paurumīḍhaṃ dakṣoṇidhanam āyuṣkāmaḥ kurvīta| tarantapurumīḍhau vai vaitadaśvī māheyau mahyā ārcanānasyai putrau| tau ha yantau strī paryetyovāca putrasya vai tyasyā upatapati taṃ sma me cikitsatam iti| tau ha krudhyantāv ivocatuḥ kathaṃ nāv itthaṃ brūyād iti taṃ vā arvīṣa upavapeti| sā heyaṃ strī śraddhāya devarṣī mā mantrakṛtāv avocatām ity arvīṣa upovāpa| tau ha punar āyantau paryetyovāca yaṃ vai kumāram avocatam arvīṣa upavapety ayaṃ vai so 'rvīṣa upoptaś śeta iti| tau hāsādhv iva kṛtvā menāte| tāv akāmayetām ud ita iyāva gātuṃ nāthaṃ vindevahi sam ayaṃ kumāro jīvad iti| sa etat purumīḍhas sāmāpaśyat| tenāstuta agnim īl̤iṣvāvase gāthābhiś śīraśociṣam| agniṃ rāye purumīḍha śrutaṃ naraḥ|| ko nāma kumāra iti| sudītir nāmeti| tam agnis sudītaye chardiḥ ity evābhyamṛśat| sa tānto niravartata| tam etena nidhanena samairayat dakṣāyai iti| prāṇā vai dakṣāḥ| prāṇān evāsmiṃs tad adadhāt| tad etad gātuvin nāthavit sāma| gātuṃ va sa tan nātham avindata| vindate gātuṃ nāthaṃ ya evaṃ veda| yad u purumīḍho 'paśyat tasmāt paurumīḍhaṃ dakṣo ṇidhanam ity ākhyāyate
jamadagnes saptāham abhicaran vā bhrātṛvyavān vā kurvīta| jamadagnir ha vai māhenānāṃ purohita āsa| tān ha vittenātyādadhau| ta u hainam upajihiṃsuḥ| sa hekṣāṃcakre kathaṃ nv aham eṣāṃ saptasaptaikāhani grāmyāṇāṃ paśūnāṃ hanyām iti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa teṣāṃ saptasaptaikāhani grāmyāṇāṃ paśūnām ahan| tatho evaiṣām etad ghnanti| tad u bhrātṛvyahā| hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda| yad u jamadagnir apaśyat tasmāj jamadagnes saptāham ity ākhyāyate| tad eṣopagītā atimātram avardhanta nod iva divam aspṛśan| bhuguṃ hiṃsitvā māhenā asaṃheyaṃ parābhavan|| iti| asaṃheyaṃ ha vai sa parābhavati ya evaṃ vidvāṃsaṃ hinasti
devāsurā yajñe 'spardhanta| te devā asurān bahiṣpavamānān niravāghnan| te 'surā āgneyam ājyaṃ paryavāyan| te devā maitrāvaruṇam| te 'surā aindram| te devā aindrāgnam| te 'surā mādhyaṃdinaṃ pavamānam| te devā rathantaram| te 'surā vāmadevyam| te devā naudhasam| te 'surāḥ kāleyam| tān kāleya evānvabhyavāyan| tān kāleyenaiva kāleyād akālayanta| yad akālayanta tat kāleyasya kāleyatvam| kālayate vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda|| te diśo vyudasīdan| tān kāleyenaivānuparyāyam akālayanta| yad anuparyāyam akālayanta tac caiva kāleyasya kāleyatvam| anuparyāyam eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ kālayate ya evaṃ veda|| taro vai yajñas stomo vidadvasuḥ|yajñena ca vāva te tān stomena cākālayanta| yajñena caiva stomena ca dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ kālayate ya evaṃ veda
ṛcā vā asurā āyan sāmnā devāḥ| te devā asurān ṛcya eva parigṛhya sāmnāpīḍayanteva pīḍayat pīḍato bhrātṛvyasya vyadhāya| indrā sabādha uto yāḥ iti bṛhad gāyantaḥ| sutasome dhīro iti rathantarasāmnaḥ dhoro iti bṛhatsāmnaḥ| ubhe ha vā ete etad anu| tasmād ubhe rūpe gāyed yac ca rāthantaraṃ yac ca bārhatam| nānā vā etayor brahmasāmanī bhavataḥ| athaitad ubhe anu| tasmād ubhe eva rūpe gāyet|| tad el̤aṃ bhavati| paśavo vā il̤ā| paśubhir vāva te tān akālayanta| tasmād yat paśumāṃś cāpaśuś ca bhrātṛvyau spardhete ya eva paśumān bhavati sa eva tayor abhibhavati|| etad dha vai sāma prajā imā anuvy āsa| te tasyaitāṃ nitatām il̤ām antata upayanti prajānāṃ yathāyatanād anuddhātāya| tasmāt prajā yathāyatanād anuddhatāḥ|| devāḥ pitaro manuṣyās te 'nyata āsann asurā rakṣāṃsi piśācā anyataḥ| ta eṣu lokeṣv aspardhanta| atha ha kalayo gandharvā antasthāṃ cerur netarān netarān ādriyamāṇāḥ| te devāḥ pitaro manuṣyā asurān rakṣāṃsi piśācān abhyabhavan| ta imān lokān vyabhajanta devalokam eva devā abhajanta pitṛlokaṃ pitaro manuṣyalokaṃ manuṣyāḥ| tat kalayo gandharvā etyābruvann anu na eṣu lokeṣv ābhajateti| nety abruvan| anādriyamāṇā vai yūyam acāriṣṭa netarān netarān ādriyamāṇā iti| atha vai vo manasānvāsiṣmaha ity abruvann anv eva na ābhajateti
nety abruvan| sādhuvibhaktā no lokās tān na śakṣyāmas saṃlobhayitum iti| te 'bruvan yad vayam iha svayaṃ paśyāmas tad asmākam astv iti| tebhya etā kalindāḥ prāyacchann etāsu śrāmyateti| tad yat kalibhyaḥ kalindāḥ prāyacchaṃs tat kalindānāṃ kalindatvam| sa etat kalir vaitadanyas sāmāpaśyat| tenāstuta| tenemam avāntaradeśaṃ duryantaṃ lokam apaśyat| tam ajayat| tad etal lokavit sāma| vindate lokam etena tuṣṭuvānaḥ| gandharvalokatāṃ ha tvāva nātijayati gandharvalokatām ivaiva jayati| yad u kalira vaitadanyo 'paśyat tasmāt kāleyam ity ākhyāyate|| devā vai pūrvābhyāṃ savanābhyāṃ tṛtīyasavanaṃ pravṛhya svargaṃ lokam āyan| ta ime lokā vyavṛhyanta vi yajño 'vṛhyata| te devā akāmayanta sam imān lokān dadhyāma saṃ yajñaṃ dadhyāmeti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tenemān lokān samadadhus saṃ yajñam adadhuḥ| tad yad imān lokān samadadhus tad vā asya svargyam| tena gandharvalokatām atijayati| taro vai yajñas stomo vidadvasuḥ| yajñena ca vāva te tat stomena cemān lokān samadadhus saṃ yajñam adadhuḥ| yajñena caivāsya stomena ca yajñas saṃhito bhavatīme ca lokā ya evaṃ veda|| somo ha khalu vai rājā kāleyam| sadevo hāsya yajño bhavati| yathā ha vā idaṃ baddhavatsā hiṃkarī turīyaty evaṃ ha vāva tam indras somam āgacchati yasmin kāleyena stuvanti| tasmād u haitasmāt sāmno naiva kadā caneyāt sendro me sadevo yajño 'sad iti| sendram evaitena sadevaṃ yajñaṃ kurute|| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣva eva tat pratitiṣṭhati
dve vāvedam agre savane āstām| dvābhyāṃ vāvedaṃ savanābhyāṃ devā agre vyajayanta| tān vijitya yathālokam āsīnān indra etyābravīt trīṇi chandāṃsi trayaḥ prāṇāpānavyānās traya ime lokās trir deveṣv ity āhuḥ| etemāni trīṇi savanāni karavāmeti| te 'bruvan na śakṣyāmo 'nena nvāva vayaṃ pūrveṇa karmaṇā pariśrāntās sma iti| sa indro 'bravīt sa vā ahaṃ mad evādhi tṛtīyasavanaṃ nirmimā iti| sa ātmana evādhi tṛtīyasavanaṃ niramimīta| tad indro ha vā etad devatānāṃ yat tṛtīyasavanam| indreṇa hāsya devatānāṃ stutaṃ bhavati ya evaṃ vidvāṃs tṛtīyasavanena stute|| dhītam iva vai tṛtīyasavanam| jāgataṃ suparṇa āharann adhayat| tad etad pīḍitam iva| svādiṣṭhayā iti| svadayanty evainat tena| madiṣṭhayā iti| rasam evāsmiṃs tanmadaṃ dadhati| āśiram avanayanti paśunā caranty aivaitena pyāyayanti|| rakṣohā viśvacarṣaṇīr abhi yonim ayohate iti pūrvayor evaiṣa savanayor abhisaṃkramaḥ| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam
atha saṃhitaṃ dvyakṣaraṇidhanaṃ pratiṣṭhāyai| dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai|| devāsurā aspardhanta| te'bruvan yan na idam ubhayaṃ dhanaṃ tat saṃnidadhāmahai| teṣāṃ no yatare jayanti teṣāṃ na etad ubhayaṃ dhanaṃ saṃhitam astv iti| tad yad eṣām ubhayaṃ dhanam āsīt tat saṃnyadadhata| te devā akāmayantobhayam idaṃ dhanaṃ saṃhitaṃ jayemeti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tenobhayaṃ dhanaṃ saṃhitam ajayan| tadyad ubhayaṃ dhanaṃ saṃhitam ajayaṃs tat saṃhitasya saṃhitatvam| ubhayam eva saṃhitaṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ jayati ya evaṃ veda|| tad u hovācāruṇir aśvo vāva sa saṃhita āsīt| tasminn evaiṣāṃ tad dhanaṃ saṃhitam āsīt tam eva tad asurāṇām avṛñjata prajāpatiṃ vāvaiṣāṃ tad avṛñjateti| tato vai devā abhavan parāsurāḥ| bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda
atho haitad avicchinnam iva vai mādhyaṃdināt savanāt tṛtīyasavanam| te devā etad vyavekṣyāvidur avicchinnam iva vā idaṃ mādhyaṃdināt tṛtīyasavanam iti| ta etat sāmāpaśyan| tenaitat samadadhuḥ| yat samadadhus tad v eva saṃhitasya saṃhitatvam| saṃhitaṃ hāsyaitat tṛtīyasavanam anavacchinnaṃ bhavati ya evaṃ veda|| uṣṇikkakubbhyāṃ vā indro vṛtrāya vajram udayacchad gāyatryos tiṣṭhan| te enaṃ nodayacchatām| tayoś catuṣpādaḥ paśūn upādadhād gāṃ cāśvaṃ cājāṃ cāviṃ ca| te enam udayacchatām| sa uṣṇikkakubhos tiṣṭhan sabhapauṣkale bāhū kṛtvā prāharat| tam ahan| hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda
sa prācānyena padā prābhraṃśata pratīcānyena| yena prācā prābhraṃśat sā kakub abhavat| tasmāt kakubhaḥ pūrvārdhe 'kṣarāṇi bhūyiṣṭhāni| atha yena pratīcā prābhraṃśata soṣṇig abhavat| tasmād uṣṇiho jaghanārdhe 'kṣarāṇi bhūyiṣṭhāni| te vā ete chandasī dhenuś caivānaḍvāṃś ca| tasmāt paśavaḥ pūrvārdhena ca jaghanārdhena ca bhūyiṣṭhaṃ bhājayanti vahanti pūrvārdhena duhre ca jaghanārdhena pra ca janayanti| ubhayaṃ dhenupayasaṃ cānaḍutpayasaṃ cāvarunddhe ya evaṃveda
tāsu [https://sa.wikisource.org/s/1z69 sabhaṃ] yajñasyaiva sabhatāyai| yad dha vai kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśasta vidhuraṃ tasya ha vā etat sabhatāyai| sabham avibham asad iti ha vā etena stuvanti| sābhaṃ ha vā etan nāma|| sabhena vai devā asurāṇāṃ tejo balam indriyaṃ vīryaṃ paśūn annādyaṃ sabhena sabham ātmānam adhyakurvata| tat sabhasya sabhatvam| sabhenaiva dviṣato bhrātṛvyasya tejo balam indriyaṃ vīryaṃ paśūn annādyaṃ sabhena sabham ātmānam adhikurute ya evaṃ veda|| prajāpatiḥ paśūn asṛjata| te 'smāt sṛṣṭā apākrāman| so 'kāmayata na mat paśavo 'pakrāmeyur abhi mā varterann iti| sa etat sāmāpaśyan| tenāstuta| tato vai taṃ paśavo 'bhyāvartanta tato 'smād anapakrāmiṇo 'bhavan| so 'bravīt sabho vai paśubhir abhūvam iti| tad v eva sabhasya sabhatvam| sabho hāvibhaḥ paśubhir bhavati ya evaṃ veda|| tad u kākubhaṃ svāraṃ bhavati| prāṇo vai svāraṃ puruṣacchandasaṃ kakubhi| jyaiṣṭhyaṃ vai prāṇo jyaiṣṭhayaṃ puruṣaḥ| jyaiṣṭhyenaiva taj jyaiṣṭhyaṃ saṃdadhāti jyaiṣṭhyena jyaiṣṭhye pratitiṣṭhati| atho yajamānam eva tat prāṇena samṛddhayanti| sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda|| tān ekarūpānna vyajānāt| sa etat pauṣkalaṃ sāmāpaśyat| tenaiṣāṃ rūpāṇi vyakarot| te nānārūpā abhavan śveto rohitaḥ kṛṣṇaḥ| ekarūpā ha vāva te tataḥ purāsū rohitā eva| bahurūpān nānārūpān paśūn avarunddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda|| atha [https://sa.wikisource.org/s/1z6a pauṣkalam]| puṣkala āṅgirasaḥ paśukāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai paśūn avārunddha| tad etat paśavyaṃ sāma| ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda| yad u puṣkala āṅgiraso 'paśyat tasmāt pauṣkalam ity ākhyāyate| tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati| catuṣpadā vai paśavaḥ| paśava iva uṣṇik| abhi pūrvāṇām eva paśūnām avaruddhyai