ātmanā vardhitāśeṣa svānusargaḥ prajāpatiḥ
maitreya uvāca
(anuṣṭup) dṛṣṭvātmānaṃ pravayasaṃ ekadā vainya ātmavān .
ātmanā vardhitāśeṣa svānusargaḥ prajāpatiḥ
||1||(अनुष्टुप्) दृष्ट्वात्मानं प्रवयसं एकदा वैन्य आत्मवान् ।
आत्मना वर्धिताशेष स्वानुसर्गः प्रजापतिः
jagatastasthuṣaścāpi vṛttido dharmabhṛtsatām .
niṣpāditeśvarādeśo yadarthamiha jajñivān
||2||जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् ।
निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान्
ātmajeṣvātmajāṃ nyasya virahād rudatīmiva .
prajāsu vimanaḥsvekaḥ sadāro'gāttapovanam
||3||आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद् रुदतीमिव ।
प्रजासु विमनःस्वेकः सदारोऽगात्तपोवनम्
tatrāpyadābhyaniyamo vaikhānasasusammate .
ārabdha ugratapasi yathā svavijaye purā
||4||तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते ।
आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा
kandamūlaphalāhāraḥ śuṣkaparṇāśanaḥ kvacit .
abbhakṣaḥ katicitpakṣān vāyubhakṣastataḥ param
||5||कन्दमूलफलाहारः शुष्कपर्णाशनः क्वचित् ।
अब्भक्षः कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्ततः परम्
grīṣme pañcatapā vīro varṣāsvāsāraṣāṇmuniḥ .
ākaṇṭhamagnaḥ śiśire udake sthaṇḍileśayaḥ
||6||ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनिः ।
आकण्ठमग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिलेशयः
titikṣuryatavāgdānta ūrdhvaretā jitānilaḥ .
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ acarat tapa uttamam
||7||तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिलः ।
आरिराधयिषुः कृष्णं अचरत् तप उत्तमम्
tena kramānusiddhena dhvastakarmamalāśayaḥ .
prāṇāyāmaiḥ sanniruddha ṣaḍvargaśchinnabandhanaḥ
||8||तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशयः ।
प्राणायामैः सन्निरुद्ध षड्वर्गश्छिन्नबन्धनः
sanatkumāro bhagavān yadāhādhyātmikaṃ param .
yogaṃ tenaiva puruṣaṃ abhajat puruṣarṣabhaḥ
||9||सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् ।
योगं तेनैव पुरुषं अभजत् पुरुषर्षभः
bhagavaddharmiṇaḥ sādhoḥ śraddhayā yatataḥ sadā .
bhaktirbhagavati brahmaṇi ananyaviṣayābhavat
||10||भगवद्धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा ।
भक्तिर्भगवति ब्रह्मणि अनन्यविषयाभवत्
tasyānayā bhagavataḥ parikarmaśuddha sattvātmanastadanu saṃsmaraṇānupūrtyā .
jñānaṃ viraktimadabhūt niśitena yena ciccheda saṃśayapadaṃ nijajīvakośam
||11||तस्यानया भगवतः परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनु संस्मरणानुपूर्त्या ।
ज्ञानं विरक्तिमदभूत् निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम्
chinnānyadhīradhigatātmagatirnirīhaḥ tattatyaje'cchinadidaṃ vayunena yena .
tāvanna yogagatibhiryatirapramatto yāvadgadāgrajakathāsu ratiṃ na kuryāt
||12||छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीहः तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन ।
तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात्
(anuṣṭup) evaṃ sa vīrapravaraḥ saṃyojyātmānamātmani .
brahmabhūto dṛḍhaṃ kāle tatyāja svaṃ kalevaram
||13||(अनुष्टुप्) एवं स वीरप्रवरः संयोज्यात्मानमात्मनि ।
ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम्
sampīḍya pāyuṃ pārṣṇibhyāṃ vāyumutsārayan śanaiḥ .
nābhyāṃ koṣṭheṣvavasthāpya hṛduraḥkaṇṭhaśīrṣaṇi
||14||सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयन् शनैः ।
नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुरःकण्ठशीर्षणि
utsarpayaṃstu taṃ mūrdhni krameṇāveśya niḥspṛhaḥ .
vāyuṃ vāyau kṣitau kāyaṃ tejastejasyayūyujat
||15||उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः ।
वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत्
khānyākāśe dravaṃ toye yathāsthānaṃ vibhāgaśaḥ .
kṣitimambhasi tattejasi ado vāyau nabhasyamum
||16||खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागशः ।
क्षितिमम्भसि तत्तेजसि अदो वायौ नभस्यमुम्
indriyeṣu manastāni tanmātreṣu yathodbhavam .
bhūtādināmūnyutkṛṣya mahatyātmani sandadhe
||17||इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् ।
भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे
taṃ sarvaguṇavinyāsaṃ jīve māyāmaye nyadhāt .
taṃ cānuśayamātmasthaṃ asāvanuśayī pumān .
jñānavairāgyavīryeṇa svarūpastho'jahātprabhuḥ
||18||तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् ।
तं चानुशयमात्मस्थं असावनुशयी पुमान् ।
ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभुः
arcirnāma mahārājñī tatpatnyanugatā vanam .
sukumāryatadarhā ca yatpadbhyāṃ sparśanaṃ bhuvaḥ
||19||अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् ।
सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुवः
atīva bharturvratadharmaniṣṭhayā śuśrūṣayā cāraṣadehayātrayā .
nāvindatārtiṃ parikarśitāpi sā preyaskarasparśanamānanirvṛtiḥ
||20||अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चारषदेहयात्रया ।
नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृतिः
dehaṃ vipannākhilacetanādikaṃ patyuḥ pṛthivyā dayitasya cātmanaḥ .
ālakṣya kiñcicca vilapya sā satī citāmathāropayadadrisānuni
||21||देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः ।
आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि
vidhāya kṛtyaṃ hradinījalāplutā dattvodakaṃ bharturudārakarmaṇaḥ .
natvā divisthāṃstridaśāṃstriḥ parītya viveśa vahniṃ dhyāyatī bhartṛpādau
||22||विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मणः ।
नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रिः परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ
(anuṣṭp) vilokyānugatāṃ sādhvīṃ pṛthuṃ vīravaraṃ patim .
tuṣṭuvurvaradā devaiḥ devapatnyaḥ sahasraśaḥ
||23||(अनुष्ट्प्) विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् ।
तुष्टुवुर्वरदा देवैः देवपत्न्यः सहस्रशः
kurvatyaḥ kusumāsāraṃ tasmin mandarasānuni .
nadatsvamaratūryeṣu gṛṇanti sma parasparam
||24||कुर्वत्यः कुसुमासारं तस्मिन् मन्दरसानुनि ।
नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम्
devya ūcuḥ
aho iyaṃ vadhūrdhanyā yā caivaṃ bhūbhujāṃ patim .
sarvātmanā patiṃ bheje yajñeśaṃ śrīrvadhūriva
||25||अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् ।
सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव
saiṣā nūnaṃ vrajatyūrdhvamanu vainyaṃ patiṃ satī .
paśyatāsmānatītyārciḥ durvibhāvyena karmaṇā
||26||सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती ।
पश्यतास्मानतीत्यार्चिः दुर्विभाव्येन कर्मणा
teṣāṃ durāpaṃ kiṃ tvanyan martyānāṃ bhagavatpadam .
bhuvi lolāyuṣo ye vai naiṣkarmyaṃ sādhayantyuta
||27||तेषां दुरापं किं त्वन्यन् मर्त्यानां भगवत्पदम् ।
भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत
sa vañcito batātmadhruk kṛcchreṇa mahatā bhuvi .
labdhvāpavargyaṃ mānuṣyaṃ viṣayeṣu viṣajjate
||28||स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि ।
लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते
maitreya uvāca
stuvatīṣvamarastrīṣu patilokaṃ gatā vadhūḥ .
yaṃ vā ātmavidāṃ dhuryo vainyaḥ prāpācyutāśrayaḥ
||29||स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधूः ।
यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्यः प्रापाच्युताश्रयः
itthambhūtānubhāvo'sau pṛthuḥ sa bhagavattamaḥ .
kīrtitaṃ tasya caritaṃ uddāmacaritasya te
||30||इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथुः स भगवत्तमः ।
कीर्तितं तस्य चरितं उद्दामचरितस्य ते
ya idaṃ sumahatpuṇyaṃ śraddhayāvahitaḥ paṭhet .
śrāvayet śruṇuyādvāpi sa pṛthoḥ padavīmiyāt
||31||य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत् ।
श्रावयेत् श्रुणुयाद्वापि स पृथोः पदवीमियात्
brāhmaṇo brahmavarcasvī rājanyo jagatīpatiḥ .
vaiśyaḥ paṭhan viṭpatiḥ syāt śūdraḥ sattamatāmiyāt
||32||ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपतिः ।
वैश्यः पठन् विट्पतिः स्यात् शूद्रः सत्तमतामियात्
trikṛtva idamākarṇya naro nāryathavā''dṛtā .
aprajaḥ suprajatamo nirdhano dhanavattamaḥ
||33||त्रिकृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवाऽऽदृता ।
अप्रजः सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तमः
aspaṣṭakīrtiḥ suyaśā mūrkho bhavati paṇḍitaḥ .
idaṃ svastyayanaṃ puṃsāṃ amaṅgalyanivāraṇam
||34||अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः ।
इदं स्वस्त्ययनं पुंसां अमङ्गल्यनिवारणम्
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ kalimalāpaham .
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ samyak siddhimabhīpsubhiḥ
||35||धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक् सिद्धिमभीप्सुभिः
śraddhayaitadanuśrāvyaṃ caturṇāṃ kāraṇaṃ param
||35||श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम्
vijayābhimukho rājā śrutvaitadabhiyāti yān .
baliṃ tasmai harantyagre rājānaḥ pṛthave yathā
||36||विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् ।
बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजानः पृथवे यथा
muktānyasaṅgo bhagavati amalāṃ bhaktimudvahan .
vainyasya caritaṃ puṇyaṃ śrṛṇuyāt śrāvayetpaṭhet
||37||मुक्तान्यसङ्गो भगवति अमलां भक्तिमुद्वहन् ।
वैन्यस्य चरितं पुण्यं श्रृणुयात् श्रावयेत्पठेत्
vaicitravīryābhihitaṃ mahanmāhātmyasūcakam .
asminkṛtamatimartyaṃ pārthavīṃ gatimāpnuyāt
||38||वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् ।
अस्मिन्कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात्
anudinamidamādareṇa śrṛṇvan pṛthucaritaṃ prathayan vimuktasaṅgaḥ .
bhagavati bhavasindhupotapāde sa ca nipuṇāṃ labhate ratiṃ manuṣyaḥ
||39||अनुदिनमिदमादरेण श्रृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्गः ।
भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe pṛthucarite trayoviṃśo'dhyāyaḥ .. 23 ..