praṣṭir iva ha khalu vā etat stotrāṇāṃ yat ṣoḍaśī| yad vai praṣṭir aniyukto vahty apa vā vai sa chinatti nir vā mārṣṭi| antyena stotreṇa samastomo bhavati| sa yathā praṣṭiṃ praṣṭiyugāya niyuñjyād evam evaitat pūrveṣu stotreṣu ṣoḍaśinam anuniyunakty anirmārgāya|| akṣīva ha khalu vā etat stotrāṇāṃ yat ṣoḍaśī| antyena stotreṇa samastomo bhavaty anākṣitāyaiva|| jāmīva ha khalu vā etat stotrāṇāṃ yat ṣoḍaśī| antyena stotreṇa samastomo bhavaty ajāmitāyai|| paśavo vā ukthāni vajraṣ ṣoḍaśī| yad ukthānām antataṣ ṣoḍaśinā stuvanti vajreṇaiva tat paśūn parigṛhṇanty aparāvāpāya| nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda
tad āhur nokthaṣ ṣoḍaśī kārya iti| paśavo vā ukthāni vajraṣ ṣoḍaśī| vajraṃ paśuṣu vivartayet| atirātra eva kāryaḥ| āpo vai sarvasya śāntiḥ| adbhir evainat tac chamayanti|| yady abhicaraṇīyas somas syād dhiraṇmayaṃ vajraṃ bhṛṣṭimantaṃ kṛtvā yoya eva karma kuryāt tasmaitasmā upapravartayet| sasa evāsmai vajraṃ praharati stṛtyai| saṃsthite some nyañcaṃ droṇakalaśaṃ paryasya karambhamayān vā puruṣān kṛtvā haritānāṃ vā tṛṇānāṃ teṣāṃ nāmagrāhaṃ grīvā apikṛntet idam aham amuṣya grīvā apikṛntāmīdam amuṣyedam amuṣya iti| yāvatām eva nāmāni gṛhṇāti tāvatāṃ grīvā apikṛntati| taṃ brahmaṇe dadāti| brahma vai brahmā| brahma vajraḥ| brahmaṇy evaitad vajraṃ pratiṣṭhāpayati
indraś ca vai bṛhac ca samabhavatām| indraṃ bṛhad . . . .atyaricyata| tasyā abibhed anayaiva mābhibhaviṣyatīti| sa devān abravīt ṣoḍaśy ayaṃ yajñakratur astv iti| tatheti| sa ṣoḍaśy abhavat| tat ṣoḍaśino janma| ati śriyā dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ricyate ya evaṃ veda|| gāyatrīṣu dvipadāsu bṛhatā ṣoḍaśinā tuṣṭuvānaḥ upa no haribhis sutam iti| etā vai gāyatryo dvipadāḥ| indro vai vṛtram ajighāṃsat| sa prajāpatim upādhāvad dhanāni vṛtram iti| tasmā etām apaharasam anuṣṭubhaṃ prāyacchat| tayā nāstṛṇuta| sa yad astṛtvā vyanadat tan nānadam abhavat| tan nānadasya nānadatvam| tasmād āhur nānadaṃ ṣoḍaśisāma kāryaṃ na hi tenāstṛṇuteti| taṃ punar upādhāvad dhanāny eva vṛtram iti| tasmai saptānāṃ hotrāṇāṃ haro nirmāya prāyacchat| tisra eva hotrāyai| sa ekaviṃśaṣ ṣoḍaśī samapadyata| teno vṛtram ahan| hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda| ekaviṃśāyatano ha khalu vai ṣoḍaśī| sapta vai hotrāḥ prātassavane vaṣaṭkurvanti sapta mādhyaṃdine savane sapta tṛtīyasavane 'tho yad evāsmai haro nirmāya prāyacchat
gaurīvitir vā etac chāktyo 'tiriktaṃ brahmaṇo 'paśyat| tad gaurīvitam abhavat| atiriktaṃ vā etad brahmaṇo yad gaurīvitam atiriktaṣ ṣoḍaśī stotrāṇām| yad gaurīvitena ṣoḍaśinā stuvanty atirikta eva tad atiriktaṃ dadhati yajñasya salomatāyai|| aupoditir ha smāha gaupālayo viśālaṃ libujayābhyadhād anuṣṭubhi nānadam aktat gaurīvitena ṣoḍaśinam atuṣṭuvan na śriyāvapadya iti| na ha vai śriyāvapadyate ya evaṃ veda|| tad u śvastanavad api prajāyā upaklṛptam| śakvarīṣu ṣoḍaśisāma kurvīta paśukāmaḥ| vajro vai ṣoḍaśī paśavaś śakvaryaḥ| vajreṇaiva paśuṃ spṛṇoti paśumān bhavati| śakvarīṣu ṣoḍaśisāma kurvīta yaḥ kāmayeta vajrī syām iti| vajro vai ṣoḍaśī vajraś śakvaryaḥ| vajreṇaiva vajraṃ spṛṇoti vajrī bhavati| virāṭsv annādyakāmaṣ ṣoḍaśisāma kurvīta| vajro vai ṣoḍaśy annaṃ virāṭ| vajreṇaivānnādyaṃ spṛṇoty atty annam annādo bhavati| tās trayastriṃśadakṣarā bhavanti| tato yāny ekaviṃśatiḥ pratiṣṭhā sā| atha yāni dvādaśa prajananaṃ tat| prati pratiṣṭhāyāṃ tiṣṭhati prajāyate no cāntasthāyāṃ jīyate ya evaṃ veda
pra vo mahe mahevṛdhe bharadhvam ity etā vai virājaḥ| anuṣṭupsu ṣoḍaśisāma kurvīta yaḥ kāmayeta na mānyā vāg ativaded iti| vajro vai ṣoḍaśī vāg anuṣṭup| vajreṇaiva vācaṃ spṛṇoti nainam anyā vāg ativadati| ā tiṣṭha vṛtrahan ratham ity etā vā anuṣṭubhaḥ| athaitās tryakṣarā ekapadā bhavanti| viṣṇoś chando bhūrijaś śakvarya iti| etābhir vā indro vṛtram ahann etābhiś śriyām āśnutauṣam eva| dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanty oṣaṃ śriyam aśnute ya evaṃ veda|| hiraṇyaṃ saṃpradāyaṃ ṣoḍaśinā stuvanti| ṣoḍaśinam eva taj jyotiṣmantaṃ kurvanti|| aśva upatiṣṭhate sāmyekṣyāya| bhrātṛvyalokaṃ vāvaiṣāṃ tad vidhamaṃs tiṣṭhati|| yasmāj jāto na paro 'nyo asti ya ā babhūva bhuvanāni viśvā| prajāpatiḥ prajayā saṃrarāṇas trīṇi jyotīṃṣi sacate sa ṣoḍaśī|| iti ṣoḍaśigraham avekṣate|| indraś ca samrāḍ varuṇaś ca rājā tau te bhakṣayāṃcakratur agra etam| tayor ahaṃ bhakṣam anubhakṣayāmi vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu|| iti|| ekākṣaraṃ devānām avamam āsīt saptākṣaraṃ paramam| navākṣaram asurāṇām avamam āsīt pañcadaśākṣaraṃ paramam| te devā akāmayanta kanīyasā bhūyo 'surāṇāṃ vṛñcīmahīti| ta ekākṣareṇa pañcadaśākṣaram avṛñjata dvayakṣareṇa caturdaśākṣaraṃ tryakṣareṇa trayodaśākṣaraṃ caturakṣareṇa dvādaśākṣaraṃ pañcākṣareṇaikādaśākṣaraṃ ṣaḍakṣareṇa daśākṣaraṃ saptākṣareṇa navākṣaram| aṣṭābhir evāṣṭau| evaṃ kanīyasā jyāyaso dviṣato bhrātṛvyasya vṛṃkte ya evaṃ veda
ahno 'surā nuttā rātriṃ prāviśan| te devā etam anuṣṭupśīrṣāṇaṃ vajraṃ samabharan| tenainān abhyavāyan| vāg vā eṣā| vācā jyotiṣānvabhyavāyan| virāḍ vā eṣā| virājā jyotiṣānvabhyavāyan| na vai suyajña ivātirātraḥ| tad yat pāntaṃ bhavati tenaiva yajñaḥ kriyate| ahnaś ca sulambo rātreś ca saṃtatyā apyavacchedāya| yāni chandāṃsy ahar vahanti tāni rātriṃ vahanti| eṣā gāyatry eṣā virāḍ eṣā kakub eṣānuṣṭup|| bṛhatīṣu stuvanti| tena bṛhatībhyo nayanti| tāsāṃ yad dvādaśākṣarāṇi padāni tena jagatībhyo nayanti| triṣṭubhā vaṣaṭkaroti| tena triṣṭubho nayanti| tān saṃdhinābhipalāyanta āśvine nāsaṃheyam agamayan| asaṃheyaṃ ha vai dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ gamayati ya evaṃ veda|| eṣā vā agniṣṭomasya saṃmā yad rātriḥ| dvādaśa vā agniṣṭomasya stotrāṇi dvādaśa rātreḥ| eṣā vā ukthasya saṃmā yad rātriḥ| trīṇy ukthāni tridevatyas saṃdhiḥ| eṣā vā agniṣṭomasya ca saṃvatsarasya ca saṃmā yad rātriḥ| dvādaśa vā agniṣṭomasya stotrāṇi dvādaśa māsās saṃvatsaraḥ| rātryā tvāva trayodaśo māsa āpyate| eṣā vai vradhnasya viṣṭapaṃ yad rātriḥ| gacchati vradhnasya viṣṭapaṃ ya evaṃ veda
eṣa vāva sarvagāyatro yad atirātraḥ | na vai rātryā ṛte 'har na rātrir ṛte 'hnaḥ| naiṣā lokānām eka ekaḥ| ahorātre vā idaṃ sarvam ime lokāḥ| bhūtaṃ bhavyaṃ prajanayataḥ| tad āhur na prathamaṃ yajamāno 'tirātreṇa yajeteti| svaṃ ca hy atimanyate| dvau yajñakratū| brahma vā agniṣṭomaḥ| brahma vai brāhmaṇasya svam| agniṣṭomaṃ ca hy atimanyata ukthaṃ ca ṣoḍaśinam| tad u vā āhur agniṣṭomamātraṃ vāvāgniṣṭomenābhijayaty ukthamātram ukthena ṣoḍaśimātraṃ ṣoḍaśinā rātryā tvāva sarvam avarunddha iti| sa yo haivaṃ vidvān ekena yajñakratunā caturo yajñakratūn saṃtanoty āsya catvāro virājayante sarveṣu paśuṣu pratitiṣṭhati
ahno 'surā nuttā rātriṃ prāviśan| te devā etāni sāmāny apaśyann etān paryāyān| tair enān anvabhyavāyan| tān paryāyam aghnan| yat paryāyam aghnaṃs tat paryāyāṇāṃ paryāyatvam| paryāyam eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda|| ye prathamarātreṇa channā āsaṃs tān prathamena paryāyeṇāghnan| yat prathamasya paryāyasya prathamāni padāni punarādīni bhavanti ye prathamarātreṇa channā bhavanti tān eva tena ghnanti| ye madhyarātreṇa channā āsaṃs tān madhyamena prayāyeṇāghnan| yan madhyamasya paryāyasya madhyamāni padāni punarādīni bhavanti ye madhyarātreṇa channā bhavanti tān eva tena ghnanti| ye 'pararātreṇa channā āsaṃs tān uttamena paryāyeṇāghnan| yad uttamasya paryāyasyottamāni padāni punarādīni bhavanti ye 'pararātreṇa channā bhavanti tān eva tena ghnanti| punarabhighātaṃ vāvaināṃs tad aghnan| yathā vai hatvā punar hanyāt tādṛk tat| punarabhighātam eva dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda
śarvarī vai nāma rātriḥ| te devā abruvann api vai naś śarvaryām abhūd iti| tad evāpiśarvarāṇām apiśarvaratvam| api ha vā asya śarvaryāṃ bhavati ya evaṃ veda|| asureṣu vā idam agra āsīt| tad devā abhijityābruvan kena nv ahorātre upariṣṭāt saṃdadhyāmeti| ta etad rāthantaraṃ saṃdhim apaśyan| tenāhorātre upariṣṭāt samadadhuḥ| yat samadadhus tat saṃdhes saṃdhitvam| āśvinaṃ ha khalu vai saṃdher uktham| mahati rātre sandhinā stuvanti| ā sūryasyodetor āśvinam anuśasyate 'horātrayor eva saṃtatyā ahorātrayos samārambhāya|| ahorātre devā abhijitya te vajram eva paridhim akurvata paśūnāṃ guptyā asurāṇām anabhyavacārāya| tad yad etā uṣṇiho 'ntataḥ kriyante -- vajro vā uṣṇihaḥ - vajreṇaiva tat paśūn parigṛhṇāty aparā(vā)pāya| nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda
asureṣu vā idam agra āsīt| tad devā abhijityābruvan vīdaṃ bhajāmahā iti| tasya vibhāge na samapādayan| te 'bruvann ājim asyāyāmeti| ta ājim āyan| agneḥ prathamo ratha āsīd athoṣaso 'thāśvinoḥ| tāv aśvināv aśvī aśvyām atyakurutām| tau dravantāv agniḥ paryudatiṣṭhat| tāv abrūtām ati nau sṛjasveti| nety abravīd anu nu mā bhajatam iti| tṛtīyaṃ ta ity abrūtām āvābhyāṃ tv evākhyāyatād iti| tatheti tāv atyārjata| tau dravantāv uṣāḥ paryudatiṣṭhat| tāv abrūtām ati nau sṛjasveti| nety abravīd anu nu mā bhajatam iti| tṛtīyaṃ ta ity abrūtām āvābhyāṃ tv evākhyāyatād iti| tatheti tāv atyārjata| tāv udajayetām| sa ya evam etām aśvinor ujjitiṃ veda yatra kāmayata ud iha jayeyam ity ut tatra jayati| ya u evaitām agneś coṣasaś cānvābhaktiṃ veda yatra kāmayate 'nvābhakta iha syām ity anvābhaktas tatra bhavati| tasmān nānādevatyās saṃstuvanti| athāśvinam ity evākhyāyate| vārevṛtaṃ hi tat tayoḥ