vācāṃ vahnermukhaṃ kṣetraṃ chandasāṃ sapta dhātavaḥ
brahmovāca
vācāṃ vahnermukhaṃ kṣetraṃ chandasāṃ sapta dhātavaḥ .
havyakavyāmṛta annānāṃ jihvā sarva rasasya ca
||1||वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः ।
हव्यकव्यामृत अन्नानां जिह्वा सर्व रसस्य च
sarvā asūnāṃ ca vāyośca tat nāse paramāyaṇe .
aśvinoḥ oṣadhīnāṃ ca ghrāṇo moda pramodayoḥ
||2||सर्वा असूनां च वायोश्च तत् नासे परमायणे ।
अश्विनोः ओषधीनां च घ्राणो मोद प्रमोदयोः
rūpāṇāṃ tejasāṃ cakṣuḥ divaḥ sūryasya cākṣiṇī .
karṇau diśāṃ ca tīrthānāṃ śrotraṃ ākāśa śabdayoḥ .
tadgātraṃ vastusārāṇāṃ saubhagasya ca bhājanam
||3||रूपाणां तेजसां चक्षुः दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी ।
कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रं आकाश शब्दयोः ।
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम्
tvagasya sparśavāyośca sarva medhasya caiva hi .
romāṇi udbhijja jātīnāṃ yairvā yajñastu sambhṛtaḥ
||4||त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्व मेधस्य चैव हि ।
रोमाणि उद्भिज्ज जातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः
keśa śmaśru nakhānyasya śilālohābhra vidyutām .
bāhavo lokapālānāṃ prāyaśaḥ kṣemakarmaṇām
||5||केश श्मश्रु नखान्यस्य शिलालोहाभ्र विद्युताम् ।
बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम्
vikramo bhūrbhuvaḥsvaśca kṣemasya śaraṇasya ca .
sarvakāma varasyāpi hareścaraṇa āspadam
||6||विक्रमो भूर्भुवःस्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च ।
सर्वकाम वरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम्
apāṃ vīryasya sargasya parjanyasya prajāpateḥ .
puṃsaḥ śiśna upasthastu prajātyānanda nirvṛteḥ
||7||अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः ।
पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्द निर्वृतेः
pāyuryamasya mitrasya parimokṣasya nārada .
hiṃsāyā nirṛtermṛtyo nirayasya gudaḥ smṛtaḥ
||8||पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद ।
हिंसाया निर्ऋतेर्मृत्यो निरयस्य गुदः स्मृतः
parābhūteḥ adharmasya tamasaścāpi paścimaḥ .
nāḍyo nadanadīnāṃ ca gotrāṇāṃ asthisaṃhatiḥ
||9||पराभूतेः अधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः ।
नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणां अस्थिसंहतिः
avyakta rasasindhūnāṃ bhūtānāṃ nidhanasya ca .
udaraṃ viditaṃ puṃso hṛdayaṃ manasaḥ padam
||10||अव्यक्त रससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च ।
उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम्
dharmasya mama tubhyaṃ ca kumārāṇāṃ bhavasya ca .
vijñānasya ca sattvasya parasyā''tmā parāyaṇam
||11||धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च ।
विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्याऽऽत्मा परायणम्
ahaṃ bhavān bhavaścaiva ta ime munayo'grajāḥ .
surāsuranarā nāgāḥ khagā mṛgasarīsṛpāḥ
||12||अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजाः ।
सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः
gandharvāpsaraso yakṣā rakṣobhūtagaṇoragāḥ .
paśavaḥ pitaraḥ siddhā vidyādhrāścāraṇā drumāḥ
||13||गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः ।
पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः
anye ca vividhā jīvāḥ jala sthala nabhaukasaḥ .
graha ṛkṣa ketavastārāḥ taḍitaḥ stanayitnavaḥ
||14||अन्ये च विविधा जीवाः जल स्थल नभौकसः ।
ग्रह ऋक्ष केतवस्ताराः तडितः स्तनयित्नवः
sarvaṃ puruṣa evedaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca yat .
tenedaṃ āvṛtaṃ viśvaṃ vitastiṃ adhitiṣṭhati
||15||सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् ।
तेनेदं आवृतं विश्वं वितस्तिं अधितिष्ठति
svadhiṣṇyaṃ pratapan prāṇo bahiśca pratapatyasau .
evaṃ virājaṃ pratapan tapatyantaḥ bahiḥ pumān
||16||स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ ।
एवं विराजं प्रतपन् तपत्यन्तः बहिः पुमान्
so'mṛtasyābhayasyeśo martyaṃ annaṃ yadatyagāt .
mahimā eṣa tato brahman puruṣasya duratyayaḥ
||17||सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यं अन्नं यदत्यगात् ।
महिमा एष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः
pādeṣu sarvabhūtāni puṃsaḥ sthitipado viduḥ .
amṛtaṃ kṣemamabhayaṃ trimūrdhno'dhāyi mūrdhasu
||18||पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः ।
अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु
pādāstrayo bahiścāsan aprajānāṃ ya āśramāḥ .
antaḥ trilokyāstvaparo gṛhamedho'bṛhadvrataḥ
||19||पादास्त्रयो बहिश्चासन् अप्रजानां य आश्रमाः ।
अन्तः त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रतः
sṛtī vicakrame viśvaṅ sāśanānaśane ubhe .
yad avidyā ca vidyā ca puruṣastu ubhayāśrayaḥ
||20||सृती विचक्रमे विश्वङ् साशनानशने उभे ।
यद् अविद्या च विद्या च पुरुषस्तु उभयाश्रयः
yasmād aṇḍaṃ virāḍ jajñe bhūtendriya guṇātmakaḥ .
tad dravyaṃ atyagād viśvaṃ gobhiḥ sūrya ivā'tapan
||21||यस्माद् अण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रिय गुणात्मकः ।
तद् द्रव्यं अत्यगाद् विश्वं गोभिः सूर्य इवाऽतपन्
yadāsya nābhyānnalinād ahaṃ āsaṃ mahātmanaḥ .
nāviṃdaṃ yajñasambhārān puruṣā avayavāt ṛte
||22||यदास्य नाभ्यान्नलिनाद् अहं आसं महात्मनः ।
नाविंदं यज्ञसम्भारान् पुरुषा अवयवात् ऋते
teṣu yajñasya paśavaḥ savanaspatayaḥ kuśāḥ .
idaṃ ca devayajanaṃ kālaścoru guṇānvitaḥ
||23||तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः ।
इदं च देवयजनं कालश्चोरु गुणान्वितः
vastūni oṣadhayaḥ snehā rasa-loha-mṛdo jalam .
ṛco yajūṃṣi sāmāni cāturhotraṃ ca sattama
||24||वस्तूनि ओषधयः स्नेहा रस-लोह-मृदो जलम् ।
ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम
nāmadheyāni maṃtrāśca dakṣiṇāśca vratāni ca .
devatānukramaḥ kalpaḥ saṅkalpaḥ tantrameva ca
||25||नामधेयानि मंत्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च ।
देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पः तन्त्रमेव च
gatayo matayaścaiva prāyaścittaṃ samarpaṇam .
puruṣā avayavaiḥ ete saṃbhārāḥ saṃbhṛtā mayā
||26||गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् ।
पुरुषा अवयवैः एते संभाराः संभृता मया
iti saṃbhṛtasaṃbhāraḥ puruṣā avayavaiḥ aham .
tameva puruṣaṃ yajñaṃ tenaivāyajamīśvaram
||27||इति संभृतसंभारः पुरुषा अवयवैः अहम् ।
तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम्
tataste bhrātara ime prajānāṃ patayo nava .
ayajan vyaktamavyaktaṃ puruṣaṃ susamāhitāḥ
||28||ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव ।
अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः
tataśca manavaḥ kāle ījire ṛṣayo'pare .
pitaro vibudhā daityā manuṣyāḥ kratubhirvibhum
||29||ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयोऽपरे ।
पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम्
nārāyaṇe bhagavati tadidaṃ viśvamāhitam .
gṛhīta māyā uruguṇaḥ sargādau aguṇaḥ svataḥ
||30||नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् ।
गृहीत माया उरुगुणः सर्गादौ अगुणः स्वतः
sṛjāmi tanniyukto'haṃ haro harati tadvaśaḥ .
viśvaṃ puruṣarūpeṇa paripāti triśaktidhṛk
||31||सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः ।
विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक्
iti te'bhihitaṃ tāta yathedaṃ anupṛcchasi .
na anyat bhagavataḥ kiñcid bhāvyaṃ sad-asadātmakam
||32||इति तेऽभिहितं तात यथेदं अनुपृच्छसि ।
न अन्यत् भगवतः किञ्चिद् भाव्यं सद्-असदात्मकम्
na bhāratī me'ṅga mṛṣopalakṣyate na vai kvacinme manaso mṛṣā gatiḥ .
na me hṛṣīkāṇi patantyasatpathe yanme hṛdautkaṇṭhyayavatā dhṛto hariḥ
||33||न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गतिः ।
न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्ययवता धृतो हरिः
so'haṃ samāmnāyamayaḥ tapomayaḥ prajāpatīnāṃ abhivanditaḥ patiḥ .
āsthāya yogaṃ nipuṇaṃ samāhitaḥ taṃ nādhyagacchaṃ yata ātmasaṃbhavaḥ
||34||सोऽहं समाम्नायमयः तपोमयः प्रजापतीनां अभिवन्दितः पतिः ।
आस्थाय योगं निपुणं समाहितः तं नाध्यगच्छं यत आत्मसंभवः
nato'smyahaṃ taccaraṇaṃ samīyuṣāṃ bhavacchidaṃ svastyayanaṃ sumaṅgalam .
yo hyātmamāyāvibhavaṃ sma paryagād yathā nabhaḥ svāntamathāpare kutaḥ
||35||नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् ।
यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभः स्वान्तमथापरे कुतः
nāhaṃ na yūyaṃ yadṛtāṃ gatiṃ viduḥ na vāmadevaḥ kimutāpare surāḥ .
tanmāyayā mohitabuddhayastvidaṃ vinirmitaṃ cātmasamaṃ vicakṣmahe
||36||नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदुः न वामदेवः किमुतापरे सुराः ।
तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे
yasyāvatārakarmāṇi gāyaṃti hyasmadādayaḥ .
na yaṃ vidaṃti tattvena tasmai bhagavate namaḥ
||37||यस्यावतारकर्माणि गायंति ह्यस्मदादयः ।
न यं विदंति तत्त्वेन तस्मै भगवते नमः
sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ kalpe kalpe sṛjatyajaḥ .
ātmā ātmani ātmanā''tmānaṃ, sa saṃyacchati pāti ca
||38||स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः ।
आत्मा आत्मनि आत्मनाऽऽत्मानं, स संयच्छति पाति च
viśuddhaṃ kevalaṃ jñānaṃ pratyak samyag avasthitam .
satyaṃ pūrṇaṃ anādyantaṃ nirguṇaṃ nityamadvayam
||39||विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यग् अवस्थितम् ।
सत्यं पूर्णं अनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम्
ṛṣe vidaṃti munayaḥ praśāntātmendriyāśayāḥ .
yadā tad eva asat tarkaiḥ tirodhīyeta viplutam
||40||ऋषे विदंति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः ।
यदा तद् एव असत् तर्कैः तिरोधीयेत विप्लुतम्
ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya kālaḥ svabhāvaḥ sad-asanmanaśca .
dravyaṃ vikāro guṇa indriyāṇi virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ
||41||आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सद्-असन्मनश्च ।
द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः
ahaṃ bhavo yajña ime prajeśā dakṣādayo ye bhavadādayaśca .
svarlokapālāḥ khagalokapālā nṛlokapālāḥ talalokapālāḥ
||42||अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च ।
स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला नृलोकपालाः तललोकपालाः
gandharvavidyādharacāraṇeśā ye yakṣarakṣoraga nāganāthāḥ .
ye vā ṛṣīṇāṃ ṛṣabhāḥ pitṝṇāṃ daityendrasiddheśvaradānaveṃdrāḥ
||43||गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरग नागनाथाः ।
ये वा ऋषीणां ऋषभाः पितॄणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेंद्राः
anye ca ye pretapiśācabhūta kūṣmāṇḍa yādaḥ mṛgapakṣi-adhīśāḥ .
yatkiñca loke bhagavan mahasvat ojaḥ sahasvad balavat kṣamāvat .
śrīhrīvibhūtyātmavad adbhutārṇaṃ tattvaṃ paraṃ rūpavad asvarūpam
||44||अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत कूष्माण्ड यादः मृगपक्षि-अधीशाः ।
यत्किञ्च लोके भगवन् महस्वत् ओजः सहस्वद् बलवत् क्षमावत् ।
श्रीह्रीविभूत्यात्मवद् अद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवद् अस्वरूपम्
prādhānyato yā nṛṣa āmananti līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ .
āpīyatāṃ karṇakaṣāyaśoṣān anukramiṣye ta imān supeśān
||45||प्राधान्यतो या नृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः ।
आपीयतां कर्णकषायशोषान् अनुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान्
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskaṃdhe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .. 6 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre II/Chapitre 6