prajāpater vā etad udaraṃ yat sadaḥ ūrg udumbaraḥ| yan madhyatas sadasa audumbarīm īyate madhyata evaitat prajānām annam ūrje dadhāti| tasmān madhyato 'śanam aśitaṃ dhinoti| tasmād yatraiṣā yātayāmnī kriyate tat prajā aśanāyukā bhavanti| poṣukā ha tvai bhavanti|| upaspṛśyāṃ nopaspṛśyām iti mīmāṃsante| sarve vāvedam ātmanvat| yas tvā annam abhīva kāmayate tam evaitad bhūyiṣṭhaṃ dveṣṭi| yad upaspṛśed annādyaṃ prathamet| yan nopaspṛśed annādyād ātmānam antaryāt| upaspṛśya nasvāspṛṣṭenaivodgeyan nānnādyaṃ prathamati nānnādyād ātmānam antareti|| sāma devānām annam ūrg udumbaraḥ| yad udgātaudumbarīṃ śrayate sāmann evataid devānām annam ūrjaṃ dadhāti| tasmād yatra sāmnārtvijyaṃ kurvanti tad eva devā bhūyiṣṭham ivādanti
prajāpatir udgātorg udumbaraḥ| sa eṣa ūrji śritaḥ prajāpatiḥ prajābhya ūrjam annādyaṃ vibhajati| udṅṅ āsīnaḥ prastauti| udgāyati| udīcīm eva tad diśam ūrjā bhājayati| pratyaṅṅ āsīnaḥ prastauti| pratīcīm eva tad diśam ūrjā bhājayati| dakṣiṇāsīnaḥ pratiharati| dakṣiṇām eva tad diśam ūrjā bhājayati| prāñco 'nya ṛtvija ārtvijyaṃ kurvanti| prācīm eva tad diśam ūrjā bhājayanti| tasmād eṣā diśāṃ vīryavattamopajīvanīyatamā bhūyiṣṭhaiḥ prītā| tasmād yat prajā avṛttiṃ nīyanti prācīr eva yanti| eṣā hi diśāṃ vīryavattamopajīvanīyatamā bhūyiṣṭhaiḥ prītā| yad udīcīnadevatyā udgātāro 'tha kasmād viparyāvṛtya diśa ārtvijyaṃ kurvantīty āhuḥ| brūyād diśām abhiṣṭayai diśām abhipretyai| tasmāt sarvāsu dikṣv annaṃ vidyata iti|| ud divaṃ stabhanāntarikṣaṃ pṛṇa pṛthivīm upareṇa dṛṃha|| dyutānas tvā māruto minotu mitrāvaruṇayor dhruveṇa dharmaṇā| ghṛtena dyāvāpṛthivī ā prīṇīthām|| supippalā oṣadhīḥ kṛdhi svāhā| ity audumbarīm abhijuhoti| imān evaital lokān rasenānakti
prajapatiḥ prajā asṛjata| so 'agnim api mukhād asisṛkṣata| so 'gnir mukhād bībhatsamāna ūrdhva uddrutya mastiṣkam uddhatyāsṛjyata| taṃ devāś carṣayaś copasametyābruvan vitunno 'yaṃ mastiṣko māmuyā bhūt karavāmemaṃ kasyāṃ citācitīti| te bṛhaspatim abruvan somam asmin gṛhāṇeti| sa bṛhaspatir abravīt sa vā ayaṃ krūra ivāpūto 'medhyo 'śṛtaṃkṛta iti| vayaṃ ta etaṃ pūtaṃ medhyaṃ śṛtaṃkṛtaṃ kurma ity abruvan| taṃ vai ma āharateti| tatheti| tam asmai prāyacchan| taṃ pratyagṛhṇāt devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi iti| devāṅgair vāvainaṃ tat pratyagṛhṇāt| taṃ pratigṛhyāpavayat vasavas tvā punantu gāyatreṇa chandasā suprajāvaniṃ rāyas poṣavanim|| rudrās tvā punantu traiṣṭubhena chandasā suprajāvaniṃ rāyas poṣavanim|| ādityās tvā punantu jāgatena chandasā suprajāvaniṃ rāyas poṣavanim|| iti| chandobhiś ca vāvainaṃ tad devatābhiś cāpavayat| taṃ pavayitvā paścād akṣaṃ sādayati bārhaspatyam asi vānaspatyam prajāpater mūrdhātyāyupātram iti| yad āha bārhaspatyam asi iti bṛhaspatir hy etam agre pratyagṛhṇāt| yad āha vānaspatyam iti vanaspatibhyo hy enam adhikurvanti| yad āha prajāpater mūrdhā iti prajāpater hy eṣa mūrdhāsīt| yad āha atyāyupātram ity ati hy etad anyāni pātrāṇi pātram| yad etad devapātraṃ prathamaṃ yujyata uttamaṃ vimucyate tenaivāty anyāni pātrāṇi| pra śreyasaḥ pātram āpnoti ya evaṃ veda| taṃ paścāt akṣaṃ sādayitvā gāyatraṃ viśvarūpāsu gāyati
namaḥ pitṛbhyaḥ pūrvasadbhyo namas sākaṃniṣadbhyaḥ| yuñje vācaṃ śatapadīṃ gāye sahasravartanīm|| gāyatraṃ traiṣṭubhaṃ jagad viśvā rūpāṇi saṃbhṛtam| devā okāṃsi cakrire|| iti| yat namaḥ pitṛbhyaḥ pūrvasadbhyaḥ iti pitaro vā atra pūrva upasīdanti| na tebhya evaitan namaskaroti namas sākaṃniṣadbhyaḥ iti yair eva brāhmaṇais sahopasīdaty ārtvijyaṃ kariṣyaṃs tebhya evaitan namaskaroti| yuñje vācaṃ śatapadīm iti vācam evaitac chatapadīṃ yuṅkte| gāye sahasrarvanīm iti yuktām evainām etat sahasravartanīṃ bhūtāṃ gāyati| gāyatraṃ traiṣṭubhaṃ jagat iti- etāni vai trīṇi savanāni-tāny evaitānya ātman parigṛhṇīte| viśvā rūpāṇi saṃbhṛtam iti-yajño vai viśvā rūpāṇi-yajñam evaitena saṃbharati| devā okāṃsi cakrire iti sadevam evaitena yajñaṃ kurute
kusurvindo hauddālakis somānām ujjgau| tam u hāsitamṛgā kaśyapānāṃ putrā ucuḥ ko 'nu no 'yaṃ nṛśaṃsako 'nta udgāyaty etemam anuvyāhariṣyām iti| te 'nuvyāhariṣyanta āstāvam upaseduḥ| sa hovāca namo brāhmaṇā astu purā vā aham adya prātaranuvākād gāyatreṇa viśvarūpāsu yajñaṃ samasthāpayam| sa yathā gobhir gavāyam itvā śramaṇam abalam anusaṃnuded evaṃ vāvedaṃ yajñaśarīram anusaṃnudāma iti| te hotthāya pravavrajur namo 'smai brāhmaṇāyāstu vidāṃ vā ayam idaṃ cakāreti| purā ha vā asya prātaranuvākād gāyatreṇa viśvarūpāsu yajñas saṃsthito bhavati ya evaṃ veda
tad āhuḥ adhvaryo kiṃ stutaṃ stotraṃ hotā prātaranuvākenānvaśaṃsīt iti| akarma vaya tad yad asmākaṃ karma ity āha hotāraṃ pṛcchata iti| hotaḥ kiṃ stutaṃ stotraṃ prātaranuvākenānvaśaṃsīḥ iti| akarma vayaṃ tad yad asmākaṃ karma ity āha udgātāraṃ pṛcchata iti| udgātaḥ kiṃ stutaṃ stotraṃ hotā prātaranuvākenānvaśaṃsīt iti| akarma vayaṃ tad yad asmākaṃ karma iti jyotīṃṣy evāham agāsiṣam iti vrūyāt na tamāṃsi iti| jyotis tad yad ṛg jyotis tad yat sāma jyotis tad yad devatā| etāni vā ahaṃ jyotīṃṣy agāsiṣaṃ yuṣmān eva tamasā pāpmanā vidhyāni iti| tamasā caivaināṃs tat pāpmanā ca vidhyati
paścāt prāñca upasīdanti| vācam evaitan mukhato 'varundhate| yat purastāt prāñca upasīdeyur vācaṃ pṛṣṭhataḥ kurvīran| vāg eṣām upadāsukā syāt|| vāg vai devebhyo 'pākrāmat| sā vanaspatīn prāviśat| saiṣa yākṣe| yad adho'dho 'kṣaṃ droṇakalaśaṃ prohanti daivīm evaitad vācam avarunddhe| udgātāra udgīthāyādho'dho 'kṣaṃ droṇakalaśaṃ prohanti| asmād lokād dviṣantaṃ bhrātṛvyam antareti| upariṣṭāc chukram apaharati| amuṣmād eva tal lokād dviṣantaṃ bhrātṛvyam antareti ya evaṃ veda|| nākṣam upaspṛśet| yad akṣam upaspṛśed bhrātṛvye śriyam ṛñjyāt| antarā cakrau prohati| tasmād yad antarā cakrāv anasas tad upajīvanīyatamam| tasmād antarā śamye yukto bhunakti
vasavo vā etam agre prauhan| te 'śrāmyan| te rudrān āhvayan| taṃ rudrāḥ prauhan| te 'śrāmyan| ta ādityān āhvayan| tam ādityāḥ prauhan| taṃ prohati vasavas tvā prohantu gāyatreṇa chandasā|| rudrās tvā prohantu traiṣṭubhena chandasā|| ādityās tvā prohantu jāgatena chandasā iti| devatānām evainaṃ tat prauḍhim anuprohati| devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ prohāmi iti vā prohet| devāṅgair evainaṃ tat prohati| bṛhaspatir vā etam agre prauhat| sa rūpeṇa varcasā vyārdhyata| sa aikṣata kāsya prāyaścittir iti| tāṃ droṇakalaśa eva paryapaśyat| tam abhyamṛśat tanūpā asi tanvaṃ me pāhi|| varcodhā asi varco me dhehi|| āyurdhā asy ayur me dhehi| vayodhā asi vayo me dhehi iti| yad evāsya tatrātmano mīyate tad etenāpyāyanam| etenaivodgātābhimṛśati tanūpā asi tanvaṃ me pāhi|| varcodhā asi varco me dhehi|| āyurdhā asya āyura me dhehi|| vayodhā asi vayo me dhehi iti| yad evāsyātrātmano mīyate tad etenāpyāyanam| etenaivodgātābhimṛśati tanūpā asi tanvaṃ me pāhi|| varcodhā asi varco me dhehi|| āyurdhā-asya āyura me dhehi|| vayodhā asi vayo me dhehi iti| yad evāsyātrātmano mīyate tad etenaivāpyāyayate| dvayaṃ vāvedaṃ brahma caiva kṣatraṃ ca| tad ubhayaṃ droṇakalaśe| ubhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvarunddhe ya evaṃ veda
saṃmukhān grāvṇaḥ kṛtvābhimṛśati śyenā ajirā ṛtasya garbhāḥ prayuto napātaḥ parvatānāṃ kakubha ā nas taṃ vīraṃ vahata yaṃ bahava upajīvāmo abhiśastikṛtam anabhiśastenyam anyasyābhiśastyāḥ kartāram iti| ā haivāsya vīro jāyate 'bhiśastikṛd anabhiśastenyo 'nyasyābhiśastyāḥ kartā|| droṇakalaśam adhyūhati idam ahaṃ māṃ brahmavarcase 'dhyūhāmi iti| yady asyāvaruddho rājanyas syād vimukhān grāvṇaḥ kṛtvā tūṣṇīṃ droṇakalaśam adhyūhya tam avahnārayan dakṣiṇā nirūhet idam aham amuṃ viśo nirūhāmīdam asya rāṣṭraṃ nyubjāmi iti nyañcaṃ droṇakalaśam adhyūhet idam aham amuṃ viśy adhyūhāmi iti| apetaro rudhyate 'vetaro gacchati| sa yady enam avagatya nādriyeta taṃ kāmayeta atraivāntar avaruddho 'stu iti| vimukhān grāvṇaḥ kṛtvā tūṣṇīṃ droṇakalaśam adhyūhya imā pāṃśusavanaḥ iti grāvā| tam upariṣṭād abhinidadhyāt idam aham amuṣmin viśy adhyūhāmi iti| abhiprakṣīṇānāhīnaṃ vitiṣṭhati| sa yady enaṃ viditvopadhāved asmin vāvedaṃ brāhmaṇe 'dhyāsa yad idam asmai vacane vaceti| saṃmukhān grāvṇaḥ kṛtvā droṇakalaśam adhyūhet idam aham amuṃ viśy adhyūhāmi iti| īśe svānām apainaṃ svāś cāyanty anantaram avaruddho bhavati
rāṣṭraṃ vai droṇakalaśo viśo grāvāṇaḥ| yad droṇakalaśaś śithilas syād rāṣṭraṃ śithilaṃ syāt| tad anu viśo viśam anu yajamāno yajamānam anu prajāḥ| taṃ dṛṃhati devī tvā dhiṣṇe nipātāṃ dhruve sadasi sīdeṣa ūrje sīda iti| ime vai devī dhiṣaṇe idaṃ dhruvaṃ sadaḥ| ebhir evainaṃ tal lokair dṛṃhati iṣa ūrje sīda iti - varṣaṃ vā iṣe yad upariṣṭād varṣasyaidhate tad ūrje--tad evaitenāvarunddhe|| svarbhānur vā āsura ādityaṃ tamasāvidhyat| taṃ devāś carṣayaś cābhiṣajyan| te 'trim abruvann ṛṣe tvam idam apajahīti| tatheti| tad atrir apāhan| taṃ 'buvan yo nas tamasā viddhebhyo jyotir avidaj jyotir asya bhāgadheyam astv iti| tad etad atrihiraṇyaṃ hriyate| śatamānaṃ ha sma purā hriyate| athaitarhi yāvad eva kiyac ca dadati| etad dh vāva sarveṣu lokeṣu jyotir yad dhiraṇyam| sarveṣu lokeṣu jyotir dhatte ya evaṃ vidvān atrihiraṇyaṃ dadāti