampṛcche bhava etasmin kṣemaḥ kenāñjasā bhavet
||15||तदहं कृतविश्रम्भः सुहृदो वस्तपस्विनाम् ।
सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेमः केनाञ्जसा भवेत्
vyaktamātmavatāmātmā bhagavān ātmabhāvanaḥ .
svānāṃ anugrahāyemāṃ siddharūpī caratyajaḥ
||16||व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवान् आत्मभावनः ।
स्वानां अनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यजः
maitreya uvāca
pṛthostatsūktamākarṇya sāraṃ suṣṭhu mitaṃ madhu .
smayamāna iva prītyā kumāraḥ pratyuvāca ha
||17||पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु ।
स्मयमान इव प्रीत्या कुमारः प्रत्युवाच ह
sanatkumāra uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja sarvabhūtahitātmanā .
bhavatā viduṣā cāpi sādhūnāṃ matirīdṛśī
||18||साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना ।
भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी
saṅgamaḥ khalu sādhūnāṃ ubhayeṣāṃ ca sammataḥ .
yatsambhāṣaṇasampraśnaḥ sarveṣāṃ vitanoti śam
||19||सङ्गमः खलु साधूनां उभयेषां च सम्मतः ।
यत्सम्भाषणसम्प्रश्नः सर्वेषां वितनोति शम्
astyeva rājan bhavato madhudviṣaḥ pādāravindasya guṇānuvādane .
ratirdurāpā vidhunoti naiṣṭhikī kāmaṃ kaṣāyaṃ malamantarātmanaḥ
||20||अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विषः पादारविन्दस्य गुणानुवादने ।
रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मनः
śāstreṣviyāneva suniścito nṛṇāṃ kṣemasya sadhryagvimṛśeṣu hetuḥ .
asaṅga ātmavyatirikta ātmani dṛḍhā ratirbrahmaṇi nirguṇe ca yā
||21||शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्यग्विमृशेषु हेतुः ।
असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या
sā śraddhayā bhagavaddharmacaryayā jijñāsayā''dhyātmikayoganiṣṭhayā .
yogeśvaropāsanayā ca nityaṃ puṇyaśravaḥkathayā puṇyayā ca
||22||सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाऽऽध्यात्मिकयोगनिष्ठया ।
योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रवःकथया पुण्यया च
arthendriyārāmasagoṣṭhyatṛṣṇayā tatsammatānāmaparigraheṇa ca .
viviktarucyā paritoṣa ātman vinā harerguṇapīyūṣapānāt
||23||अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च ।
विविक्तरुच्या परितोष आत्मन् विना हरेर्गुणपीयूषपानात्
ahiṃsayā pāramahaṃsyacaryayā smṛtyā mukundācaritāgryasīdhunā .
yamairakāmairniyamaiścāpyanindayā nirīhayā dvandvatitikṣayā ca
||24||अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना ।
यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च
harermuhustatparakarṇapūra guṇābhidhānena vijṛmbhamāṇayā .
bhaktyā hyasaṅgaḥ sadasatyanātmani syānnirguṇe brahmaṇi cāñjasā ratiḥ
||25||हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया ।
भक्त्या ह्यसङ्गः सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रतिः
yadā ratirbrahmaṇi naiṣṭhikī pumān ācāryavān jñānavirāgaraṃhasā .
dahatyavīryaṃ hṛdayaṃ jīvakośaṃ pañcātmakaṃ yonimivotthito'gniḥ
||26||यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमान् आचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा ।
दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्निः
dagdhāśayo muktasamastatadguṇo naivātmano bahirantarvicaṣṭe .
parātmanoryad vyavadhānaṃ purastāt svapne yathā puruṣastadvināśe
||27||दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे ।
परात्मनोर्यद् व्यवधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे
(anuṣṭup) ātmānamindriyārthaṃ ca paraṃ yadubhayorapi .
satyāśaya upādhau vai pumān paśyati nānyadā
||28||(अनुष्टुप्) आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि ।
सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा
nimitte sati sarvatra jalādau api pūruṣaḥ .
ātmanaśca parasyāpi bhidāṃ paśyati nānyadā
||29||निमित्ते सति सर्वत्र जलादौ अपि पूरुषः ।
आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा
indriyairviṣayākṛṣṭaiḥ ākṣiptaṃ dhyāyatāṃ manaḥ .
cetanāṃ harate buddheḥ stambastoyamiva hradāt
||30||इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैः आक्षिप्तं ध्यायतां मनः ।
चेतनां हरते बुद्धेः स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात्
bhraśyatyanu smṛtiścittaṃ jñānabhraṃśaḥ smṛtikṣaye .
tadrodhaṃ kavayaḥ prāhuḥ ātmāpahnavamātmanaḥ
||31||भ्रश्यत्यनु स्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंशः स्मृतिक्षये ।
तद्रोधं कवयः प्राहुः आत्मापह्नवमात्मनः
nātaḥ parataro loke puṃsaḥ svārthavyatikramaḥ .
yadadhyanyasya preyastvaṃ ātmanaḥ svavyatikramāt
||32||नातः परतरो लोके पुंसः स्वार्थव्यतिक्रमः ।
यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वं आत्मनः स्वव्यतिक्रमात्
arthendriyārthābhidhyānaṃ sarvārthāpahnavo nṛṇām .
bhraṃśito jñānavijñānād yenāviśati mukhyatām
||33||अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् ।
भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद् येनाविशति मुख्यताम्
na kuryātkarhicitsaṅgaṃ tamastīvraṃ titīriṣuḥ .
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yadatyantavighātakam
||34||न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषुः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम्
tatrāpi mokṣa evārtha ātyantikatayeṣyate .
traivargyo'rtho yato nityaṃ kṛtāntabhayasaṃyutaḥ
||35||तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते ।
त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुतः
pare'vare ca ye bhāvā guṇavyatikarādanu .
na teṣāṃ vidyate kṣemaṃ īśavidhvaṃsitāśiṣām
||36||परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु ।
न तेषां विद्यते क्षेमं ईशविध्वंसिताशिषाम्
tattvaṃ narendra jagatāmatha tasthūṣāṃ ca dehendriyāsudhiṣaṇātmabhirāvṛtānām .
yaḥ kṣetravittapatayā hṛdi viśvagāviḥ pratyak cakāsti bhagavān tamavehi so'smi
||37||तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् ।
यः क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगाविः प्रत्यक् चकास्ति भगवान् तमवेहि सोऽस्मि
yasminnidaṃ sadasadātmatayā vibhāti māyā vivekavidhuti sraji vāhibuddhiḥ .
taṃ nityamuktapariśuddhaviśuddhatattvaṃ pratyūḍhakarmakalilaprakṛtiṃ prapadye
||38||यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धिः ।
तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये
yatpādapaṅkajapalāśavilāsabhaktyā karmāśayaṃ grathitamudgrathayanti santaḥ .
tadvanna riktamatayo yatayo'pi ruddha srotogaṇāstamaraṇaṃ bhaja vāsudevam
||39||यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः ।
तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम्
kṛcchro mahāniha bhavārṇavamaplaveśāṃ ṣaḍvarganakramasukhena titīraṣanti .
tattvaṃ harerbhagavato bhajanīyamaṅghriṃ kṛtvoḍupaṃ vyasanamuttara dustarārṇam
||40||कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीरषन्ति ।
तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम्
maitreya uvāca
(anuṣṭp) sa evaṃ brahmaputreṇa kumāreṇātmamedhasā .
darśitātmagatiḥ samyak praśasyovāca taṃ nṛpaḥ
||41||(अनुष्ट्प्) स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा ।
दर्शितात्मगतिः सम्यक् प्रशस्योवाच तं नृपः
rājovāca
kṛto me'nugrahaḥ pūrvaṃ hariṇā''rtānukampinā .
tamāpādayituṃ brahman bhagavan yūyamāgatāḥ
||42||कृतो मेऽनुग्रहः पूर्वं हरिणाऽऽर्तानुकम्पिना ।
तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागताः
niṣpāditaśca kārtsnyena bhagavadbhiḥ ghṛṇālubhiḥ .
sādhūcchiṣṭaṃ hi me sarvaṃ ātmanā saha kiṃ dade
||43||निष्पादितश्च कार्त्स्न्येन भगवद्भिः घृणालुभिः ।
साधूच्छिष्टं हि मे सर्वं आत्मना सह किं ददे
prāṇā dārāḥ sutā brahman guhāśca saparicchadāḥ .
rājyaṃ balaṃ mahī kośa iti sarvaṃ niveditam
||44||प्राणा दाराः सुता ब्रह्मन् गुहाश्च सपरिच्छदाः ।
राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम्
saināpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvameva ca .
sarva lokādhipatyaṃ ca vedaśāstravidarhati
||45||सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।
सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति
svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca .
tasyaivānugraheṇānnaṃ bhuñjate kṣatriyādayaḥ
||46||स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादयः
yairīdṛśī bhagavato gatirātmavāde ekāntato nigamibhiḥ pratipāditā naḥ .
tuṣyantvadabhrakaruṇāḥ svakṛtena nityaṃ ko nāma tatpratikaroti vinodapātram
||47||यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवादे एकान्ततो निगमिभिः प्रतिपादिता नः ।
तुष्यन्त्वदभ्रकरुणाः स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम्
maitreya uvāca
(anuṣṭup) te ātmayogapataya ādirājena pūjitāḥ .
śīlaṃ tadīyaṃ śaṃsantaḥ khe'bhūvan miṣatāṃ nṛṇām
||48||(अनुष्टुप्) ते आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिताः ।
शीलं तदीयं शंसन्तः खेऽभूवन् मिषतां नृणाम्
vainyastu dhuryo mahatāṃ saṃsthityādhyātmaśikṣayā .
āptakāmaṃ ivātmānaṃ mena ātmanyavasthitaḥ
||49||वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया ।
आप्तकामं इवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थितः
karmāṇi ca yathākālaṃ yathādeśaṃ yathābalam .
yathocitaṃ yathāvittaṃ akarodbrahmasātkṛtam
||50||कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् ।
यथोचितं यथावित्तं अकरोद्ब्रह्मसात्कृतम्
phalaṃ brahmaṇi vinyasya nirviṣaṅgaḥ samāhitaḥ .
karmādhyakṣaṃ ca manvāna ātmānaṃ prakṛteḥ param
||51||फलं ब्रह्मणि विन्यस्य निर्विषङ्गः समाहितः ।
कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृतेः परम्
gṛheṣu vartamāno'pi sa sāmrājyaśriyānvitaḥ .
nāsajjatendriyārtheṣu nirahaṃmatirarkavat
||52||गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वितः ।
नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत्
evaṃ adhyātmayogena karmāṇi anusamācaran .
putrān utpādayāmāsa pañcārciṣyātmasammatān
||53||एवं अध्यात्मयोगेन कर्माणि अनुसमाचरन् ।
पुत्रान् उत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान्
vijitāśvaṃ dhūmrakeśaṃ haryakṣaṃ draviṇaṃ vṛkam .
sarveṣāṃ lokapālānāṃ dadhāraikaḥ pṛthurguṇān
||54||विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् ।
सर्वेषां लोकपालानां दधारैकः पृथुर्गुणान्
gopīthāya jagatsṛṣṭeḥ kāle sve sve'cyutātmakaḥ .
manovāg vṛttibhiḥ saumyaiḥ guṇaiḥ saṃrañjayan prajāḥ
||55||गोपीथाय जगत्सृष्टेः काले स्वे स्वेऽच्युतात्मकः ।
मनोवाग् वृत्तिभिः सौम्यैः गुणैः संरञ्जयन् प्रजाः
rājetyadhān nāmadheyaṃ somarāja ivāparaḥ .
sūryavadvisṛjangṛhṇan pratapaṃśca bhuvo vasu
||56||राजेत्यधान् नामधेयं सोमराज इवापरः ।
सूर्यवद्विसृजन्गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु
durdharṣastejasevāgniḥ mahendra iva durjayaḥ .
titikṣayā dharitrīva dyaurivābhīṣṭado nṛṇām
||57||दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निः महेन्द्र इव दुर्जयः ।
तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम्
varṣati sma yathākāmaṃ parjanya iva tarpayan .
samudra iva durbodhaḥ sattvenācalarāḍiva
||58||वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् ।
समुद्र इव दुर्बोधः सत्त्वेनाचलराडिव
dharmarāḍiva śikṣāyāṃ āścarye himavāniva .
kuvera iva kośāḍhyo guptārtho varuṇo yathā
||59||धर्मराडिव शिक्षायां आश्चर्ये हिमवानिव ।
कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा
mātariśveva sarvātmā balena mahasaujasā .
aviṣahyatayā devo bhagavān bhūtarāḍiva
||60||मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा ।
अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव
kandarpa iva saundarye manasvī mṛgarāḍiva .
vātsalye manuvannṝṇāṃ prabhutve bhagavānajaḥ
||61||कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव ।
वात्सल्ये मनुवन्नॄणां प्रभुत्वे भगवानजः
bṛhaspatirbrahmavāde ātmavattve svayaṃ hariḥ .
bhaktyā goguruvipreṣu viṣvaksenānuvartiṣu
||62||बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरिः ।
भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु
hriyā praśrayaśīlābhyāṃ ātmatulyaḥ parodyame
||62||ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यां आत्मतुल्यः परोद्यमे
kīrtyordhvagītayā pumbhiḥ trailokye tatra tatra ha .
praviṣṭaḥ karṇarandhreṣu strīṇāṃ rāmaḥ satāmiva
||63||कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिः त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह ।
प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सतामिव
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe pṛthucarite dvāviṃśo'dhyāyaḥ .. 22 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 22