devā vā asurān hatvāpūtā ivāmedhyā amanyanta| te 'kāmayanta pūtā medhyāś śritās syāma gacchema svargaṃ lokam iti| ta etā ṛco 'paśyan| tābhir apunata| punānas soma dhārayāpo vasāno arṣasi iti| āpo vai pavitram| adbhir evāpunata| ā ratnadhā yonim ṛtasyasīdasi iti| antarikṣaṃ vā ṛtam| antarikṣam evaitenātyāyan| utso devo hiraṇyayaḥ iti| asau vai loka utso devaḥ| amum evaitena lokam upāsīdan| tato vai te pūtā medhyāś śritā abhavann agacchan svargaṃ lokam| pūto medhyaś śrito bhavati gacchati svargaṃ lokam etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ
tāsu rauravam| agnir vai rūrur etat sāmāpaśyat| yad agnī rūrur etat sāmāpaśyat tad rauravasya rauravatvam|| rūra itivṛdhaḥ paśukāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| sa etām il̤ām upait| paśavo vā il̤ā| tato vai paśūn avārunddha| tad etat paśavyaṃ sāma| ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda| yad u rūra itivṛdhro 'paśyat tasmād v eva rauravam ity ākhyāyate|| atha yaudhājayam| indro vai yudhājīvann etat sāmāpaśyat| yad indro yudhājīvann etat sāmāpaśyat tad yaudhājayasya yaudhājayatvam| ayudha iva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ jayati ya evaṃ veda|| yudhājīvo vaiśvāmitraḥ pratiṣṭhākāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa pratyatiṣṭhat| tad etat pratiṣṭhā sāma| pratitiṣṭhati ya evaṃ veda| yad u yudhājīvo vaiśvāmitro 'paśyat tasmād v eva yaudhājayam ity ākhyāyate
yaudhājayena vai devā asurān saṃvicya rauraveṇaiṣāṃ ravamāṇānāṃ svam ādadata| yaudhājayenaiva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ saṃvicya rauraveṇāsya ravamāṇasya svam ādatte ya evaṃ veda|| rauraveṇa vai devā ūrdhvās svargaṃ lokam ārohan| tān asurā o vā ity evānvārohan| tad devāḥ pratyabudhyanta| ta etaṃ stobham apaśyan| tenainān o hā u vā ity avāco 'vāghnan| utso devo hirā hā u vā iti bhūmispṛśa evākurvan| antagatam iva sāmāsīt| rauravas svargo loka eva yacchet| ūrdhvaṃ pratihārād udgātā| svargasya lokasya samaṣṭyai| ṇyāyā au ho vā ho il̤ā iti| svareṇaiva saṃtatya svargaṃ lokaṃ samaśnute|| etāvanti ha khalu vai sāmāny etāvatī sāmaklṛptir etāvān u sāmabandhuḥ| svāraṃ bhavati| prāṇo vai svaraḥ| atha nidhanavat| ātmā vai nidhanam| athail̤am| paśavo vā il̤ā| prāṇam ātmānaṃ paśūṃs tān evaitat saṃdadhāti| sarvayāsya sāmaklṛptyā sarveṇa sāmabandhunā stutaṃ bhavati ya evaṃ veda
dve u ha vāva sāmanī stobhavac caivāstobhavac ca| tayor yat stobhavat tat kṣatram atha yad astobhavat tad brahma| ubhayaṃ brahma ca kṣatraṃ cāvarunddhe ya evaṃ veda|| atha yaudhājayaṃ triṇidhaṃ savanānāṃ klṛptyai| pavamānena vai devebhyo 'nnādyaṃ pradīyate| tan madhyanidhanaṃ bhavaty annādyasya viśeṣāya| yad dhi devebhyas sarvam annādyaṃ pradīyeta na tad ihānnādyaṃ pariśiṣyeta yan manuṣyāś ca paśavaś copajīveyuḥ| tad yan madhyenidhanaṃ bhavaty annādyasyaiva viśeṣāya|| devānāṃ vā asurā yajñavaśasam acikīrṣan| yāvaty etad dakṣiṇānāṃ kāle na stuvanti na śaṃsanti| tad devāḥ pratyabudhyanta| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| te prātassavanam eva prathamena nidhanena paryagṛhṇan mādhyaṃdinaṃ dvitīyena tṛtīyasavanaṃ tṛtīyena| tān eva vajrān udayacchan| tān eva vajrān udyatān asurā nopādhṛṣṇuvan| tato vai devā abhavan parāsurāḥ| bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda|| atha ha sa klṛpta eva pavamāno yasminnāvi triṇidhanaṃ bhavati savanānām eva klṛptyai
devāsurās saṃyattā jyoṅ na vyajayanta| bṛhaspatir devānāṃ purohita āsīd uśanā kāvyo 'surāṇām| tad yad evāvastād brahmākriyata tat parastād akriyata| tat samānaṃ brahma na vyajayat| teṣāṃ ha triśīrṣagandharvo vijayasyāvet| sa haiṣāsa| tasya hāpsv antar naunagaraṃ pariplavam āsa| tad indro 'nvabudhyata triśīrṣā vai nau vijayasya vedeti| tasyā jāyām ārchad etasyaiva vijayasya kāmāya| tām abravīt pṛcchatāt patiṃ ya ime devāsurās saṃyattā jyog abhūvan katara eṣāṃ jeṣyantīti| tad dhaiva saṃvadamānāvājagāma| sa ha tad eva naumaṇḍa upaśiśleṣa jalāyukā vā tṛṇakaṃ vā bhūtvā| seyaṃ patiṃ papraccha ya ime devāsurās saṃyattā jyog abhūvan katara eṣāṃ jeṣyantīti
moccair iti hovāca karṇinī vai bhūmir iti| tad idam apy etad āhur moccaiḥ karṇinī vai bhūmir iti| neti hovāca brūhy eveti| sa hovāca brāhmaṇāv imau samaṃ vidatur bṛhaspatir ayaṃ deveṣūśanā kāvyo 'sureṣu| tau yat kurutastat samam eva yacchati| yā itara āhutīr juhoti tā itaraḥ| tās sametya yathāyatham eva punar viparāyanti| tayor yataro yatarān upasameṣyati te jeṣyantīti| tad dhaivendro 'nubudhya śuko bhūtvotpapāta| taṃ hānvīkṣya patantam uvāca yeṣām asau haritavarṇakaḥ patati te jeṣyantīti| sa hośanasaṃ kāvyam ājagāmāsureṣu| taṃ hovācarṣe kam imaṃ janaṃ vardhayasy asmākaṃ vai tvam asi vayaṃ vā tavāsmān abhyupāvartasveti| katheti hovāca kena mopamantrayasa iti| yā imā virocanasya prāhlādeḥ kāmadughas tābhir atitabhirha pratvitveva praduduvatuḥ| tau hāsurā anvavajahrire| tau hānvājagmuḥ| sa hovācarṣe 'nu vai nāv ime 'surā agmann iti| sa vai tathā kurv iti hovāca yathā nāv etenānvāgacchān iti| tau haitat pratipedāte --
https://sa.wikisource.org/s/2mousvāyudhaḥ pavate deva indur aśastihā vṛjanā rakṣamāṇaḥ| pitā devānāṃ janitā sudakṣo viṣṭambho divo dharuṇaḥ pṛthivyāḥ|| iti| ā divo viṣṭambham ucchiśriyatuḥ| taṃ haivāsurān nātīyuḥ| tau hābhiḥ kāmadughābhir devānāṃ jagmatuḥ| tau hāgatau mahayāṃcakre ṛṣir vipraḥ puraetā janānām ṛbhur dhīra uśanā kāvyena| sa cid viveda nihitaṃ yad āsām apīcyaṃ guhyaṃ nāma gonām|| iti| tā etāḥ paśavyā ṛcaḥ| ava paśūn runddhe bahupaśur bhavaty etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ| tāsv auśanam| uśanā vai kāvyo deveṣv amartyaṃ gandharvalokam aicchat| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa deveṣv amartyaṃ gandharvalokam āśnuta| tad etal lokavit sāma| aśnute deveṣv amartyaṃ gandharvalokam ete tuṣṭuvānaḥ| yad uśanā kāvyo 'paśyat tasmād auśanam ity ākhyāyate|| tat svāraṃ bhavati| svareṇa vai devebhyo 'nnādyaṃ pradīyate| ṛksamaṃ pavamānānte bhavati| narcā sāmātirecayanti narcaṃ sāmnā| tad yad iheva ceheva ca pavamānena stuvata etasyaiva samatāyai samaṃ klṛptyai| padānusvāraṃ purastād gāyatraṃ bhavati padānusvāram upariṣṭāt pavamānānte| tasmād ubhayataḥprāṇāḥ prajā ūrdhvāś cāvācīś ca|| dviṣāmṇī gāyatrī| yo 'yaṃ avāṅ prāṇa eṣa eva saḥ| tasmād etena dvayaṃ prāṇena karoti bhasma ca karoti vātaṃ ca|| dviṣāmṇī bṛhatī| yo 'yaṃ prāṅ prāṇa eṣa eva saḥ| tasmād etena dvayaṃ prāṇena karoti retaś ca siñcati mehati ca|| ekasāmnī triṣṭup| nābhir eva sā| tasyām ekaṃ sāma| tasmād etenaikam eva prāṇena karoti yad eva prāṇān udanto 'nūdaniti
prajāpatir yad bṛhadrathantare asṛjata sa mana evāgre bṛhad apaśyat| vācaṃ rathantaram abhivyāharat| tad yad vācaṃ rathantaram abhivyāharat tasmād u rathantaraṃ pūrvaṃ yogam ānaśe| atha yan mano 'gre bṛhad apaśyat tasmād u bṛhadrathantare ity ākhyāyete|| mano va pūrvam atha vāk| mano vai bṛhad vāg rathantaram| ṛg vai rathantaraṃ sāma bṛhat| brahma vai rathantaraṃ kṣatraṃ bṛhat| idaṃ vai rathantaram ado bṛhat|| yad vā ejata iva tad rāthantaraṃ yad upasthitaṃ tad bārhatam| ye vā anyatodantāḥ paśavas te rāthantarā ya ubhayatodantās te bārhatāḥ| yā vai tiraścī vidyut sā rāthantarī yordhvā sā bārhatī|| rathantarasya mahimnas saṃbhṛtya rathantareṇodgāyet yas te agnau mahimā yas te apsu rathe yas te mahimā stanayitnau ya u te vāte yas te mahimā tena saṃbhava rathantaraṃ draviṇasvan na edhi iti| draviṇasvad evodgātre bhavati| draviṇasvad yajamānāya draviṇasvad evodgātre bhavati draviṇasvad yajamānāya draviṇasvad prajābhyaḥ
devāsurā aspardhanta| te devā vajraṃ kṣurapavim asṛjanta puruṣam eva| tam asurān abhyavṛñjan| so 'surān apopya devān abhyāvartata| tasmād devā abibhayuḥ| tam abhipadya bṛhadrathantarayoḥ prauhan| sa eṣa vajraḥ kṣurapavir bṛhadrathantarayoḥ puruṣa eva| sa yaṃ dviṣyād bṛhadrathantarayor enam mukhe 'pidadhyāt| yadi rāthantaras somas syād rathantare prastute brūyāt divaṃ pitaram upaśraye bṛhan mā mā hiṃsīḥ iti| athānumantrayeta prāṇair amuṣya prāṇān vṛṅkṣva|| takṣaṇena tekṣaṇīyasāyur asya prāṇān vṛṅkṣva|| kruddha enaṃ manunyā daṇḍena jahi|| dhanur enam ātatyeṣvā vidhya iti| bṛhadrathantarayor evainaṃ mukhe'pidadhāti| yaṃ dveṣṭi taṃ purā saṃvatsarāt prāṇo jahāti| yo vai devarathaṃ veda rathī bhavati| yajño vāva devarathaḥ| tasya bahiṣpavamānam eva rathamukhaṃ bṛhadrathantare aśvāv ājyāni yoktrāṇy abhīśū pavamānau pakṣasī --
-- [https://sa.wikisource.org/s/1z6o auśana] - [https://sa.wikisource.org/s/1z6d kāve] āṇī naudhasakāleye bandhurādhiṣṭhānaṃ vāmadevyam upastho yajñāyajñīyam adhyāsthātā sa eṣa puruṣaḥ| eṣa vai devarathaḥ| rathī bhavati ya evaṃ veda| yadi rāthantaras somas syād bṛhan nāntaryāt| yadi bārhatas somas syād rathantaraṃ nāntaryāt| ho vai bṛhadrāthantaram| rathantare prastute ho ity uktvādim ādadīta| bṛhad eva tad rathantarasya mukhato yunakti| (ā vai rathantaraṃ bārhatam|) bṛhati prastute ā ity uktvādim ādadīta| rathantaram eva tad bṛhato mukhato yunakti| asthūriṃ devarathaṃ karoti prati yajñaṃ sthāpayati praty ātmanā tiṣṭhati|| eṣa vai devaratho yad rathantaram| rathantare prastute pṛthivīṃ hastābhyāṃ gacched devarathasyānapavyāthāya