मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Prathama kāṇḍam, Khaṇḍas 301–310

3
Khaṇḍikā 301

tāny etāni nidhanāni na samarpayet| na svāre saha kuryāt| prāṇas svaraḥ| prāṇena tat prāṇaṃ samarpayet| pramāyuko yajamānas syāt|| yan nidhane saha kuryāt - vajro vai nidhanam - vajreṇa tad vajraṃ samarpayen mahāsaṃgrāmas tasminn ardhe saṃnidhīyeta daṇḍa udgātāram ṛcched iṣur yajamānam|| yad ail̤e saha kuryāt -- paśavo vā il̤ā -- paśubhis tat paśūn samarpayen mahādevas tasyārdhasya paśūn śamayet sarvajyānim udgātā jīyetāvṛttiṃ yajamāno nīyāt|| yad ṛksame saha kuryāt patnī vāsya pramāyukā syād antyo vā mṛtyur yajamānaṃ hanyāt| eṣa ha vā antyo mṛtyur yad ahan naṃṣṭraḥ--

Khaṇḍikā 302

--śārdūlas taskaraḥ| tasmād etāni nidhanāni na samarpayen ned asānīti|| etāny u ha vai catvāri sāmāni caturārṣeyāṇi| tad u vā āhuḥ ko hāpramādasyeśa uta vai praiva mādyatīti| sa yadi svāre saha kuryāt - - prāṇas svaraḥ -- prāṇa evaitat prāṇaṃ bhūyāṃsam akṛṣi jyog jīviṣyāmīty eva tatrādhyāyet|| (tat) saha kuryāt - prajā vai tat -- prajāyām evaitat prajāṃ pratyatiṣṭhipaṃ prajāvān etena bhaviṣyāmīty eva tatrādhyāyet|| atha vajro vai nidhanam| vajram evaitad dviṣate bhrātṛvyāya prāharṣam iti|| yad evail̤e saha kuryāt -- paśavo vā il̤ā -- paśuṣv evaitat paśūn bhūyaso 'kṛṣi bahupaśur bhaviṣyāmīty eva tatrādhyāyet|| ṛksame saha kuryāt| prajananaṃ vā ṛksamam| prajanana evaitat prajananaṃ bhūyo 'kṛṣi jāyāṃ jāyāyām abhyāvakṣye bahur bhaviṣyāmi prajaniṣya ity eva tatrādhyāyet| tathā hainaṃ tan nātyeti|| sa ya enam evaṃ cakṛvāṃsam upamīmāṃseta taṃ brūyāt sādhv evāham etad veda nāsādhu| sa yat tvam atrāsādhu vettha tubhyam eva tad bhaviṣyati| yadya u vai purā sāmnārtvijyaṃ cakartha jāmy u eva tvayā tat kṛtam iti| sa evārtim ārchati ya evaṃ vidvāṃsam upavadati

Khaṇḍikā 303

athaitebhyas tribhyo rūpebhyo madhyaṃdinān neyād andhasvato marutvataḥ pratnavataḥ| annaṃ vā andho vīryaṃ marutas svargo lokaḥ pratnaḥ| yad andhasvata iyād annādyāt tad iyāt| yan marutvata iyād vīryāt tad iyāt| yat pratnavata iyāt svargāt tal lokād iyāt| sa yady eteṣāṃ sarveṣām avakāśaṃ na vinden marutvata eva neyāt| vīryaṃ vai marutvataḥ| vīryeṇa vai karma kriyate vīryeṇa sarvam abhyaśnute| tasmān marutvata eva neyād iti|| athaitāṃ svareṇa gāyatrīm abhyārohati| prāṇas svaraḥ| prāṇenaivaitat prāṇam abhyārohati| na vai prāṇaḥ prāṇaṃ hinasti| sa yat svareṇa gāyatrīm abhyārohati prāṇam eva tat prathamato yajñasya dadhāti| tasmād ayaṃ prāṇaḥ prathamato hitaḥ|| atho āgneyam etad devatayā yat svāram | āgneyam etac chando yad gāyatrī| agninaiva tad agnim abhyārohati| agnir vai pathikṛd devatānām| yena vai kena cāgnir eti panthānam eva kurvann eti| sa yat svareṇa gāyatrīm abhyārohaty agnim eva tat pathikṛtaṃ prathamato yajñasya yunakti| so 'gninaiva kṛtaṃ panthānam anveti| sa yathā pathā yann evam eva svasty ariṣṭa udṛcaṃ samaśnute ya evaṃ vidvānsvareṇa gāyatrīm abhyārohati

Khaṇḍikā 304

nidhanena dvitīyenābhyārohati| indro vai nidhanam| indro vai śreṣṭhī devatānām| yatra vai śreṣṭhī grāmāgraṃ pratipadyate na vai tatra riṣṭir asti| so 'riṣṭas svasty udṛcaṃ samaśnute ya evaṃ vidvān nidhanena dvitīyenābhyārohati|| atho etau ha vā āśiṣṭhau devatānāṃ yad indrāgnī| sa yathāśiṣṭhau vahiṣṭhau vṛtvopayuñjīta tādṛk tat|| athaitām il̤ayā bṛhatīm abhyārohati| paśava il̤ā paśavo bṛhatī| paśubhis tat paśūn samākaroti| bhūyo vai paśavaḥ paśubhis samākṛtāś śobhanta iti|| sa yan nidhanenābhyārohet - vajro vai nidhanam - vajraṃ paśuṣu vivartayet| sa yad il̤āyā avakāśān na vindet svareṇābhyārohet| prāṇas svaraḥ paśavo bṛhatī| prāṇam eva tat paśuṣu dadhāti|| athainat triṇidhanaṃ dvitīyaṃ bhavati| trayo vā ime lokā vajrā ete| yan nidhanāny ebhyo lokebhya etair vajrais sarvaṃ pāpmānam apahate| atho hāsyaita eva vajrā eṣu lokeṣu sarvaṃ pāpmānam apasedhantas tiṣṭhanti| atho trīṇi yajñasya chidrāṇi| tad dve api yat tasya āyatana ekaṃ bhavati

Khaṇḍikā 305

athaitāṃ svareṇa triṣṭubham abhyārohati| prāṇas svaraḥ| puruṣasaṃmita eṣa yat pavamānaḥ| svāraṃ purastād bhavati svāram upariṣṭāt| tāv imau puruṣasya prāṇāpānau viparyūḍhau| tābhyāṃ viṣvañci svarati|| atha rathantaram| retassiktir eva sā|| atha [https://sa.wikisource.org/s/1z6f vāmadevyaṃ] svāram| prāṇo vai svaraḥ| asminn evaitad retasi sikte prāṇaṃ pratidadhāti|| atha [https://sa.wikisource.org/s/1z75 naudhasaṃ] nidhanam| janmaiva tat| praiva tena janayati|| atha [https://sa.wikisource.org/s/1za0 kāleyam] ail̤am| paśavo vā il̤ānnaṃ paśavaḥ| yad eva jātābhyo 'nnādyaṃ pratidhīyate tad evaitat|| athārbhavasya pavamānasya gāyatry uktabrāhmaṇā|| athaitā svareṇa kakubham abhyārohati| prāṇas svaro vivṛhaḥ kakup| vivṛha eva tat prāṇaṃ dadhāti| sa yan nidhanenābhyārohet - vajro vai nidhanam -- yathopatāpinaṃ daṇḍena hanyāt tādṛk tat| atha yat svareṇābhyārohati prāṇam evāsyām etad dadhāti| bhiṣajyaty evainām etena|| athaitāṃ nidhanenoṣṇiham abhyārohati| vajro vai nidhanaṃ paśava uṣṇik| jīrṇā ivaitarhi tṛtīyasavane paśavo bhavanti| tasmāj jīrṇaṃ paśum āhur artham enena kramiṃtati| atho vajreṇābhipatya śāsane vikāraṃ bhuñjase|| atha yan nidhanena bṛhatīṃ paricakṣate yuvāna ivaitarhi paśavo bhavanty ajīrṇā iva| tasmād yuvānaṃ paśum āhurjīvavaraṇī na iti

Khaṇḍikā 306

atha tāṃ svareṇānuṣṭubham abhyārohati| prāṇas svaro vāg anuṣṭup| tad vai daivyaṃ mithunaṃ yad vāk ca prāṇaś ca| daivyam eva tan mithunaṃ dadhāti| sa yan nidhanenābhyārohet - vajro vai nidhanam - vajreṇa daivyaṃ mithunaṃ vīyāt| sa yadi svarasyāvakāśaṃ na vinded vāṅ nidhanenābhyārohet| vāg anuṣṭub vāṅ nidhanam| na vai vāg vācaṃ hinasti|| athaitan madhyenidhanaṃ dvitīyaṃ bhavati| vāg vā anuṣṭup| tad vāco 'nuṣṭubho madhye nidhanaṃ bhavati| retassiktir eva sā| tat sahiṃkāraṃ bhavati| nābhir vai hiṃkāraḥ| nābhyo ha vai dhṛtā garbhā avācīnabilebhyo nāvapadyante| nābhidhṛtā ha vai garbhāḥ|| tasyaitad daśākṣaraṃ madhyenidhanaṃ bhavati| daśākṣarā virāḍ annaṃ virāṭ| etad dha vai tad garbhā annam anaśnanta upajīvanti|| athaitāṃ svareṇa jagatīm abhyārohati| prāṇas svaraḥ| puruṣasaṃmita eṣa yat pavamānaḥ| svāraṃ purastād bhavati svāram upariṣṭāt| tāv imau puruṣasya prāṇāpānau viparyūḍhau| tābhyāṃ viṣvañci svarati|| atha yajñāyajñīyam| retassiktir eva sā|| atha sākamaśvaṃ svāram| prāṇo vai svaraḥ| asminn evaitad retasi sikte prāṇaṃ pratidadhāti|| atha saubharaṃ nidhanam| janmaiva tat| praiva tena janayati|| atha nārmedham ail̤am| paśavo vā il̤ānnaṃ paśavaḥ| yad eva jātābhyo 'nnādyaṃ pratidhīyate tad evaitat|| evaṃ prathamaḥ paryāya evaṃ dvitīya evaṃ tṛtīyaḥ

Khaṇḍikā 307

trīṇi ha vai nidhanānīl̤ā svaro nidhanam eva nidhanam| atha yad ṛksamaṃ svāraṃ vāva tan manyante| samānā hy ṛksamasya ca (svārasya ca) jāmyajāmitā| ayaṃ vai loka il̤ā paśava il̤ā paśavo 'yaṃ lokaḥ| idam evāntarikṣaṃ svaraḥ prāṇas svaraḥ| prāṇo vā antarikṣam| asāv eva loko nidhanaṃ gatiḥ pratiṣṭhā| tāny u ha vai yo jāmi yathāpūrvaṃ kalpayet| ail̤am eva prathamaṃ kuryāt| atha svāram atha nidhanavat| evaṃ hīme lokā yathāpūrvam| ātmā ha khalu vai nidhanam| prāṇas svaraḥ| paśava il̤ā| tad yad ail̤aṃ ca nidhanavac cāntareṇa svāraṃ kriyate tathā hāsyaitāni sarvāṇi prāṇasaṃtatāni bhavanti| madhyato hy ayaṃ prāṇaḥ prajāḥ paśūn bhuvanāni vivaste|| atha ha vai yad bṛhadrathantare sāmāni vyabhajetām --

Khaṇḍikā 308

-- tāni rāthantarāṇy evānyāny āsan bārhatāny anyāni| atha yeṣu samapādayetāṃ tāni rāthantarabārhatāni cābhavan bārhatarāthantarāṇi ca|| tad yad ṛcā prastāvam antarnidhanaṃ tad rāthantaram| atha yat purastāt stobhaṃ bahirnidhanaṃ tad bārhatam| atha yad ṛcā prastāvaṃ bahirnidhanaṃ tad rāthantarabārhatam| atha yat purastāt stobham antarnidhanaṃ tad bārhatarāthantaram|| tad āhuḥ kati sāmānīti| catvārīti brūyāt| catvāry aha vaiva sāmāni rāthantaraṃ bārhataṃ rāthantarabārhataṃ bārhatarāthantaram| tāny u ha vai yo jāmi yathāpūrvaṃ kalpayed rāthantaram eva prathamaṃ kuryād atha bārhatam atha rāthantarabārhatam atha bārhatarāthantaram| tad u caturṇāṃ sāmnāṃ ṣaḍ rūpāṇi vyatiṣajati| sarve ha khalu vai nidhanā jāmi kalpayati yo vai rūpā jāmi kalpayet

Khaṇḍikā 309

tat suklṛptiḥ| nidhanavatā gāyatrīm ārabheta vīryaṃ nidhanaṃ vīryaṃ gāyatrī| vīryeṇa tad vīryaṃ samṛddhayati|| ail̤ena bṛhatīm ārabheta| paśava il̤ā paśavo bṛhatī| paśubhis tat paśūn samṛddhayati|| svāram antyaṃ bhavati| prāṇas svaraḥ prāṇo 'ntyam| sarvam āyur eti ya evaṃ veda|| nidhanavad rathantaraṃ vā bṛhad vā pṛṣṭhaṃ kriyate| vīryaṃ nidhanaṃ vīryaṃ pṛṣṭham| vīryeṇa tad vīryaṃ samṛddhayati|| svāraṃ maitrāvaruṇasāma| prāṇas svaraḥ prāṇo maitrāvaruṇasāma|| dvyakṣaraṇidhanaṃ brahmasāma| dvandvaṃ pratiṣṭhā pratiṣṭhā brahmasāma|| ail̤am acchāvākasāma| paśava il̤ā paśavo 'cchāvākasāma|| antarnidhanena rathantarasāmnārbhavasya gāyatrīm ārabheta| bahirnidhanena bṛhatsāmnā|| svareṇa kakubham ārabheta| prāṇas svaraḥ| vivṛha eva kakup| vivṛha eva tat prāṇaṃ dadhāti|| ail̤ena vā nidhanavatā voṣṇiham ārabheta| vīryaṃ nidhanaṃ vīryam uṣṇik | paśava il̤ā paśava uṣṇik| yenaiva kāmayeta tena tām upeyāt|| svareṇānuṣṭubham ārabheta| prāṇas svaro vāg anuṣṭup| prāṇenaivaitad vācam anusaṃtanoti prāṇena vācam ārabhate|| svāram antyaṃ bhavati| prāṇas svaraḥ prāṇo 'ntyam| sarvam āyur eti ya evaṃ veda

Khaṇḍikā 310

vāṅnidhanaṃ yajñāyajñīyam antataḥ kriyate| tad etat sarvaṃ yajñaṃ samiṣṭaṃ vācy eva saṃnidhatte na hāsyeṣṭāpūrtaṃ pramīyate ya evaṃ veda| no hi vācaḥ pramayo 'sti|| marutvan madhyaṃdinān nāntaryāt| tena hi sa rūpī tena vīryavān| gāyatrīṣu rathantarasāmnaḥ kuryāt triṣṭupsu bṛhatsāmnas triṇidhanaṃ bṛhatyām uttamaṃ karoti| yad evātra yajñasya vidhuraṃ bhavati tad eva tena śamayanti|| mahad andhasvad ārbhavān nāntaryāt| tena hi sa rūpī tena vīryavān| gāyatrīṣu rathantarasāmnaḥ kuryād anuṣṭupsu bṛhatsāmna ail̤aṃ madhyenidhanam anuṣṭubhy uttamaṃ karoti| yad evātra yajñasya vidhuraṃ bhavati tad eva tena śamayati|| tad yan marutvac ca triṇidhanaṃ ca madhyaṃdinān nāntareti yadi ca madvad andhasvad yadi cail̤aṃ madhyenidhanam ārbhavān nāntareti tathā hāsyaitāni sarvāṇy anantaritāni bhavanti|| atha hai vai naikarce gāyatraṃ kuryāt| ail̤aṃ madhyenidhanam anuṣṭubhya akāma evaite trivṛti stoma ekarcayoḥ kuryāt| ye evaite uṣṇikkakubhos sāmanī te vaiva tṛcayoḥ kuryāt te vaikarcayoḥ| no tu tṛcaikarcaṃ nāma| na vā ṛkto na sāmato 'ntyam ekarcāya tatsthānaṃ nārbhavasya gāyatrī nāgniṣṭomasāma