sandadhe'stramupaspṛśya yannārāyaṇanirmitam
maitreya uvāca
(anuṣṭup) niśamya gadatāmevaṃ ṛṣīṇāṃ dhanuṣi dhruvaḥ .
sandadhe'stramupaspṛśya yannārāyaṇanirmitam
||1||(अनुष्टुप्) निशम्य गदतामेवं ऋषीणां धनुषि ध्रुवः ।
सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम्
sandhīyamāna etasmin māyā guhyakanirmitāḥ .
kṣipraṃ vineśurvidura kleśā jñānodaye yathā
||2||सन्धीयमान एतस्मिन् माया गुह्यकनिर्मिताः ।
क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा
tasyārṣāstraṃ dhanuṣi prayuñjataḥ suvarṇapuṅkhāḥ kalahaṃsavāsasaḥ .
viniḥsṛtā āviviśurdviṣadbalaṃ yathā vanaṃ bhīmaravāḥ śikhaṇḍinaḥ
||3||तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जतः सुवर्णपुङ्खाः कलहंसवाससः ।
विनिःसृता आविविशुर्द्विषद्बलं यथा वनं भीमरवाः शिखण्डिनः
taistigmadhāraiḥ pradhane śilīmukhaiḥ itastataḥ puṇyajanā upadrutāḥ .
tamabhyadhāvan kupitā udāyudhāḥ suparṇaṃ unnaddhaphaṇā ivāhayaḥ
||4||तैस्तिग्मधारैः प्रधने शिलीमुखैः इतस्ततः पुण्यजना उपद्रुताः ।
तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधाः सुपर्णं उन्नद्धफणा इवाहयः
sa tān pṛṣatkairabhidhāvato mṛdhe nikṛttabāhūruśirodharodarān .
nināya lokaṃ paramarkamaṇḍalaṃ vrajanti nirbhidya yamūrdhvaretasaḥ
||5||स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् ।
निनाय लोकं परमर्कमण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतसः
tān hanyamānānabhivīkṣya guhyakān anāgasaścitrarathena bhūriśaḥ .
auttānapādiṃ kṛpayā pitāmaho manurjagādopagataḥ saharṣibhiḥ
||6||तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यकान् अनागसश्चित्ररथेन भूरिशः ।
औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर्जगादोपगतः सहर्षिभिः
manuruvāca
(anuṣṭup) alaṃ vatsātiroṣeṇa tamodvāreṇa pāpmanā .
yena puṇyajanānetān avadhīstvaṃ anāgasaḥ
||7||(अनुष्टुप्) अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना ।
येन पुण्यजनानेतान् अवधीस्त्वं अनागसः
nāsmatkulocitaṃ tāta karmaitat sadvigarhitam .
vadho yadupadevānāṃ ārabdhaste'kṛtainasām
||8||नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत् सद्विगर्हितम् ।
वधो यदुपदेवानां आरब्धस्तेऽकृतैनसाम्
nanvekasyāparādhena prasaṅgād bahavo hatāḥ .
bhrāturvadhābhitaptena tvayāṅga bhrātṛvatsala
||9||नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हताः ।
भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल
nāyaṃ mārgo hi sādhūnāṃ hṛṣīkeśānuvartinām .
yadātmānaṃ parāggṛhya paśuvadbhūtavaiśasam
||10||नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् ।
यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम्
sarvabhūtātmabhāvena bhūtāvāsaṃ hariṃ bhavān .
ārādhyāpa durārādhyaṃ viṣṇostatparamaṃ padam
||11||सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् ।
आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम्
sa tvaṃ hareranudhyātaḥ tatpuṃsāmapi sammataḥ .
kathaṃ tvavadyaṃ kṛtavān anuśikṣansatāṃ vratam
||12||स त्वं हरेरनुध्यातः तत्पुंसामपि सम्मतः ।
कथं त्ववद्यं कृतवान् अनुशिक्षन्सतां व्रतम्
titikṣayā karuṇayā maitryā cākhilajantuṣu .
samatvena ca sarvātmā bhagavān samprasīdati
||13||तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु ।
समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति
samprasanne bhagavati puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ .
vimukto jīvanirmukto brahma nirvāṇamṛcchati
||14||सम्प्रसन्ने भगवति पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः ।
विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति
bhūtaiḥ pañcabhirārabdhaiḥ yoṣitpuruṣa eva hi .
tayorvyavāyāt sambhūtiḥ yoṣitpuruṣayoriha
||15||भूतैः पञ्चभिरारब्धैः योषित्पुरुष एव हि ।
तयोर्व्यवायात् सम्भूतिः योषित्पुरुषयोरिह
evaṃ pravartate sargaḥ sthitiḥ saṃyama eva ca .
guṇavyatikarād rājan māyayā paramātmanaḥ
||16||एवं प्रवर्तते सर्गः स्थितिः संयम एव च ।
गुणव्यतिकराद् राजन् मायया परमात्मनः
nimittamātraṃ tatrāsīt nirguṇaḥ puruṣarṣabhaḥ .
vyaktāvyaktamidaṃ viśvaṃ yatra bhramati lohavat
||17||निमित्तमात्रं तत्रासीत् निर्गुणः पुरुषर्षभः ।
व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत्
sa khalvidaṃ bhagavānkālaśaktyā guṇapravāheṇa vibhaktavīryaḥ .
karotyakartaiva nihantyahantā ceṣṭā vibhūmnaḥ khalu durvibhāvyā
||18||स खल्विदं भगवान्कालशक्त्या गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः ।
करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता चेष्टा विभूम्नः खलु दुर्विभाव्या
(anuṣṭup) so'nanto'ntakaraḥ kālo 'nādirādikṛdavyayaḥ .
janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam
||19||(अनुष्टुप्) सोऽनन्तोऽन्तकरः कालो ऽनादिरादिकृदव्ययः ।
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्
na vai svapakṣo'sya vipakṣa eva vā parasya mṛtyorviśataḥ samaṃ prajāḥ .
taṃ dhāvamānaṃ anudhāvantyanīśā yathā rajāṃsyanilaṃ bhūtasaṅghāḥ
||20||न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर्विशतः समं प्रजाः ।
तं धावमानं अनुधावन्त्यनीशा यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घाः
(anuṣṭup) āyuṣo'pacayaṃ jantoḥ tathaivopacayaṃ vibhuḥ .
ubhābhyāṃ rahitaḥ svastho duḥsthasya vidadhātyasau
||21||(अनुष्टुप्) आयुषोऽपचयं जन्तोः तथैवोपचयं विभुः ।
उभाभ्यां रहितः स्वस्थो दुःस्थस्य विदधात्यसौ
kecitkarma vadantyenaṃ svabhāvamapare nṛpa .
eke kālaṃ pare daivaṃ puṃsaḥ kāmamutāpare
||22||केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप ।
एके कालं परे दैवं पुंसः काममुतापरे
avyaktasyāprameyasya nānāśaktyudayasya ca .
na vai cikīrṣitaṃ tāta ko vedātha svasambhavam
||23||अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च ।
न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम्
na caite putraka bhrātuḥ hantāro dhanadānugāḥ .
visargādānayostāta puṃso daivaṃ hi kāraṇam
||24||न चैते पुत्रक भ्रातुः हन्तारो धनदानुगाः ।
विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम्
sa eva viśvaṃ sṛjati sa evāvati hanti ca .
athāpi hyanahaṅkārāt nājyate guṇakarmabhiḥ
||25||स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च ।
अथापि ह्यनहङ्कारात् नाज्यते गुणकर्मभिः
eṣa bhūtāni bhūtātmā bhūteśo bhūtabhāvanaḥ .
svaśaktyā māyayā yuktaḥ sṛjatyatti ca pāti ca
||26||एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावनः ।
स्वशक्त्या मायया युक्तः सृजत्यत्ति च पाति च
tameva mṛtyumamṛtaṃ tāta daivaṃ sarvātmanopehi jagatparāyaṇam .
yasmai baliṃ viśvasṛjo haranti gāvo yathā vai nasi dāmayantritāḥ
||27||तमेव मृत्युममृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् ।
यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिताः
yaḥ pañcavarṣo jananīṃ tvaṃ vihāya mātuḥ sapatnyā vacasā bhinnamarmā .
vanaṃ gatastapasā pratyagakṣaṃ ārādhya lebhe mūrdhni padaṃ trilokyāḥ
||28||यः पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय मातुः सपत्न्या वचसा भिन्नमर्मा ।
वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्षं आराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्याः
tamenamaṅgātmani muktavigrahe vyapāśritaṃ nirguṇamekamakṣaram .
ātmānamanviccha vimuktamātmadṛg yasmin idaṃ bhedamasatpratīyate
||29||तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् ।
आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मदृग् यस्मिन् इदं भेदमसत्प्रतीयते
tvaṃ pratyagātmani tadā bhagavatyananta ānandamātra upapannasamastaśaktau .
bhaktiṃ vidhāya paramāṃ śanakairavidyā granthiṃ vibhetsyasi mamāhamiti prarūḍham
||30||त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ ।
भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम्
(anuṣṭup) saṃyaccha roṣaṃ bhadraṃ te pratīpaṃ śreyasāṃ param .
śrutena bhūyasā rājan agadena yathāmayam
||31||(अनुष्टुप्) संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् ।
श्रुतेन भूयसा राजन् अगदेन यथामयम्
yenopasṛṣṭātpuruṣāt loka udvijate bhṛśam .
na budhastadvaśaṃ gacched icchan abhayamātmanaḥ
||32||येनोपसृष्टात्पुरुषात् लोक उद्विजते भृशम् ।
न बुधस्तद्वशं गच्छेद् इच्छन् अभयमात्मनः
helanaṃ giriśabhrātuḥ dhanadasya tvayā kṛtam .
yajjaghnivān puṇyajanān bhrātṛghnānityamarṣitaḥ
||33||हेलनं गिरिशभ्रातुः धनदस्य त्वया कृतम् ।
यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षितः
taṃ prasādaya vatsāśu sannatyā praśrayoktibhiḥ .
na yāvanmahatāṃ tejaḥ kulaṃ no'bhibhaviṣyati
||34||तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभिः ।
न यावन्महतां तेजः कुलं नोऽभिभविष्यति
evaṃ svāyambhuvaḥ pautraṃ anuśāsya manurdhruvam .
tenābhivanditaḥ sākaṃ ṛṣibhiḥ svapuraṃ yayau
||35||एवं स्वायम्भुवः पौत्रं अनुशास्य मनुर्ध्रुवम् ।
तेनाभिवन्दितः साकं ऋषिभिः स्वपुरं ययौ
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe ekādaśo'dhyāyaḥ .. 11 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre IV/Chapitre 11