avitā jarāyitṝṇām ā au ho hā yi śatāṃ bhavasy au ho huṃ mā tā yā huṃ mā ity uttamāyā uttarārdhe kuryāt| sa yathā vraje gā anapādy argalenāpihanyāt tādṛk tat| tad āhus svayonāv eva tat svāraṃ kāryam| ya enam evaṃ cakṛvāṃsam upamīmāṃseta svareṇa yajamānasya paśūn nirasvārīr iti taṃ brūyān nidhanavat purastād rathantaraṃ nidhanavad upariṣṭān naudhasam| tābhyāṃ ma etad ubhayataḥ prajāḥ paśavaḥ parigṛhītāḥ| prāṇam evaitad adhā madhyataḥ paśūnām iti| ya evainam evaṃ cakṛvāṃsam upamīmāṃsate sa ārtim ārchati|| aṣṭākṣarā gāyatry aṣṭau vasavaḥ| gāyatraṃ prātassavanam| akṣare'kṣare devatānvāyattā|| ekādaśākṣarā triṣṭub ekādaśa rudrāḥ| traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam| akṣare'kṣare devatānvāyattā|| dvādaśākṣarā jagatī| dvādaśādityāḥ| jāgataṃ tṛtīyasavanam| akṣare'kṣare devatānvāyattā|| atha kiṃ pratiyajñaṃ yajamānam apinayantīti| sa brūyāt prajāpatir yad vāmadevyam asṛjata tasya trīṇya akṣarāṇy udakhidat| sa eva tryakṣarāḥ puruṣo 'bhavat| vāmadevyasya stotre puruṣaḥ iti brūyāt|| tat pratiyajñaṃ yajamānam apinayantīti tad āhur na puruṣaḥ iti brūyāt parokṣam eva dhyāyen manasaiva niyacched iti| tad u vā āhur naiva parokṣaṃ dhyāyen na manasā niyacched yad vāva veda tenaivāptam iti
devā vā asurān yudham apaprayanto 'bruvan yan no vāmaṃ vasu tad apanidhāya yudhyāmahai yad adya kasmiṃś cid bhūte 'bhyavadhāvāmeti| prāṇā vāva teṣāṃ vāmaṃ vasv āsīt| tad apanidhāya yudham apaparāyan| tad ekadhā bhūtvāsṛjamānam atiṣṭhad ṛcas sāmāni yajūṃṣi gām aśvam ajām aviṃ vrīhiṃ yavaṃ brāhmaṇaṃ rājanyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ yad idaṃ kiṃ cit tat sarvam| tad ebhya ācakṣatedaṃ vai vas tad vāmaṃ vasv ekadhā bhūtvāsṛjamānaṃ tiṣṭhatīti| te devā asurān ajayan| te vijigyānāḥ punar āyanta ekaṃ bhūtam abhyavāyan| tan na vyajānatedaṃ mama vāmam idaṃ mameti| te 'bruvan vīdaṃ bhajāmahā iti| tasya vibhāge na samapādayan| tad evainān abravīt sarvān eva vo mayā stoṣyanti sarvān vo 'ham avaiṣyāmi mā mā vibhagdhvam iti|| tad yad gāyatrīṣu stuvanti tenāgneyam| gāyatro hy agniḥ| yat pṛṣṭhaṃ mādhyandinaṃ tenaindram| yat kavatīṣu stuvanti tena prājāpatyam| yad aniruktaṃ tena vaiśvadevam| yan maitrāvaruṇāya stuvanti tena maitrāvaruṇam|| tad enān abravīt sṛjadhvaṃ mad iti| tatheti| tad abhyasvaran| te 'bruvan sṛjasveti
tad rathantaram asṛjata| tad rathaghoṣo 'nvasṛjyata| te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti| tasmād rathantarasya stotre rathaghoṣaṃ kurvanti| arātsmānena stotreṇetya eva tad vidyāt|| tad abruvan sṛjasvaiveti| tad bṛhad asṛjata| tat parjanyasya ghoṣo 'nvasṛjyata| te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti| tasmād bṛhatas stotra dundubhīn udvādayanti| varṣukaḥ parjanyo bhavati| arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt|| tad abruvan sṛjasvaiveti| tad vairūpam asṛjata| tad grāmaghoṣo 'nvasṛjyata| te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti| tasmād vairūpasya stotre grāmaghoṣaṃ kurvanti| arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt|| tad abruvan sṛjasvaiveti| vairājam asṛjata| tad agner ghoṣo 'nvasṛjyata| te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti| tasmād vairājasya stotre 'gniṃ manthanti| arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt|| tad abruvan sṛjasvaiveti| tac chākvaram asṛjata| tad apāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata| te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti| tasmāc chākvarasya stotra 'pa upanidhāya stuvanti| arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt|| tad abruvan sṛjasvaiveti| tad raivatam asṛjata| tad paśughoṣo 'nvasṛjyata| te 'bruvann arātsmānena stotreṇeti| tasmād raivatasya stotre paśughoṣaṃ kurvanti vatsān mātṛbhis saṃvāśayanti| arātsmānena stotreṇety eva tad vidyāt|| tad abruvan sṛjasvaiveti
tan nāsṛjata| tad ūrdhvam udaiṣad yathā pṛṣṭhaṃ yathā kakud evam| tad devās saṃgṛhyordhvā udāyan| te 'bruvann iyad vāvedam āsedaṃ vāva no devānāṃ vāmam iti| yad abruvann iyad vāvedam āsedaṃ vāva no devānāṃ vāmam iti vāmadevyasya tad vāmadevyatvam|| tad vā etat pitā mātā sāmnāṃ yadva vāmadevyam| yad vai putro 'tipādayati pitā vai tasya śamayitā pitā niṣeddhā|| tad yan madhyataḥ kriyate śāntyā eva niṣiddhyai| tad yāni ha vai stutāni sāmāni paścāttvaṃ teṣāṃ vāmadevyam| atha yāny astutāni purastvaṃ teṣām| teṣām ubhayeṣāṃ śāntyai niṣiddhyai|| tat svadhūr geyaṃ noccair iva na nīcair iva| yad uccair gāyec chreyaso bhrātṛvyasya nidhanena gāyet| yan nīcair gāyet pāpīyaso bhrātṛvyasya niyānena yāyāt| iyaṃ vāvaitasya dhūr idam antarikṣam| etad evainaṃ dhūrvati ya evaṃ vidvāṃsaṃ dhūrvatīti|| tad āhuḥ prādeśamātrād vā etad idaṃ lokaṃ na spṛśati prādeśamātrād amuṃ naiti|| atho āhur yāvad eva gos sūtāyā ulbaṃ tāvataivemaṃ lokaṃ na spṛśati tāvatāmuṃ naiti| atho āhur yāvad eva śakṛty ulbaṃ tāvataivemaṃ lokaṃ na spṛśati tāvatāmuṃ naiti| tad evam ivaiva manyamānena geyam| tad u vā āhur yathā vā akṣeṇa cakrau viṣṭabdhāv evam etenemau lokau viṣṭabdhau| nīvemaṃ lokaṃ spṛśati nīvāmum iti|| no hānyasyānuvartma geyam| īśvaro hopajīvī bhavitor yo 'nyasyānuvartmā gāyati| svadhūr eva geyam|| yo vai devānāṃ madhu veda madhavyo bhavati| vāmadevyaṃ vāmadevānāṃ madhu| madhavyo bhavati ya evaṃ veda
imau vai lokau saha santau vyaitām| tayor na kiṃ cana samapatat| te devamanuṣyā aśanāyan| itaḥ pradānād dhi devā jīvanty amutaḥ pradānān manuṣyāḥ| te bṛhadrathantare abrūtāṃ ye nāv ime priye tanvau tābhyāṃ vivahāvahā iti| [https://sa.wikisource.org/s/1z7k śyaitaṃ] ha vā agne rathantarasya priyā tanūr āsa [https://sa.wikisource.org/s/1z75 naudhasaṃ] bṛhataḥ| tābhyāṃ vyavahetām| ūṣān evāsāv amuto 'syai śulkam akarod dhūmam ita iyam amuṣyai| varṣam evāsāv amuto 'syai śulkam akarod devayajanam ita iyam amuṣyai| sa vahatoruhainai veda ya evaṃ veda|| menāmenaṃ vāva te tad vyavahetām| tasmād āhur na menāmenaṃ vyūhyam iti| bṛhadrathantarayor ha vā eṣa vivāham abhyārohati| sa īśvara parābhavitoḥ| te tanvāv abrūtām āvaṃ nu nidhanābhyāṃ vivahāvahā iti
padanidhanaṃ ha vā agre śyaitam āsa vasunidhanaṃ naudhasam| tābhyāṃ vyavahetām| tato ha vā idam arvācīnam anyonyasya gṛhe vasanti| yathāgṛhaṃ ha vāva tataḥ puroṣur yathājñāti vā|| rathantareṇa stuvanti| idaṃ vai rathantaram| atha vāmadevyena| idaṃ vā antarikṣaṃ vāmadevyam| atha naudhasena| ado vai naudhasam| anantarhitān eveta ūrdhvān lokān jayati|| bṛhatā stuvanti| ado vai bṛhat| atha vāmadevyena| idaṃ vā antarikṣaṃ vāmadevyam| atha śyaitena| idaṃ vai śyaitam| anantarhitān evāmuto 'vāco lokān jayati| ubhayān lokān jayati ye cordhvā ye cārvāco ya evaṃ veda
atha naudhasam| nodhā vai kākṣīvato jyog apratiṣṭhitaś caran so 'kāmayata pratitiṣṭheyam iti| sa ha devān brahma vibhajamānān upāvapapāta| sa hovācarṣir asmi mantrakṛt sa jyog apratiṣṭhito 'cārṣaṃ tasmai ma etad datta yena pratitiṣṭheyam iti| tasmai ha brahmaṇo rasasya daduḥ| tad eva naudhasam abhavat| tenāstuta| tato vai s pratyatiṣṭhat| tad etat pratiṣṭhā sāma| pratitiṣṭhati ya evaṃ veda| brahmaṇo ha vā eṣa raso yan naudhasam| brahmaṇo hāsya rasena stutaṃ bhavati ya evaṃ vidvān naudhasena stute|| tad dvyakṣaraṇidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai| dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai| yad u nodhāḥ kākṣīvato 'paśyat tasmān naudhasam ity ākhyāyate
[https://sa.wikisource.org/s/1z7k śyaitaṃ] paśukāmaḥ kurvīta| prajāpatiḥ paśūn asṛjata| te 'smāt sṛṣṭā apākrāman| so 'kāmayata na mat paśavo 'pakrāmeyur abhi mā varterann iti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tasya vasu ity eva nidhanam upait| tat paśavo vai vasu| tato vai taṃ paśavo 'bhyāvartanta| tato 'smād anapakrāmiṇo 'bhavan|| so'bravīc chyetī vā imān paśūn akṛṣīti| tad eva śyaitasya śyaitatvam| tad etat paśavyaṃ sāma| śyetīkṛtā enaṃ paśava upatiṣṭhante 'bhy enaṃ paśava āvartante nāsmāt paśavo 'pakrāmanti ya evaṃ veda| tad dvayakṣaraṇidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai| dvipād vai yajamānaḥ pratiṣṭhityai
gotamasya manārye mano'pakrāntaḥ kurvīta| gotamād vai mano 'pākrāmat| so 'kāmayata na man mano 'pakrāmet punar mā mana āviśed iti| sa ete sāmanī apaśyat| tābhyām astuta| tato vai taṃ punar mana āviśan nāsmān mano 'pākrāmat| ainaṃ punar mano viśati nāsmān mano 'pakrāmati ya evaṃ veda| tat pibā iti rathantarasāmnaḥ pibāī iti bṛhatsāmnaḥ| yad u gotamo 'paśyat tasmād gotamasya manārye ity ākhyāyete
vasiṣṭhasya janitre prajananakāmaḥ kurvīta| vasiṣṭho vai jito hataputro 'kāmayata bahu prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti| sa ete sāmanī apaśyat| tābhyām astuta| tato vai sa bahu prajayā paśubhiḥ prājāyata| te ete prajananī sāmanī| bahu prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda| tat janitram iti rathantarasāmnaḥ jānitrām iti bṛhatsāmnaḥ| yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasya janitre ity ākhyāyete