athaiteṣāṃ mahatāṃ brāhmaṇānāṃ samuditam mahābhārate ādiparve [https://sa.wikisource.org/s/1gp 3.29] ullekhaḥ asti yat āruṇiḥ kālāṃtare uddālakasaṃjñāṃ gṛhṇāti| purāṇeṣu sārvatrikarūpeṇa ullekhaḥ asti yat uddālakaḥ jyeṣṭhā alakṣmyāḥ patiḥ bhavati| āruṇena gāyatrī chandasā priyasya prāptiḥ, apriyasya nivāraṇaṃ kena prakāreṇa saṃbhavamasti, anveṣaṇīyaḥ|āruṇer jīvalasya kārīrāder aṣāḍhasya sāvayasasyendradyumnasya bhāllaveyasyeti| jīvalaś ca ha kārīrādir indradyumnaś ca bhāllaveyas tau hāruṇer ācāryasya sabhāga ājagmatuḥ| te hāṣāḍhasya gṛheṣu śiśyire| sa hovācāṣāḍha ām āruṇe yat sahaiva brahmacaryam acarāva sahānvābravīvahy atha kenedaṃ tvam asmān atyanūciṣe| yad idaṃ tvam iyatpriyaḥ kīrtter iyatpriyaś cakṣuṣa iyatpriyas saner asi kena tvam idaṃ prāpitheti| sa hovāca dhūrṣva evāhaṃ tad upāsa iti| kiṃ tvaṃ tad dhūrṣūpāssa iti| priyam iti| ya āsāṃ priyam upāste kiṃ sa bhavatīti| priya eva sa kīrtteḥ priyaś cakṣuṣaḥ priyas saner bhavatīti| evam eva tvam asīti hocuḥ|| atha hocur jīvalaṃ kārīrādiṃ yad idaṃ tvam eva tasyārdhasya śreṣṭho 'si yasminn asy api tvā rājāno 'dhastād upāsate kena tvam idaṃ prāpitheti| sa hovāca dhūrṣv evāhaṃ tad upāsa iti | kiṃ tvaṃ tad dhūrṣūpāss iti | śriyam iti | ya āsāṃ śriyam upāste kiṃ sa bhavatīti| yasminn evārdhe bhavati tasya śreṣṭho bhavaty apy enaṃ rājāno 'dhastād upāsata iti| evam eva tvam asīti hocuḥ|| atha hocur aṣāḍhaṃ sāvayasaṃ yat tvaṃ śārkarākṣāṇāṃ vāva grāmaṇy evāsi kena tvam idaṃ prāpitheti| sa hovāca dhūrṣv evāhaṃ tad upāsa iti| kiṃ tvaṃ tad dhūrṣūpāssa iti| jātam iti| ya āsāṃ jātam upāste kiṃ sa bhavatīti | yatraiva sajāto bhavati tad grāmaṇīr bhavatīti| evam eva tvam asīti hocuḥ|| atha hocur indradyumnaṃ bhāllaveyaṃ yad idaṃ tavoparyuparya anyān kīrttiś carati vivacanam evāsi kena tvam idaṃ prāpitheti| sa hovāca dhūrṣv evāhaṃ tad upāsa iti| kiṃ tvaṃ tad dhūrṣūpāssa iti| yaśa iti| ya āsāṃ yaśa upāste kiṃ sa bhavatīti| uparyupary evānyān kīrttiś carati vivacanam eva bhavatīti| evam eva tvam asīti hocuḥ| te hocur itthaṃ ced idam abhūd etedaṃ saṃprabravāmahā iti
te hāruṇim ūcus tvaṃ vai na ācāryo 'si tvaṃ prathamo brūṣveti| sa hovāca gāyatrīm evāhaṃ priyam upāsa iti| prāṇo vai gāyatrī prāṇo vai priyam| na vai prāṇāt preyaḥ kiṃ canāsti| sa ya evam etāṃ gāyatrīṃ priyam upāste yathā priya eva prāṇa ātmana evaṃ priya eva sa kīrtter evaṃ priyaś cakṣuṣa evaṃ priyassaner bhavatīti|| atha hovāca jīvalaḥ kārīrādis triṣṭubham evāhaṃ śriyam upāsa iti| kṣatraṃ vai triṣṭup kṣatraṃ vai śrīḥ| sa ya evam etāṃ triṣṭubhaṃ śriyam upāste yasminn evārdha bhavati tasya śreṣṭho bhavaty apy enaṃ rājāno 'dhastād upāsata iti|| atha hovācāṣāḍhas sāvayaso jagatīm evāhaṃ bhūmānaṃ prajātim upāsa iti| bhūmā vai prajātir jagatī chandasām| sa ya evam etāṃ jagatīṃ bhūmānaṃ prajātim upāste bhūmānam eva prajayā paśubhir gacchati yatraiva sajāto bhavati tad grāmaṇīra bhavatīti|| atha hovācendradyumno bhāllaveyo 'nuṣṭubham evāhaṃ yaśa upāsa iti| vāg vā anuṣṭup vāg u vai yaśaḥ| vāg uparyupary anyān kīrttiś carati| sa ya evam etām anuṣṭubhaṃ yaśa upāsta eṣaivāsya vāg anuṣṭub uparyupary evānyān kīrttir viharanty eti vivacanam eva bhavatīti
te ha vai te tathaikaikenaivāsuḥ| atha ya evam etāni sarvāṇy ekadhā vedaivaṃ hy etāni sarvāṇy ekadhā bhavanty ekadhaiva śreṣṭhas svānāṃ bhavati|| tad u hovāca vāsiṣṭhaścaikitāneyaḥ paścaivānubudhya dhuro ha vā ime brāhmaṇā mīmāṃsamānās tām eva dhuraṃ nāvāgman yasyām etā dhuri sarvā adhīti| retasyāṃ ha vai sa tad uvāca| yāṃ ha vā āhur ekā dhūr iti retasyā ha vai sā dhurāṃ dhūḥ| annaṃ tad dhurām| alaṃkaraṇaṃ surabhirgandho gāyatryai darśanīyas triṣṭubhaś śravaṇīyo jagatyai| yad eva vācā puṇyaṃ vadati tad anuṣṭubhaḥ| sa ha vā enā annam ādadhāti ya enā etais samṛddhayati| tā enam annādyamānā annādaṃ śreṣṭhaṃ svānāṃ kurvanti| annādaś śreṣṭhas svānāṃ bhavati ya evaṃ veda
trayo ha vā ete samudrā yat pavamānā agnir vāyur asāv ādityaḥ| taiś channair udgāyet| sa yarhi vai prajāpatiḥ prajābhyo vṛṣṭim annādyaṃ prayacchati chādyanta ete tarhi| prajāpatir eṣa saḥ| yad udgāsyan pavamānaiś cānyair udgāyati chādayaty eva yajamānam annādyena chādayaty ātmānaṃ chādayati prajā bahuvarṣī tatra parjanyo bhavatīti ha smāha kūṭaś śailano yatrāham udgāyāmīti| yatra vai bahuvarṣī parjanyo bhavati kalyāṇo vai tatra balīvardo 'śvataro hastī niṣkaḥ puruṣaḥ| rūpaṃrūpaṃ vāva tatra kalyāṇam ājāyata ity etad dha tad vidvān uvāca| yo vai devāṃś ca manuṣyāṃś ca vyāvartayati vi pāpmanā vartate|| devā vai pavamānāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni| taiśchannaiḥ parokṣam aniruktaiḥ pavamānair udgāyet| channā iva hi parokṣam aniruktā iva devāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni| tair acchannaiḥ pratyakṣaṃ niruktair udgāyet| acchannā iva hi pratyakṣaṃ niruktā iva manuṣyāḥ| etadvai devāṃś ca vyāvartayati vi pāpmanāvartate ya evaṃ veda
daivīṃ ha vā eṣa saṃsadam eti yaḥ pavamānair udgāyati| sa yathā śreyāṃsam abhyāyann evaṃ śikṣann evopaśikṣann ivopanamasyann iva| saṃsiddhaiś śaknuvann upahanyamāna udgāyet| yathāyantam āmived yathā yad yācet tad dadyāt tādṛk tat| atha ya etair asaṃsiddhair aśaknuvann upahanyamāna udgāyed yathāyantaṃ pratimived yathā yad yācettan na dadyāt tādṛg u tat| tad u hātraiva yajñasya samṛddhaṃ ca vyṛddhaṃ ca vijñāyate|| atihāryā ha vā eṣā yat pavamānā| yo vā atihāryām asaṃvīto 'tigāhate mṛdā vai sa lipyata āyati vā| atha yas saṃvīto 'tigāhate na mṛdā lipyate nāyati| evam iva vai pavamānā upacaryāḥ| tad āhur yad anyāni stotrāṇi stotriyapratipado 'tha kasmāt pavamānā astotriyapratipada iti| sa brūyāt prāṇā vai pavamānāḥ prāṇā u pāvamānyaḥ| tad yat pavamānān pāvamānībhir evānupratipadyeran parāñca eva prāṇān nirmṛjyur iti| tān yad anuṣṭubhānupratipadyante - vāg vā anuṣṭup| vācy apāno niyataḥ -- vācaiva tad apānaṃ dadhāra
tad āhur aśāntam iva vā etat stotraṃ yat stotriyeṇa nānupratipadyante| kenaiṣāṃ stotriyapratipado 'nitaṃ bhavatīti| s brūyād vāg vā anuṣṭub vācy u vai sarvāṇi chandāṃsi| yad āgneyam aindraṃ pavamānaṃ tenaiṣāṃ stotriyapratipado 'nitaṃ bhavati|| jayā ha vai nāmaite stomā yat pavamānāḥ| pavamānair vai devā asurān parāñca eva jayanta āyan| tad yat pavamānāḥ parāñca eva bhavanti yathā parāṅ eva jayann iyāt tādṛk tat| tān yad anuṣṭubhānupratipadyante -- vāg vā anuṣṭub vāg u vai vācayitrī -- vācā vā āha prehi jayābhikrāma māpakramīr iti| sa yathā vācā brūyād prehi jayābhikrāma māpakramīr iti tādṛk tat|| devā vai pavamānāḥ| (tāni) devānāṃ stotrāṇi| tāni devā anvāyattāḥ| prajāḥ pṛṣṭhokthāni| tāni prajānāṃ stotrāṇi| tāni prajā anvāyattāḥ| tad yatpavamānaiḥ parācīnair eva stuvate tasmāt parāñco devāḥ| parāṅ āditya eti parāṅ candramāḥ parāñci nakṣatrāṇi parāṅ agnir dahann eti| atha yasmāt pṛṣṭhokthaiḥ parācīnaiś cārvācīnaiś ca stuvate tasmād u parācīś cārvācīś ca prajāḥ| parāñcaḥ prātaḥ prerate| te sāyaṃ samāvartante| parāg retas siktam| tad arvāk prajāyate
pṛthur ha vainyo divyān vrātyān papraccha yajñasya dhāma paramaṃ guhāyāṃ nirmitaṃ mahato 'ntarikṣāt| kasmād yanti pavamānāḥ parāñcaḥ kasmād ukthyāḥ punar abhyākanikrati|| iti| devā anyāṃ vartanim adhvarasya mānuṣāsa upajīvanty anyām| tasmād yanti pavamānāḥ parāñcam tasmād ukthyāḥ punar abhyākanikrati|| iti ha pratyūcuḥ| yo vai devān manuṣyeṣva ābhaktān veda manuṣyān u deveṣv ābhakta eva deveṣu bhavaty ābhakto manuṣyeṣu| gacchati taṃ lokaṃ yatra devā nāsmād devatā apakrāmanti|| devā vai pavamānāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni| sāma vai devāḥ prajāś chandāṃsi| tad yat pavamānasāmāni parāñcy eva bhavanty atheyam anuniveṣṭate| tena devā manuṣyeṣv ābhaktāḥ| atha yad abhyāvartiṣv ṛcaṃ niveṣṭamānāṃ sāmānuniveṣṭe teno manuṣyā deveṣv ābhaktāḥ| sa ya etad evaṃ vedābhakta eva deveṣu bhavaty ābhakto manuṣyeṣu| gacchati taṃ lokaṃ yatra devā nāsmād devatā apakrāmanti
yo vai devarūpaṃ ca manuṣyarūpaṃ ca vyāvartayati vi pāpmanā vartate| devā vai pavamānāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni| tad yat pavamānān pāvamānīṣv eva stuvate tasmād devā ekarūpās sarve śuklaḥ| atha yasmāt pṛṣṭhokthair nānārūpā asurāḥ| nānādevatyāsu stuvate| tasmād u prajā nānārūpāś śveto rohitaḥ kṛṣṇaḥ| etad vai devarūpaṃ ca manuṣyarūpaṃ ca vyāvartayati vi pāpmanā vartate ya evaṃ veda|| yo vai devānām uddhāraṃ vedod uddhāraṃ harata uddhāryo bhavati| bahiṣpavamānaṃ vāva devānām uddhāraḥ| tena sakṛd dhiṃkṛtena parācā stuvate| tasmāt parāṅ uddhāraḥ| sa eṣa eva devānāṃ śreṣṭhaḥ| tasyoddhāraḥ prajāḥ| prajāpater evod uddhāraṃ harata uddhāryo bhavati ya evaṃ veda|| tam etaṃ yajñasya rasaṃ pravṛhya parān yasmāt prajāpataye prayacchati tasmād bahiṣpavamānena stoṣyantaḥ prahvārā iva prakupitā iva sarpanti| evam iva vai śreyasa upacāraḥ| tasmād u tasya stotreṇa vyāharet| ko hi śreyasaḥ pariveṣaṇam upavaditum arhati| yo vai śreyasaḥ pariveṣaṇam upavadati yayā vai sa tam ārtyā kāmayate tayainaṃ ninayati| atha yat tato 'dhvaryus saṃpraiṣān vadati prajāpataya eva tad yajñasya rasaṃ pradāya tam āpyāyayati| tenāsyāpīnena rasavatā stutaṃ bhavati
yo vai devayaśasaṃ ca manuṣyayaśasaṃ ca veda yaśa eva deveṣu gacchati yaśo manuṣyeṣu| pavamānā vai devayaśasam| te ha te prāṇā eva| ta enaṃ deveṣu nivedayante| abhyāvartā manuṣyayaśasam| te ha te 'pānā eva| ta enaṃ manuṣyeṣu nivedayante| etad vai devayaśasaṃ ca manuṣyayaśasaṃ ca| sa ya evam etaddevayaśasaṃ ca manuṣyayaśasaṃ ca veda yaśa eva deveṣu gacchati yaśo manuṣyeṣu|| yo vai mitaṃ cāmitaṃ ca veda mitaṃ ca hāsyāmitaṃ ca bahu bhavati| devā vai pavamānāḥ prajāḥ pṛṣṭhokthāni| sāma vai devāḥ prajāś śastrāṇi| tad vā etat| eta evāpi sarve devā yatstotrāṇi| tad yan mitāni stotrāṇi bhavanti tasmān mitā devāḥ| aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ| atha yasmād amitāni śastrāṇi tasmād v amitāḥ prajāḥ| na tān vidma yāvanto brāhmaṇā yāvanto rājanyā yāvanto vaiśyā yāvantaś śūdrā iti| etad vai mitaṃ cāmitaṃ ca| mitaṃ hāsyāmitaṃ ca bahu bhavati ya evaṃ veda|| ye arvāñcas taṃ u parāca āhur ye parāñcastaṃ u arvāca āhuḥ| indraś ca yā cakrathus somaś ca tāni dhurā niyuktā rajaso vahanti|| iti| pavamānā vai parāñcaḥ| teṣāṃ camasā arvāñcaḥ| te ha te prāṇā eva| tasmāt prāṇyāpānituṃ śaknoti| abhyāvartā arvāñcaḥ| teṣāṃ parāñcaś camasāḥ| te ha te 'pānā eva| tasmād v apānya prāṇituṃ śaknoti
yo vai savanānāṃ jyaiṣṭhyaṃ veda gacchati jyaiṣṭhyaṃ na jyaiṣṭhyād avarohati| gāyatrī vai prātassavanasya jyaiṣṭhyam| tad yat tatrānyadanyac chandaḥ kriyate 'tha tad gāyatram ity ākhyāyate| triṣṭup mādhyaṃdinasya savanasya jyaiṣṭhyam| tad yat tatrānyadanyac chandaḥ kriyate 'tha tat traiṣṭubham ityākhyāyate| jagatī tṛtīyasavanasya jyaiṣṭhyam| tad yat tatrānyadanyac chandaḥ kriyate 'tha taj jāgatam ity ākhyāyate | etad vai savanānāṃ jyaiṣṭhyam| sa ya evam etat savanānāṃ jyaiṣṭhyaṃ veda gacchati jyaiṣṭhyaṃ na jyaiṣṭhyād avarohati|| yo vai devānāṃ gṛhān veda gṛhī bhavati vindate gṛhān| chandāṃsi vāva devānāṃ gṛhāḥ| aṣṭākṣarā gāyatry aṣṭau vasavaḥ| gāyatryaiva vasavo gṛhiṇaḥ| ekādaśākṣarā triṣṭub ekādaśa rudrāḥ| triṣṭubhaiva rudrā gṛhiṇaḥ| dvādaśākṣarā jagatī dvādaśādityāḥ| jagatyaivādityā gṛhiṇaḥ| anuṣṭubhaiva viśve devāḥ| savanair indrāgnī| sa ya evam etān devānāṃ gṛhān veda gṛhī bhavati vindate gṛhān|| yo vai devānāṃ tṛptīr veda tṛpyaty ātmanā tṛpyaty asya prajā