caramaḥ sadviśeṣāṇāṃ aneko'saṃyutaḥ sadā
maitreya uvāca
caramaḥ sadviśeṣāṇāṃ aneko'saṃyutaḥ sadā .
paramāṇuḥ sa vijñeyo nṛṇāmaikyabhramo yataḥ
||1||चरमः सद्विशेषाणां अनेकोऽसंयुतः सदा ।
परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः
sata eva padārthasya svarūpāvasthitasya yat .
kaivalyaṃ paramamahān aviśeṣo nirantaraḥ
||2||सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् ।
कैवल्यं परममहान् अविशेषो निरन्तरः
evaṃ kālo'pyanumitaḥ saukṣmye sthaulye ca sattama .
saṃsthānabhuktyā bhagavān avyakto vyaktabhugvibhuḥ
||3||एवं कालोऽप्यनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम ।
संस्थानभुक्त्या भगवान् अव्यक्तो व्यक्तभुग्विभुः
sa kālaḥ paramāṇurvai yo bhuṅkte paramāṇutām .
sato'viśeṣabhugyastu sa kālaḥ paramo mahān
||4||स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् ।
सतोऽविशेषभुग्यस्तु स कालः परमो महान्
aṇurdvau paramāṇū syāt trasareṇustrayaḥ smṛtaḥ .
jālārkaraśmyavagataḥ khamevānupatannagāt
||5||अणुर्द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः ।
जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात्
trasareṇutrikaṃ bhuṅkte yaḥ kālaḥ sa truṭiḥ smṛtaḥ .
śatabhāgastu vedhaḥ syāt taistribhistu lavaḥ smṛtaḥ
||6||त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः ।
शतभागस्तु वेधः स्यात् तैस्त्रिभिस्तु लवः स्मृतः
nimeṣastrilavo jñeya āmnātaste trayaḥ kṣaṇaḥ .
kṣaṇān pañca viduḥ kāṣṭhāṃ laghu tā daśa pañca ca
||7||निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रयः क्षणः ।
क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च
laghūni vai samāmnātā daśa pañca ca nāḍikā .
te dve muhūrtaḥ praharaḥ ṣaḍyāmaḥ sapta vā nṛṇām
||8||लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका ।
ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड्यामः सप्त वा नृणाम्
dvādaśārdhapalonmānaṃ caturbhiścaturaṅgulaiḥ .
svarṇamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ yāvat prasthajalaplutam
||9||द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः ।
स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत् प्रस्थजलप्लुतम्
yāmāścatvāraścatvāro martyānāmahanī ubhe .
pakṣaḥ pañcadaśāhāni śuklaḥ kṛṣṇaśca mānada
||10||यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे ।
पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश्च मानद
tayoḥ samuccayo māsaḥ pitṝṇāṃ tadaharniśam .
dvau tāvṛtuḥ ṣaḍayanaṃ dakṣiṇaṃ cottaraṃ divi
||11||तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तदहर्निशम् ।
द्वौ तावृतुः षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि
ayane cāhanī prāhuḥ vatsaro dvādaśa smṛtaḥ .
saṃvatsaraśataṃ nṝṇāṃ paramāyurnirūpitam
||12||अयने चाहनी प्राहुः वत्सरो द्वादश स्मृतः ।
संवत्सरशतं नॄणां परमायुर्निरूपितम्
graharkṣatārācakrasthaḥ paramāṇvādinā jagat .
saṃvatsarāvasānena paryetyanimiṣo vibhuḥ
||13||ग्रहर्क्षताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत् ।
संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभुः
saṃvatsaraḥ parivatsara iḍāvatsara eva ca .
anuvatsaro vatsaraśca viduraivaṃ prabhāṣyate
||14||संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च ।
अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते
yaḥ sṛjyaśaktimurudhocchvasayan svaśaktyā .
puṃso'bhramāya divi dhāvati bhūtabhedaḥ .
kālākhyayā guṇamayaṃ kratubhirvitanvan .
tasmai baliṃ harata vatsarapañcakāya
||15||यः सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या ।
पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः ।
कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वन् ।
तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय
vidura uvāca
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ āyuḥ paramidaṃ smṛtam .
pareṣāṃ gatimācakṣva ye syuḥ kalpādbahirvidaḥ
||16||पितृदेवमनुष्याणां आयुः परमिदं स्मृतम् ।
परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्युः कल्पाद्बहिर्विदः
bhagavān veda kālasya gatiṃ bhagavato nanu .
viśvaṃ vicakṣate dhīrā yogarāddhena cakṣuṣā
||17||भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु ।
विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा
maitreya uvāca
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam .
divyairdvādaśabhirvarṣaiḥ sāvadhānaṃ nirūpitam
||18||कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।
दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षैः सावधानं निरूपितम्
catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam .
saṅkhyātāni sahasrāṇi dviguṇāni śatāni ca
||19||चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
सङ्ख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च
saṃdhyāṃśayorantareṇa yaḥ kālaḥ śatasaṅkhyayoḥ .
tamevāhuryugaṃ tajjñā yatra dharmo vidhīyate
||20||संध्यांशयोरन्तरेण यः कालः शतसङ्ख्ययोः ।
तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते
dharmaścatuṣpānmanujān kṛte samanuvartate .
sa evānyeṣvadharmeṇa vyeti pādena vardhatā
||21||धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते ।
स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता
trilokyā yugasāhasraṃ bahirābrahmaṇo dinam .
tāvatyeva niśā tāta yannimīlati viśvasṛk
||22||त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् ।
तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक्
niśāvasāna ārabdho lokakalpo'nuvartate .
yāvaddinaṃ bhagavato manūn bhuñjaṃścaturdaśa
||23||निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते ।
यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश
svaṃ svaṃ kālaṃ manurbhuṅkte sādhikāṃ hyekasaptatim .
manvantareṣu manavaḥ tad vaṃśyā ṛṣayaḥ surāḥ .
bhavanti caiva yugapat sureśāścānu ye ca tān
||24||स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ।
मन्वन्तरेषु मनवः तद् वंश्या ऋषयः सुराः ।
भवन्ति चैव युगपत् सुरेशाश्चानु ये च तान्
eṣa dainandinaḥ sargo brāhmastrailokyavartanaḥ .
tiryaṅnṛpitṛdevānāṃ sambhavo yatra karmabhiḥ
||25||एष दैनन्दिनः सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तनः ।
तिर्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः
manvantareṣu bhagavān bibhratsattvaṃ svamūrtibhiḥ .
manvādibhiridaṃ viśvaṃ avatyuditapauruṣaḥ
||26||मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभिः ।
मन्वादिभिरिदं विश्वं अवत्युदितपौरुषः
tamomātrāmupādāya pratisaṃruddhavikramaḥ .
kālenānugatāśeṣa āste tūṣṇīṃ dinātyaye
||27||तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः ।
कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये
tamevānvapi dhīyante lokā bhūrādayastrayaḥ .
niśāyāṃ anuvṛttāyāṃ nirmuktaśaśibhāskaram
||28||तमेवान्वपि धीयन्ते लोका भूरादयस्त्रयः ।
निशायां अनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम्
trilokyāṃ dahyamānāyāṃ śaktyā saṅkarṣaṇāgninā .
yāntyūṣmaṇā maharlokāt janaṃ bhṛgvādayo'rditāḥ
||29||त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना ।
यान्त्यूष्मणा महर्लोकात् जनं भृग्वादयोऽर्दिताः
tāvat tribhuvanaṃ sadyaḥ kalpāntaidhitasindhavaḥ .
plāvayantyutkaṭāṭopa caṇḍavāteritormayaḥ
||30||तावत् त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तैधितसिन्धवः ।
प्लावयन्त्युत्कटाटोप चण्डवातेरितोर्मयः
antaḥ sa tasmin salila āste'nantāsano hariḥ .
yoganidrānimīlākṣaḥ stūyamāno janālayaiḥ
||31||अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरिः ।
योगनिद्रानिमीलाक्षः स्तूयमानो जनालयैः
evaṃvidhairahorātraiḥ kālagatyopalakṣitaiḥ .
apakṣitamivāsyāpi paramāyurvayaḥśatam
||32||एवंविधैरहोरात्रैः कालगत्योपलक्षितैः ।
अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वयःशतम्
yadardhamāyuṣastasya parārdhamabhidhīyate .
pūrvaḥ parārdho'pakrānto hyaparo'dya pravartate
||33||यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते ।
पूर्वः परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते
pūrvasyādau parārdhasya brāhmo nāma mahānabhūt .
kalpo yatrābhavadbrahmā śabdabrahmeti yaṃ viduḥ
||34||पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् ।
कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदुः
tasyaiva cānte kalpo'bhūd yaṃ pādmamabhicakṣate .
yaddharernābhisarasa āsīt lokasaroruham
||35||तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते ।
यद्धरेर्नाभिसरस आसीत् लोकसरोरुहम्
ayaṃ tu kathitaḥ kalpo dvitīyasyāpi bhārata .
vārāha iti vikhyāto yatrāsīt śūkaro hariḥ
||36||अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत ।
वाराह इति विख्यातो यत्रासीत् शूकरो हरिः
kālo'yaṃ dviparārdhākhyo nimeṣa upacaryate .
avyākṛtasyānantasya anāderjagadātmanaḥ
||37||कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते ।
अव्याकृतस्यानन्तस्य अनादेर्जगदात्मनः
kālo'yaṃ paramāṇvādiḥ dviparārdhānta īśvaraḥ .
naiveśituṃ prabhurbhūmna īśvaro dhāmamāninām
||38||कालोऽयं परमाण्वादिः द्विपरार्धान्त ईश्वरः ।
नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम्
vikāraiḥ sahito yuktaiḥ viśeṣādibhirāvṛtaḥ .
āṇḍakośo bahirayaṃ pañcāśatkoṭivistṛtaḥ
||39||विकारैः सहितो युक्तैः विशेषादिभिरावृतः ।
आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः
daśottarādhikairyatra praviṣṭaḥ paramāṇuvat .
lakṣyate'ntargatāścānye koṭiśo hyaṇḍarāśayaḥ
||40||दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् ।
लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशयः
tadāhurakṣaraṃ brahma sarvakāraṇakāraṇam .
viṣṇordhāma paraṃ sākṣāt puruṣasya mahātmanaḥ
||41||तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।
विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ekādaśo'dhyāyaḥ .. 11 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre III/Chapitre 11