na ghaṭetārthasambandhaḥ svapnadraṣṭurivāñjasā
śrīśuka uvāca
(anuṣṭup) ātmamāyāmṛte rājan panparasyānubhavātmanaḥ .
na ghaṭetārthasambandhaḥ svapnadraṣṭurivāñjasā
||1||(अनुष्टुप्) आत्ममायामृते राजन् पन्परस्यानुभवात्मनः ।
न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा
bahurūpa ivābhāti māyayā bahurūpayā .
ramamāṇo guṇeṣvasyā mamāhamiti manyate
||2||बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया ।
रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते
yarhi vāva mahimni sve parasmin kālamāyayoḥ .
rameta gatasammohaḥ tyaktvodāste tadobhayam
||3||यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययोः ।
रमेत गतसम्मोहः त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम्
ātmatattvaviśuddhyarthaṃ yadāha bhagavānṛtam .
brahmaṇe darśayan rūpaṃ avyalīkavratādṛtaḥ
||4||आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् ।
ब्रह्मणे दर्शयन् रूपं अव्यलीकव्रतादृतः
sa ādidevo jagatāṃ paro guruḥ svadhiṣṇyamāsthāya sisṛkṣayaikṣata .
tāṃ nādhyagachraddṛśamatra sammatāṃ prapañcanirmāṇavidhiryayā bhavet
||5||स आदिदेवो जगतां परो गुरुः स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत ।
तां नाध्यगछ्रद्दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत्
sa cintayan dvyakṣaramekadāmbhasi upāśṛṇot dvirgaditaṃ vaco vibhuḥ .
sparśeṣu yatṣoḍaśamekaviṃśaṃ niṣkiñcanānāṃ nṛpa yaddhanaṃ viduḥ
||6||स चिन्तयन् द्व्यक्षरमेकदाम्भसि उपाशृणोत् द्विर्गदितं वचो विभुः ।
स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद्धनं विदुः
niśamya tadvaktṛdidṛkṣayā diśo vilokya tatrānyadapaśyamānaḥ .
svadhiṣṇyamāsthāya vimṛśya taddhitaṃ tapasyupādiṣṭa ivādadhe manaḥ
||7||निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः ।
स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः
divyaṃ sahasrābdamamoghadarśano jitānilātmā vijitobhayendriyaḥ .
atapyata smākhilalokatāpanaṃ tapastapīyāṃstapatāṃ samāhitaḥ
||8||दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः ।
अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः
tasmai svalokaṃ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayāmāsa paraṃ na yatparam .
vyapetasaṅkleśavimohasādhvasaṃ svadṛṣṭavadbhiḥ vibudhairabhiṣṭutam
||9||तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयामास परं न यत्परम् ।
व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिः विबुधैरभिष्टुतम्
pravartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ .
na yatra māyā kimutāpare hareḥ anuvratā yatra surāsurārcitāḥ
||10||प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।
न यत्र माया किमुतापरे हरेः अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः
śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ .
sarve caturbāhava unmiṣanmaṇi pravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ .
pravālavaidūryamṛṇālavarcasaḥ parisphuratkuṇḍala maulimālinaḥ
||11||श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।
सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ।
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः परिस्फुरत्कुण्डल मौलिमालिनः
bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām .
vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ
||12||भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ।
विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः
śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ .
preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugaiḥ vigīyamānā priyakarma gāyatī
||13||श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।
प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैः विगीयमाना प्रियकर्म गायती
dadarśa tatrākhilasātvatāṃ patiṃ śriyaḥ patiṃ yajñapatiṃ jagatpatim .
sunaṃdanaṃdaprabalārhaṇādibhiḥ svapārṣadāgraiḥ parisevitaṃ vibhum
||14||ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ।
सुनंदनंदप्रबलार्हणादिभिः स्वपार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम्
bhṛtyaprasādābhimukhaṃ dṛgāsavaṃ prasannahāsāruṇalocanānanam .
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ caturbhujaṃ pītāṃśukaṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā
||15||भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया
adhyarhaṇīyāsanamāsthitaṃ paraṃ vṛtaṃ catuḥṣoḍaśapañcaśaktibhiḥ .
yuktaṃ bhagaiḥ svairitaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇamīśvaram
||16||अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः ।
युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम्
taddarśanāhlādapariplutāntaro hṛṣyattanuḥ premabharāśrulocanaḥ .
nanāma pādāmbujamasya viśvasṛg yat pāramahaṃsyena pathādhigamyate
||17||तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः ।
ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते
taṃ prīyamāṇaṃ samupasthitaṃ kaviṃ prajāvisarge nijaśāsanārhaṇam .
babhāṣa īṣatsmitaśociṣā girā priyaḥ priyaṃ prītamanāḥ kare spṛśan
||18||तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् ।
बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन्
śrībhagavānuvāca
(anuṣṭup) tvayāhaṃ toṣitaḥ samyag vedagarbha sisṛkṣayā .
ciraṃ bhṛtena tapasā dustoṣaḥ kūṭayoginām
||19||(अनुष्टुप्) त्वयाहं तोषितः सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया ।
चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम्
varaṃ varaya bhadraṃ te vareśaṃ mābhivāñchitam .
brahmañchreyaḥ pariśrāmaḥ puṃsāṃ maddarśanāvadhiḥ
||20||वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् ।
ब्रह्मञ्छ्रेयः परिश्रामः पुंसां मद्दर्शनावधिः
manīṣitānubhāvo'yaṃ mama lokāvalokanam .
yadupaśrutya rahasi cakartha paramaṃ tapaḥ
||21||मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् ।
यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः
pratyādiṣṭaṃ mayā tatra tvayi karmavimohite .
tapo me hṛdayaṃ sākṣād ātmā'haṃ tapaso'nagha
||22||प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते ।
तपो मे हृदयं साक्षाद् आत्माऽहं तपसोऽनघ
sṛjāmi tapasaivedaṃ grasāmi tapasā punaḥ .
bibharmi tapasā viśvaṃ vīryaṃ me duścaraṃ tapaḥ
||23||सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः ।
बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः
brahmovāca
bhagavan sarvabhūtānāṃ adhyakṣo'vasthito guhām .
veda hyapratiruddhena prajñānena cikīrṣitam
||24||भगवन् सर्वभूतानां अध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् ।
वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम्
tathāpi nāthamānasya nātha nāthaya nāthitam .
parāvare yathā rūpe jānīyāṃ te tvarūpiṇaḥ
||25||तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् ।
परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिणः
yathātmamāyāyogena nānāśaktyupabṛṃhitam .
vilumpan visṛjan gṛhṇan bibhradātmānamātmanā
||26||यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् ।
विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना
krīḍasyamoghasaṅkalpa ūrṇanābhiryathorṇute .
tathā tadviṣayāṃ dhehi manīṣāṃ mayi mādhava
||27||क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते ।
तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव
bhagavacchikṣitamahaṃ karavāṇi hyatandritaḥ .
nehamānaḥ prajāsargaṃ badhyeyaṃ yadanugrahāt
||28||भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रितः ।
नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात्
yāvatsakhā sakhyuriveśa te kṛtaḥ prajāvisarge vibhajāmi bho janam .
aviklabaste parikarmaṇi sthito mā me samunnaddhamado'jamāninaḥ
||29||यावत्सखा सख्युरिवेश ते कृतः प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् ।
अविक्लबस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिनः
śrībhagavānuvāca
(anuṣṭup) jñānaṃ paramaguhyaṃ me yadvijñānasamanvitam .
sarahasyaṃ tadaṅgaṃ ca gṛhāṇa gaditaṃ mayā
||30||(अनुष्टुप्) ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् ।
सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया
yāvānahaṃ yathābhāvo yad rūpaguṇakarmakaḥ .
tathaiva tattvavijñānaṃ astu te madanugrahāt
||31||यावानहं यथाभावो यद् रूपगुणकर्मकः ।
तथैव तत्त्वविज्ञानं अस्तु ते मदनुग्रहात्
ahamevāsameko'gre nānyat yatsadasatparam .
paścādahaṃ yadetacca yo'vaśiṣyeta so'smyaham
||32||अहमेवासमेकोऽग्रे नान्यत् यत्सदसत्परम् ।
पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम्
ṛte'rthaṃ yatpratīyeta na pratīyeta cātmani .
tadvidyād ātmano māyāṃ yathābhāso yathā tamaḥ
||33||ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि ।
तद्विद्याद् आत्मनो मायां यथाभासो यथा तमः
yathā mahānti bhūtāni bhūteṣūccāvaceṣvanu .
praviṣṭāni apraviṣṭāni tathā teṣu na teṣvaham
||34||यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु ।
प्रविष्टानि अप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम्
etāvadeva jijñāsyaṃ tattvajijñāsunā''tmanaḥ .
anvayavyatirekābhyāṃ yatsyāt sarvatra sarvadā
||35||एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात् सर्वत्र सर्वदा
etanmataṃ samātiṣṭha parameṇa samādhinā .
bhavān kalpavikalpeṣu na vimuhyati karhicit
||36||एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना ।
भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित्
śrīśuka uvāca
sampradiśyaivamajano janānāṃ parameṣṭhinam .
paśyataḥ tasya tad rūpaṃ ātmano nyaruṇaddhariḥ
||37||सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् ।
पश्यतः तस्य तद् रूपं आत्मनो न्यरुणद्धरिः
antarhitendriyārthāya haraye vihitāñjaliḥ .
sarvabhūtamayo viśvaṃ sasarjedaṃ sa pūrvavat
||38||अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः ।
सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत्
prajāpatirdharmapatiḥ ekadā niyamān yamān .
bhadraṃ prajānāmanvicchan nātiṣṭhatsvārthakāmyayā
||39||प्रजापतिर्धर्मपतिः एकदा नियमान् यमान् ।
भद्रं प्रजानामन्विच्छन् नातिष्ठत्स्वार्थकाम्यया
taṃ nāradaḥ priyatamo rikthādānāmanuvrataḥ .
śuśrūṣamāṇaḥ śīlena praśrayeṇa damena ca
||40||तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रतः ।
शुश्रूषमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च
māyāṃ vividiṣan viṣṇoḥ māyeśasya mahāmuniḥ .
mahābhāgavato rājan pitaraṃ paryatoṣayat
||41||मायां विविदिषन् विष्णोः मायेशस्य महामुनिः ।
महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत्
tuṣṭaṃ niśāmya pitaraṃ lokānāṃ prapitāmaham .
devarṣiḥ paripapraccha bhavān yanmānupṛcchati
||42||तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् ।
देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति
tasmā idaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ daśalakṣaṇam .
proktaṃ bhagavatā prāha prītaḥ putrāya bhūtakṛt
||43||तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् ।
प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत्
nāradaḥ prāha munaye sarasvatyāstaṭe nṛpa .
dhyāyate brahma paramaṃ vyāsāya amitatejase
||44||नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप ।
ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासाय अमिततेजसे
yadutāhaṃ tvayā pṛṣṭo vairājātpuruṣādidam .
yathāsīt tadupākhyāste praśnān anyāṃśca kṛtsnaśaḥ
||45||यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात्पुरुषादिदम् ।
यथासीत् तदुपाख्यास्ते प्रश्नान् अन्यांश्च कृत्स्नशः
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskaṃdhe navamo'dhyāyaḥ .. 9 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre II/Chapitre 9