tad āhur hiṃkāreṇa vai prajāpatiḥ prajābhyo 'nnādyam asṛjata| yan na hiṃkuryād aśanāyukāḥ prajās syuḥ| hiṃkuryād eva... bhūḥ iti| yan hiṃkāraṃ visṛjati tena reto vicchinatti na hiṃkāram antaretīti| tad u vā āhuḥ mamṛdīya iva vā ato reto dāruṇatara iva| hiṃkāro 'pi vainad vālena vicchindyāt| hiṃkārasyaiva kāle hiṃkāraṃ manasā dhyāyet| tan na reto vicchinatti na hiṃkāram antaretīti| bhūḥ iti nidhanaṃ karoti| prajāpatir yad agre vyāharat sa bhūḥ ity eva vyāharat| sa imām asṛjata| sa yat bhūḥ iti nidhanaṃ karoty asyām evaitad retaḥ pratiṣṭhāpayaty atho enat tad bhūtim eva gamayati
gāyatrīṃ gāyati| prāṇo vai gāyatrī| tasyai dve akṣare vyatiṣajati| prāṇāpānāv eva tad vyatiṣajati| tasmāt prāṇāpānau vyatiṣaktau prajā anusaṃcarata ā ca parā cāyātayāmānau| sat iti nidhanaṃ karoti| prāṇo vai san| prāṇa eva tat pratitiṣṭhati|| triṣṭubhaṃ gāyati| cakṣur vai triṣṭup| tasyai dve akṣare dyotayati| cakṣuṣī eva tad dadhāti| tasmād yukte iva cakṣuṣī| jyotiḥ iti nidhanaṃ karoti| cakṣur vai jyotiḥ| cakṣuṣy eva tat pratitiṣṭhati|| jagatīṃ gāyati| śrotraṃ vai jagatī| tasyai catvāry akṣarāṇi dyotayati| śrotram eva tad dadhāti| śrotre dve pariśravaṇe dve| tasmāt samānatra san sarvā anudiśaś śṛṇoty api parāṅ yan paścād vadaś śṛṇoti| il̤ā iti nidhanaṃ karoti| paśavo vā iḍā| paśuṣv etat pratitiṣṭhati|| anuṣṭubhaṃ gāyati| vāg vā anuṣṭup| tām arvācīm abhinudan gāyati vāco 'napakramāya| yat parācīm apanudan gāyed vācaṃ pradhamed vāg asmād apakrāmukā syāt| tāṃ yad arvācīm abhinudan gāyaty ātmann eva tad vācaṃ pratiṣṭhāpayati| tasyai niruktaṃ cāniruktaṃ ca pade gāyati| niruktena vai vāco bhuñjate| niruktam asyā upajīvanīyam| bhuṃkte vācopa caināṃ jīvati ya evaṃ veda| sa yan niruktam eva gāyed vadeyur eva prajā na tūṣṇīm āsīran| atha yad aniruktaṃ gāyet tūṣṇīm eva prajā āsīran na vadeyuḥ| yasmān niruktaṃ cāniruktaṃ ca pade gāyati tasmāt prajā vadanti ca tūṣṇīṃ cāsate| vāk iti nidhanaṃ karoti| vāg vai brahma| vācy eva tad brahman pratitiṣṭhati|| paṃktiṃ gāyati| ṛtavo vai paṃktiḥ| tasyai ṣaḍ akṣarāṇi dyotayati| ṣaḍ vā ṛtavaḥ| ṛtuṣv eva tat pratitiṣṭhati
tad āhus samadam iva vā etac chandobhyaḥ kurvanti yad gāyatre sati prātassavane sarvāṇi chandāṃsy abhigīyante yodhukāḥ prajā bhavantīti| sa yaḥ kāmayeta śāntāḥ prajā edherann iti na dhuro vigāyet| apaśīrṣāṇaṃ tu yajñaṃ yajamānasya kuryād anṛtena dakṣiṇāḥ pratigṛhṇīyāt| brahma vai karad iti vai yajamāno dakṣiṇā dadāti| sa tathaiva cikīrṣed yathā nāpaśīrṣāṇaṃ yajñaṃ yajamānasya kuryān nānṛtena dakṣiṇāḥ pratigṛhṇīyān| vi eva gāyet| yas tvā enā vijigāsan na śaknoti vigātum ārtim ārchati| yadi retasyāṃ na śaknoti vigātum aretaska ātmanā bhavaty aretaskā garbhā jāyante| yadi gāyatrīṃ na śaknoti vigātuṃ pramāyuka ātmanā bhavati mṛtā garbhā jāyante| yadi triṣṭubha na śaknoti vigātuṃ vadhira ātmanā bhavati vadhirā garbhā jāyante| yadi paṃktiṃ na śaknoti vigātum ṛtavo lubhyanti| sa ya enā nāśaṃseta vigātuṃ parokṣeṇaivainās sa rūpeṇa gāyet| ubhayena tvāva retasyā gīyate
gāyatryāṃ prastutāyāṃ gāyatram eva gāyan pṛthivīṃ manasā gacchet| prāṇyāpānyānyāt| sat iti nidhanaṃ karoti| parokṣeṇaivainān tad rūpeṇa gāyati|| triṣṭubhi stutāyāṃ gāyatram eva gāyann antarikṣaṃ manasā gacchet| didṛkṣetaivākṣibhyām| jyotiḥ iti nidhanaṃ karoti| parokṣeṇaivainān tad rūpeṇa gāyati| jagatyāṃ prastutāyāṃ gāyatram eva gāyan diśaḥ paśūn manasā gacchet| śuśrūṣetaiva karṇābhyām| il̤ā iti nidhanaṃ karoti| parokṣeṇaivainān tad rūpeṇa gāyati|| anuṣṭubhi prastutāyāṃ gāyatram eva gāyan divaṃ manasā gacchet parokṣeṇaivainān tad rūpeṇa gāyati| oṣam evaitad uttamaṃ tṛcaṃ gāyati| prajanano vā eṣa tṛcaḥ| oṣam eva prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda| prajāpatir yat prajā asṛjata tā etenaiva tṛcenāsṛjata| sāma [https://sa.wikisource.org/s/3f1 657]pavamānasya te kave vājin sargā asṛkṣata iti sargaśa evāsṛjata| asṛgraṃ vāre avyaye iti cāsṛjata| tāsāṃ sṛṣṭānāṃ parāvāpād abibhet| sa etām uttamāṃ samudravatīm apaśyat| tayaināḥ acchā samudram indavaḥ ity eva samudreṇa samantaṃ pariṇyadadhāt| tā asya na paropyanta| nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda| agmann ṛtasya yonim ā iti| grahā ha vā ṛtasya yoniḥ| etasya ha vā idam akṣarasya kṛto jātāḥ prajā gacchanti cā ca gacchanti
devāsurā vā eṣu lokeṣv aspardhantāsmin bhuvane| te devā akāmayantemān lokān jayemāsurān spardhāṃ bhrātṛvyān iti| ta etānya ājyāni stotrāṇy apaśyan| tair astuvata| tair imān lokān ājayan| imam eva lokam āgneyenājayann antarikṣaṃ maitrāvaruṇenāmum aindreṇa diśa evaindrāgnena| tad yad imān lokān ājayaṃs tad ājyānām ājyatvam | emān lokān jayati spardhāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda|| te devā abruvan vīmāni bhajāmahā iti| teṣāṃ ha vibhāge na samapādayan| te 'bruvann ājim eṣām ayāma giriṃ kāṣṭhāṃ kṛtveti| yad abruvann ājim eṣām ayāmeti tad eṣāṃ dvitīyam ājyatvam| yad u giriṃ kāṣṭhām akurvan tasmād asau giriḥ kāṣṭho nāma
teṣāṃ paccho 'sṛjyanta| teṣām agniḥ prathama udajayat| atha mitrāvaruṇāv athendraḥ| athaikam anujjitam āsīt| tad indro 'ved agnir vāvedam ujjeṣyatīti| so 'bravīd agne yatara āvayor idam ujjayāt tan nau sahāsad iti| tatheti| tad agnir udajayat| tad enayos sahābhavad adhyardham anyasya stotram adhyardham anyasya| aindrāgno yajñaḥ| sa ya evam etā devānām ujjitīr veda yatra kāmayata ud iha jayeyam ity ut tatra jayati|| tad āhur yad ājyāni sarvāṇi samānanidhanāni kenājāmi kriyanta iti| nānādevatyānīti brūyāt tenājāmīti| atho yan nānārūpāṇīti brūyāt teno eveti|| te vā ete paśava eva| yad ājyāny antassadasaṃ stuvanti tasmād grāmyāḥ paśavo 'ntar grāme nyokasaḥ| parācīṣu punar abhyāvartan| tasmād grāmyāḥ paśavaḥ parāñcaḥ prātaḥ prerate te sāyaṃ samāvartante| nānārūpāsu stuvanti| tasmād grāmyāḥ paśavo nānārūpāḥ| nānādevatyāsu stuvanti| tasmād grāmyāḥ paśavo nānā| te yathāyathaṃ sāyaṃ gṛhān abhyupāyanti
devāsurās saṃyattā jyoṅ na vyajayanta| teṣv asureṣv idaṃ sarvam āsīt| athaikam evākṣaraṃ deveṣv āsīt| vāg eva| so 'gnir abravīd ahaṃ vā idam adarśaṃ yathedaṃ jeṣyāmīti| tad vai brūhīty abruvan| so 'bravīd akṣareṇaivedaṃ sarvaṃ saṃnidhāya dhurādhuram āsajāmeti| yad abravīd akṣareṇaivedaṃ sarvaṃ saṃnidhāya dhurādhuram āsajāmeti tad ājyadhurām ājyadhūstvam| te 'kṣareṇaivedaṃ sarvaṃ saṃnidhāya dhurādhuram āsajan| tān ajayan| jayati spardhāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda|| sa yadītarā dhuro vigāyed vy evājyadhuro gāyet| sa yo haivaṃ vidvān saṃgrāmayos saṃnihitayor brūyād akṣareṇa tvā saṃnidadhāmīti paraṃ grāmaṃ sa haiva taṃ grāmaṃ jayati| atho yasminn evaṃ vid grāme bhavati sa u haiva taṃ grāmaṃ jayati|| te devā abruvan vīmāni bhajāmahā iti| tasmād u giriḥ kāṣṭho nāma
sa teṣāṃ sakṛd evaṃ sarveṣām asṛjyanta| teṣām agnir evodajayat| tasyāpagamanam agatasyākṣo 'chidyata| tasya rathacakraṃ patitvā kṛṣṇādhikāṃ kośāntena paryavartata| tam abruvann īkṣitvānnādo vā ayaṃ śreṣṭho bhaviṣyati pāpmā vā asya paryavartīti| sa yo haivaṃ vidvān parivartayate 'nnāda eva śreṣṭhas svānāṃ bhavaty atho hāsya taṃ pāpmānam eva parivartayanti|| so 'gnir ujjitya prādravat| tam indro 'bravīt saha nāv astv iti| nety abravīt| yad vā eko gṛhyāṇāṃ vindate sarveṣāṃ vai tat saha bhavati| sahaiva nāv astv iti| nety evābravīt| sa vai mābhi cid avekṣasveti| tam abhyavaikṣata| so 'bravīt sāntvāya mābhyavaikṣiṣṭhās saha nāv abhūd iti| yaṃ yaṃ nv evāham abhyavekṣiṣya ity abravīt tenatenaiva me saha bhaviṣyatīti| nety evābravīt| sāntvāya vai mā tvam enad abhyavaikṣiṣṭhās sahaiva nāv abhūd iti
tau vai pṛcchāvahā iti| tau prajāpatāv apṛcchetām| sa prajāpatir abravīt sāntvāya vai vāṃ tvam etam abhyavaikṣiṣṭhās sahaiva vāma abhūd iti| tatheti| tad enayos sahābhavad adhyardham anyasya stotram adhyardham anyasya| aindrāgno yajñaḥ|| tau mitrāvaruṇau prāṇāpānau paśubhyo 'pākrāmatām anuvī manyamānau nāvābhyām anuvībhyāṃ paśavaḥ prāṇiṣyantīti| te paśavo 'prāṇanta ādhmāyamānā aśerata| tad ābhyām ācakṣatāpa mitrāvaruṇau prāṇāpānau paśubhyo 'tāmiṣṭhāṃ ta ime 'prāṇanta ādhmāyamānāś śerata iti| tāv ādrutyābrūtāṃ prāṇantu nau yuvābhyāṃ paśava iti| nāvābhyām anuvībhyām ity abrūtām| tābhyām etaṃ maitrāvaruṇam ājyam avākalpayan| tato vai tābhyāṃ paśavaḥ prāṇan| sa ya evam etām agner ujjitiṃ veda yatra kāmayata ud iha jayeyam ity ut tatra jayati| ya u evaitām indrasyārdhitāṃ veda yatra kāmayate 'rdhī ha syām ity ardhī tatra bhavati| ya u evaitāṃ mitrāvaruṇayor avaklṛptiṃ veda yatra kāmayate 'va ma iha kalpetety avāsmai tatra kalpate
tāni vā etāny aindrāgnāny eva sarvāṇi yad ājyāni| āgneyīṣu stuvanti| tenāgneyaṃ gāyatrī chandas tenāgneyaṃ pañcadaśastomas tenaindram|| tad etad aindrāgnam eva maitrāvaruṇīṣu stuvanti| tena maitrāvaruṇaṃ gāyatrī chandas tenāgneyaṃ pañcadaśastomas tenaindram|| tad etad aindrāgnam evaindrīṣu stuvanti| tenaindraṃ gāyatrī chandaḥ| aindrāgnam evaindrāgnīṣu stuvanti| tenaindrāgnaṃ gāyatrī chandas tenāgneyaṃ pañcadaśastomas tenaindram|| tad etad aindrāgnam evaindrāgnīṣu stuvanti| tenaindrāgnaṃ gāyatrī chandas tenāgneyaṃ pañcadaśastomas tenaindram|| tad etad aindrāgnam eva| indrāgnī yajñasya devatā| svāyām evaitad devatāyāṃ prātassavane yajñaṃ pratiṣṭhāpayanti