tāṃ balavad upabdimatīṃ nighātaṃ gāyet| nighnad ava ha khalu vā etac chando yad anuṣṭup| anuṣṭubhā vai vācā chandasā devā asurān avāco 'vāghnan| tāṃ yad balavad upabdimatīṃ nighātaṃ gāyati -- bhrātṛvyo vai pāpmā -- bhrātṛvyam etat pāpmānaṃ vācam avahanti śriyam ātmanāśnute| tām adhīyan gāyet| yad anadhīyan gāyed ajihvā garbhā jāyeran| ajihvā ha vai durudgātur vartanyā garbhā jāyante|| paṃktiṃ gāyati| ṛtavo vai paṃktiḥ| tāṃ gāyatrīm eva prasṛtāṃ gāyati| tasmād garbhā jāyamānāḥ prasāryante| tām adhīyan gāyet| yad anadhīyan gāyet sāmi garbhāḥ pateyuḥ| sāmi ha vai durudgātur vartanyāṃ garbhāḥ patanti| atha yad etad uttamaṃ tṛcaṃ janmaiva tat| praiva tena janayati|| mano vai retasyā prāṇo gāyatrī cakṣus triṣṭup śrotraṃ jagatī vāg anuṣṭup| sa yo mano retasyeti vidvān udgāyati mahāmanā manasvy asmād ājāyate| atha yaḥ prāṇo gāyatrīti vidvān udgāyati mahāmanā manasvy asmād ājāyate| atha yaḥ prāṇo gāyatrīti vidvān udgāyati mahāmanā manasvy asmād ājāyate| atha yaḥ prāṇo gāyatrīti vidvān udgāyati sarvam āyur eti| atha yo 'smād ājāyate sa sarvam āyur eti| atha yaś cakṣus triṣṭub iti vidvān udgāyaty ahrītamukhī paśyo dṛṣṭyāsmād ājāyate darśanīyaḥ| atha yaś śrotraṃ jagatīti vidvān udgāyati śuśrūṣuś śrotriyeṇāsmād ājāyate śravaṇīyaḥ| atha yo vāg anuṣṭub iti vidvān udgāyati śastodgātā vācorārddhy asmād ājāyate --
-- sabheyaḥ|| evaṃ hy etat kurupañcālā aviduḥ| tasmāt kurupañcāleṣu sarvair vīrais saha vīra ājāyate| atha yarhy etad udantāḥ purā nāvediṣus tasmād udanteṣu purā sarvair vīrais saha vīro nājani| atha yata idam udantān evaṃvidaś ca sacanta evaṃvidaś cainān yājayanti tato harvācīnam udanteṣu sarvair vīrais saha vīra ājāyate|| kurupañcālā ha brahmodyam ūdire| te ha pañcālāḥ kurūn papracchuḥ kiṃ vayaṃ tad yajñe 'kurma yenāsmāsu sarvair vīrais saha vīra ājāyata iti| tad dha na pratyūcuḥ| tena hainān jigyuḥ| te yat pratyavakṣyan yasmād vayam evaṃvidaś ca sma evaṃvidaś ca no yājayanti tenāsmāsu sarvair vīrais saha vīra ājāyata iti| sarvair ha vā asmād vīrais saha vīra ājāyate ya evaṃ veda|| tad āhur vigeyā dhurā na vigeyā iti| vigeyā ity āhuḥ --
--kuravaḥ|| gāyatraṃ vai prātassavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam| tad evānuṣṭub anvāyattā| sa yad gāyatre sati prātassavane gāyatrīṃ gāyati -- brahma vai gāyatrī brahma prātassavanaṃ -- sva eva tad āyatane brahma dadhāti|| atha yat triṣṭubhaṃ gāyati -- kṣatraṃ vai triṣṭup| enāni vai kṣatre śilpāni hastiniṣko 'śvatarīratho 'śvaratho rukmaḥ kaṃsaḥ -- tāny eva tad āhṛtya brahmaṇy anakti|| atha yaj jagatīṃ gāyati - - viḍ vai jagatī| etāni vai viśi śilpāni go'śvaṃ hastihiraṇyam ajāvikaṃ vrīhiyavās tilamāṣās sarpiḥ kṣīraṃ rayiḥ puṣṭiḥ -- tāny eva tad āhṛtya brahmaṇy anakti|| tad evānuṣṭub anvāyattā| atha yad anuṣṭubhaṃ gāyati -- ānuṣṭubho vai śūdraḥ -- śūdrād eva tad āhṛtya brahmaṇy anakti
tad yathā tūṣṇīṃ kaśanair vihanyād evam evaitāni sarvāṇi śilpāny āhṛtya brahmaṇy anakti| tasmād vigeyā iti|| yato ha vā idam etā vigīyante tato hedaṃ brāhmaṇā jīyante| atha yarhy etā na vijagur annādyā ha brāhmaṇā āsuḥ| ekāpaccādevā (ekāpaścādevā?) harvāśata ekaśakaṭe vaśe hasmad amathitvā satyayajñaḥ pauluṣir yāti| atha yata idam etā vigīyante tato haitāni śilpāni brāhmaṇeṣv adhigamyante|| gāyatrīṃ purastād gāyati gāyatrīm upariṣṭāt| brahma vai gāyatrī| brahmaṇaiva tad etāny ubhayataś śilpāni parigṛhṇāti| brahmaṇā hainam etāny ubhayataś śilpāni parigṛhītāny upatiṣṭhante ya evaṃ veda|| na vigeyā ity āhuḥ pañcālāḥ| svayaṃ vigītā vā etā yad dhuraḥ| anusavanaṃ vā etā vigāyann abhyārohati| atha yad enān pāpī kīrttir anutiṣṭhati vyagāsiṣur iti| yau vai yudhyete yāv ṛtīyete tāv āhur vyagāsiṣṭhām iti| atho ye rāṣṭre pyavabhindāne --
--tiṣṭhata iti|| gāyatraṃ vai prātassavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam| tad evānuṣṭub anvāyattā| sa yad gāyatre sati prātassavane gāyatrīṃ gāyati -- brahma vai gāyatrī -- brahmaiva tad brāhmaṇasya sve 'nvābhajati| so 'syāditsata upajihīrṣate| atho 'syaiva tat| svena hy enam ābhajati|| atha yat triṣṭubhaṃ gāyati -- kṣatraṃ vai triṣṭup -- kṣatriyam eva tad brāhmaṇasya sve 'nvābhajati| so 'syāditsata upajihīrṣate| atho 'syaiva tat| svena hy enam ābhajati|| atha yaj jagatīṃ gāyati -- viḍ vai jagatī -- vaiśyam eva tad brāhmaṇasya sve 'nvābhajati| so 'syāditsata upajihīrṣate| atho 'syaiva tat| svena hy enam ābhajati|| tad evānuṣṭub anvāyattā| atha yad anuṣṭubhaṃ gāyati -- ānuṣṭubho vai śūdraḥ -- śūdram eva tad brāhmaṇasya sve 'nvābhajati| so 'syāditsata upajihīrṣate| atho 'syaiva tat| svena hy enam ābhajati|| yady āvṛṅ (āvir?) nātho pāke naiva lipsate| tasmān na vigeyā iti| yato ha vā idam etā vigīyante tato hedaṃ brāhmaṇā jīyante| atha yarhy etā na vijagur ajeyā ha brāhmaṇā āsuḥ
gāyatraṃ vai prātassavanaṃ traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanam| tad evānuṣṭub anvāyattā| sa yad gāyatraṃ sat prātassavanaṃ sarvam eva gāyatraṃ gāyati brahmaṇa eva taṃ kevalam uddhāram uddharati| so 'sya brahmaṇaḥ kevala uddhāra uddhṛto bhavati|| atha yat traiṣṭubhaṃ san mādhyaṃdinaṃ savanaṃ gāyatreṇaivānupratipadyate brāhmaṇam eva tat kṣatriyasya sve 'nvābhajati| so 'smai ditsati śraddhayā karmaṇopacāreṇa| yadā vai kṣatriyaṃ śraddhā vindati brāhmaṇaṃ vāva sa tarhīchati| so 'smai dadāti|| atha yaj jāgataṃ sat tṛtīyasavanaṃ gāyatreṇaivānupratipadyate brāhmaṇam eva tad vaiśyasya sve 'nvābhajati| so 'smai ditsati śraddhayā karmaṇopacāreṇa| yadā vai vaiśyaṃ śraddhā vindati brāhmaṇaṃ vāva sa tarhīchati| so 'smai dadāti|| tad evānuṣṭub anvāyattā| atha yad anuṣṭubhaṃ gāyati -- ānuṣṭubho vai śūdraḥ -- brāhmaṇam eva tac chūdrasya sve 'nvābhajati| so 'smai ditsati śraddhayā karmaṇopacāreṇa| yadā vai śūdraṃ śraddhā vindati brāhmaṇaṃ vāva sa tarhīchati| so 'smai dadāti| kevalaṃ svaṃ kurute 'pitvī kṣatre bhavaty apitvī viśi| yāty antasthāntasthāyāṃ jīyate| upa hainaṃ śataṃ pariskandās tiṣṭhante 'tho bhūyāṃso ya evaṃ vidvān dhuro na vigāyatīti| sa yadi vigāyed ado vidvān vigāyet| yad u na vigāyed idaṃ vidvān na vigāyet| ārtis sā yo 'nyatarad eva vedeti ha smāha śāṭyāyaniḥ
retasyāṃ gāyati| retas tat siñcati| tad retas siktaṃ gāyatryodvardhayati varṣīyasā chandasā| tat triṣṭubhodvardhayati varṣīyasā chandasā| taj jagatyodvardhayati varṣīyasaiva chandasā| tad yad varṣīyasā chandasodvardhayati tasmād vardhamānasya bhūyobhūyo vīryaṃ bhavati|| anuṣṭubhāṇiṣṭhaṃ gacchati hrasīyasaiva chandasā| tasmād uttaravayase pratitarām ivāvavardhate| paṃktyāṇiṣṭhāṃ gacchati| tasmāt pañcame māsi garbhā vikriyante| anuṣṭubhā vācāṇiṣṭhāṃ gacchati| tasmād u jīrṇasya vācaṃ śuśrūṣante| śiro vā etad yajñasya yad bahiṣpavamānam| tad vai tat| retasyaivāpi sarva ātmā| sa yad bahiṣpavamāne --
-- gāyatrīṃ gāyati prāṇo vai gāyatro gāyatraṃ śira eva| tadāyatano vai prāṇaḥ| yac chiras sva eva tad āyatane prāṇaṃ dadhāti|| triṣṭubhaṃ gāyati| cakṣur vai triṣṭup| tām eva tad āhṛtya śīrṣan niyunakti| yan niyunakti tasmān niyuktam iva cakṣuḥ| tām anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti| tasmād uta jīvata eva cakṣur apakrāmati|| jagatīṃ gāyati| śrotraṃ vai jagatī| tām eva tad āhṛtya śīrṣan niyunakti| yan niyunakti tasmān niyuktam iva śrotram| tām anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti tṛtīyasavanāyatanāṃ vā| tāṃ yad anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti tasmād uta jīvata eva śrotram apakrāmati| anuṣṭubhaṃ gāyati| vāg vā anuṣṭup| tām eva tad āhṛtya śīrṣan niyunakti| yan niyunakti tasmān niyukteva vāk| tām anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti tṛtīyasavanāyatanāṃ vā sarvāyatanāṃ vā| tāṃ yad anyatrāyatanāṃ satīṃ niyunakti tasmād uta jīvata eva vāg apakrāmati| avānye prāṇāḥ krāmanti na prāṇaḥ
tad āhuḥ kiṃ tad yajñe kriyate yasmāj jīvata evānye prāṇā apakrāmanti na prāṇa iti| sa brūyād yasmāt sva āyatane gāyatrīṃ gāyati tasmād yāvaj jīvati tāvat prāṇo nāpakrāmatīti|| atha ha vai dhurāṃ vijñāś ca saṃjñāś ca| māno vai retasyā prāṇo gāyatrī cakṣus triṣṭup śrotraṃ jagatī vāg anuṣṭup| manasā suhārdasaṃ ca durhārdasaṃ ca vijānāti| prāṇena surabhi cāsurabhi ca vijānāti| cakṣuṣā darśanīyaṃ cādarśanīyaṃ ca vijānāti| śrotreṇa śravaṇīyaṃ cāśravaṇīyaṃ ca vijānāti| vācā svādu cāsvādu ca vijānāti| etā iha vijñāḥ| vi ha vai jñāyate śreyān bhavati ya evaṃ veda|| tā u eva saṃjñāḥ| mano vai retasyā prāṇo gāyatrī cakṣus triṣṭup śrotraṃ jagatī vāg anuṣṭup| retasyāyāṃ prastutāyāṃ yasya kāmayeta -
-- tasya manasā mano dhyāyet| gāyatryāṃ prastutāyāṃ yasya kāmayeta tasya prāṇena prāṇaṃ dhyāyet| triṣṭubhi prastutāyāṃ yasya kāmayeta tasya cakṣuṣā cakṣur dhyāyet| jagatyāṃ prastutāyāṃ yasya kāmayeta tasya śrotreṇa śrotraṃ dhyāyet| anuṣṭubhi prastutāyāṃ yasya kāmayeta tasya vācā vācaṃ dhyāyet| etā u ha saṃjñāḥ| saṃ ha vai tena jānīte yena kāmayate 'nena saṃjānīyeti ya evaṃ veda|| athaitā devadhuraś ca manuṣyadhuraś ca saṃdadhati| mano vai manuṣyadhur āpo devadhuraḥ| retasyāyāṃ prastutāyāṃ manasāpas saṃdadhyāt| tad antarā yajamānasya mano 'vayātayet| prāṇo vai manuṣyadhūr vāyur devadhūḥ| gāyatryāṃ prastutāyāṃ prāṇena vāyuṃ saṃdadhyāt| tad antarā yajamānasya prāṇam avayātayet| cakṣur vai manuṣyadhūr ādityo devadhūḥ| triṣṭubhi prastutāyāṃ cakṣuṣādityaṃ saṃdadhyāt| tad antarā yajamānasya cakṣur avayātayet| śrotraṃ vai manuṣyadhūr diśo devadhūḥ| jagatyāṃ prastutāyāṃ śrotreṇa diśas saṃdadhyāt| tad antarā yajamānasya śrotram avayātayet| vāg vai manuṣyadhūḥ pṛthivī devadhūḥ| anuṣṭubhi prastutāyāṃ vācā pṛthivīṃ saṃdadhyāt| tad antarā yajamānasya vācam avayātayet| etad vai devadhuraś ca manuṣyadhuraś ca saṃdadhāte| tad vai devadhuraś ca manuṣyadhuraś ca saṃdhāya taṃ mṛtyuṃ tarati yas svargaloke| na haivaṃvit punar mriyate| devatāsva ātmanam upasaṃdadhāti