devadeva namaste'stu bhūtabhāvana pūrvaja
nārada uvāca
devadeva namaste'stu bhūtabhāvana pūrvaja .
tadvijānīhi yad jñānaṃ ātmatattvanidarśanam
||1||देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज ।
तद्विजानीहि यद् ज्ञानं आत्मतत्त्वनिदर्शनम्
yad rūpaṃ yad adhiṣṭhānaṃ yataḥ sṛṣṭamidaṃ prabho .
yatsaṃsthaṃ yatparaṃ yacca tat tattvaṃ vada tattvataḥ
||2||यद् रूपं यद् अधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं प्रभो ।
यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वतः
sarvaṃ hyetad bhavān veda bhūtabhavyabhavatprabhuḥ .
karāmalakavad viśvaṃ vijñānāvasitaṃ tava
||3||सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः ।
करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव
yad vijñāno yad ādhāro yat parastvaṃ yadātmakaḥ .
ekaḥ sṛjasi bhūtāni bhūtairevātmamāyayā
||4||यद् विज्ञानो यद् आधारो यत् परस्त्वं यदात्मकः ।
एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया
ātman bhāvayase tāni na parābhāvayan svayam .
ātmaśaktimavaṣṭabhya ūrṇanābhirivāklamaḥ
||5||आत्मन् भावयसे तानि न पराभावयन् स्वयम् ।
आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लमः
nāhaṃ veda paraṃ hyasmin nāparaṃ na samaṃ vibho .
nāmarūpaguṇairbhāvyaṃ sadasat kiñcidanyataḥ
||6||नाहं वेद परं ह्यस्मिन् नापरं न समं विभो ।
नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यतः
sa bhavānacarad ghoraṃ yattapaḥ susamāhitaḥ .
tena khedayase nastvaṃ parāśaṅkāṃ ca yacchasi
||7||स भवानचरद् घोरं यत्तपः सुसमाहितः ।
तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि
etanme pṛcchataḥ sarvaṃ sarvajña sakaleśvara .
vijānīhi yathaivedaṃ ahaṃ budhye'nuśāsitaḥ
||8||एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर ।
विजानीहि यथैवेदं अहं बुध्येऽनुशासितः
brahmovāca
samyak kāruṇikasyedaṃ vatsa te vicikitsitam .
yadahaṃ coditaḥ saumya bhagavadvīryadarśane
||9||सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् ।
यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने
nānṛtaṃ tava taccāpi yathā māṃ prabravīṣi bhoḥ .
avijñāya paraṃ matta etāvattvaṃ yato hi me
||10||नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः ।
अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे
yena svarociṣā viśvaṃ rocitaṃ rocayāmyaham .
yathārko'gniḥ yathā somo yathā ṛkṣagrahatārakāḥ
||11||येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् ।
यथार्कोऽग्निः यथा सोमो यथा ऋक्षग्रहतारकाः
tasmai namo bhagavate vāsudevāya dhīmahi .
yanmāyayā durjayayā māṃ vadanti jagadgurum
||12||तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि ।
यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम्
vilajjamānayā yasya sthātumīkṣāpathe'muyā .
vimohitā vikatthante mamāhamiti durdhiyaḥ
||13||विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया ।
विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धियः
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca .
vāsudevātparo brahman na cānyo'rtho'sti tattvataḥ
||14||द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
वासुदेवात्परो ब्रह्मन् न चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वतः
nārāyaṇaparā vedā devā nārāyaṇāṅgajāḥ .
nārāyaṇaparā lokā nārāyaṇaparā makhāḥ
||15||नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः ।
नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः
nārāyaṇaparo yogo nārāyaṇaparaṃ tapaḥ .
nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ
||16||नारायणपरो योगो नारायणपरं तपः ।
नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः
tasyāpi draṣṭuḥ īśasya kūṭasthasyākhilātmanaḥ .
sṛjyaṃ sṛjāmi sṛṣṭo'haṃ īkṣayaivābhicoditaḥ
||17||तस्यापि द्रष्टुः ईशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः ।
सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहं ईक्षयैवाभिचोदितः
sattvaṃ rajastama iti nirguṇasya guṇāstrayaḥ .
sthitisarganirodheṣu gṛhītā māyayā vibhoḥ
||18||सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः ।
स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः
kāryakāraṇakartṛtve dravyajñānakriyāśrayāḥ .
badhnanti nityadā muktaṃ māyinaṃ puruṣaṃ guṇāḥ
||19||कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः ।
बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः
sa eṣa bhagavān liṅgaiḥ tribhiretairadhokṣajaḥ .
svalakṣitagatirbrahman sarveṣāṃ mama ceśvaraḥ
||20||स एष भगवान् लिङ्गैः त्रिभिरेतैरधोक्षजः ।
स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वरः
kālaṃ karma svabhāvaṃ ca māyeśo māyayā svayā .
ātman yadṛcchayā prāptaṃ vibubhūṣurupādade
||21||कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया ।
आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे
kālād guṇavyatikaraḥ pariṇāmaḥ svabhāvataḥ .
karmaṇo janma mahataḥ puruṣādhiṣṭhitāt abhūt
||22||कालाद् गुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः ।
कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितात् अभूत्
mahatastu vikurvāṇād rajaḥsattvopabṛṃhitāt .
tamaḥpradhānastvabhavad dravyajñānakriyātmakaḥ
||23||महतस्तु विकुर्वाणाद् रजःसत्त्वोपबृंहितात् ।
तमःप्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः
so'haṅkāra iti prokto vikurvansamabhūt tridhā .
vaikārikastaijasaśca tāmasaśceti yadbhidā .
dravyaśaktiḥ kriyāśaktiḥ jñānaśaktiriti prabho
||24||सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन्समभूत् त्रिधा ।
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा ।
द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिः ज्ञानशक्तिरिति प्रभो
tāmasādapi bhūtādeḥ vikurvāṇād abhūt nabhaḥ .
tasya mātrā guṇaḥ śabdo liṅgaṃ yad draṣṭṛdṛśyayoḥ
||25||तामसादपि भूतादेः विकुर्वाणाद् अभूत् नभः ।
तस्य मात्रा गुणः शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययोः
nabhaso'tha vikurvāṇād abhūt sparśaguṇo'nilaḥ .
parānvayācchabdavāṃśca prāṇa ojaḥ saho balam
||26||नभसोऽथ विकुर्वाणाद् अभूत् स्पर्शगुणोऽनिलः ।
परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम्
vāyorapi vikurvāṇāt kālakarmasvabhāvataḥ .
udapadyata tejo vai rūpavat sparśaśabdavat
||27||वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावतः ।
उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत्
tejasastu vikurvāṇād āsīt ambho rasātmakam .
rūpavat sparśavaccāmbho ghoṣavacca parānvayāt
||28||तेजसस्तु विकुर्वाणाद् आसीत् अम्भो रसात्मकम् ।
रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात्
viśeṣastu vikurvāṇād ambhaso gandhavānabhūt .
parānvayād rasasparśa śabdarūpaguṇānvitaḥ
||29||विशेषस्तु विकुर्वाणाद् अम्भसो गन्धवानभूत् ।
परान्वयाद् रसस्पर्श शब्दरूपगुणान्वितः
vaikārikānmano jajñe devā vaikārikā daśa .
digvātārkapraceto'śvi vahnīndropendramitrakāḥ
||30||वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश ।
दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्वि वह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः
taijasāttu vikurvāṇād iṃdriyāṇi daśābhavan .
jñānaśaktiḥ kriyāśaktiḥ buddhiḥ prāṇaśca taijasau .
śrotraṃ tvag ghrāṇa dṛg jihvā vāg dormeḍhrāṅghripāyavaḥ
||31||तैजसात्तु विकुर्वाणाद् इंद्रियाणि दशाभवन् ।
ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः बुद्धिः प्राणश्च तैजसौ ।
श्रोत्रं त्वग् घ्राण दृग् जिह्वा वाग् दोर्मेढ्राङ्घ्रिपायवः
yadaite'saṅgatā bhāvā bhūtendriyamanoguṇāḥ .
yadā''yatananirmāṇe na śekurbrahmavittama
||32||यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणाः ।
यदाऽऽयतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम
tadā saṃhatya cānyonyaṃ bhagavacchakticoditāḥ .
sadasattvamupādāya cobhayaṃ sasṛjurhyadaḥ
||33||तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः ।
सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यदः
varṣapūgasahasrānte tadaṇḍamudake śayam .
kālakarmasvabhāvastho jīvo'jīvamajīvayat
||34||वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदके शयम् ।
कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत्
sa eva puruṣaḥ tasmād aṇḍaṃ nirbhidya nirgataḥ .
sahasrorvaṅghribāhvakṣaḥ sahasrānanaśīrṣavān
||35||स एव पुरुषः तस्माद् अण्डं निर्भिद्य निर्गतः ।
सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्षः सहस्राननशीर्षवान्
yasyehāvayavairlokān kālpayanti manīṣiṇaḥ .
kaṭyādibhiradhaḥ sapta saptordhvaṃ jaghanādibhiḥ
||36||यस्येहावयवैर्लोकान् काल्पयन्ति मनीषिणः ।
कट्यादिभिरधः सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभिः
puruṣasya mukhaṃ brahma kṣatrametasya bāhavaḥ .
ūrvorvaiśyo bhagavataḥ padbhyāṃ śūdro'bhyajāyata
||37||पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहवः ।
ऊर्वोर्वैश्यो भगवतः पद्भ्यां शूद्रोऽभ्यजायत
bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvarloko'sya nābhitaḥ .
hṛdā svarloka urasā maharloko mahātmanaḥ
||38||भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः ।
हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मनः
grīvāyāṃ janaloko'sya tapolokaḥ stanadvayāt .
mūrdhabhiḥ satyalokastu brahmalokaḥ sanātanaḥ
||39||ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोकः स्तनद्वयात् ।
मूर्धभिः सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोकः सनातनः
tatkaṭyāṃ cātalaṃ kḷptaṃ ūrūbhyāṃ vitalaṃ vibhoḥ .
jānubhyāṃ sutalaṃ śuddhaṃ jaṅghābhyāṃ tu talātalam
||40||तत्कट्यां चातलं कॢप्तं ऊरूभ्यां वितलं विभोः ।
जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम्
mahātalaṃ tu gulphābhyāṃ prapadābhyāṃ rasātalam .
pātālaṃ pādatalata iti lokamayaḥ pumān
||41||महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् ।
पातालं पादतलत इति लोकमयः पुमान्
bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvarloko'sya nābhitaḥ .
svarlokaḥ kalpito mūrdhnā iti vā lokakalpanā
||42||भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः ।
स्वर्लोकः कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskaṃdhe pañcamo'dhyāyaḥ .. 5 ..
fr:Le Bhâgavata Purâna/Livre II/Chapitre 5