trīṇi ha vai yajñasyodarāṇi gāyatrī bṛhaty anuṣṭup| atra hy evāvapanty ata uddharanti| tad u yathāyaṃ madhyena puruṣas suhito vā syād aśanāyed vā tathā tat| atha yathetarāṇy aṅgāni sthitāny evam anyāni stotrāṇi sthitāny eva|| catvāry u ha vai sāmāny ekarcebhyo tasthānāni bṛhadrathantare vāmadevyaṃ yajñāyajñīyam iti| tāni yatra kva cānupariplaveraṃs tāni tṛceṣv eva kalpayen naikarceṣu| atha ha vai naikarcakalpī syāt| avīrya iva vā eṣa yad ekarcaḥ| ayaṃ vai loka ekarcaḥ| avacchinna iva vā ayam ābhyāṃ lokābhyām|| vīryasaṃtatatara iva tṛcaḥ| trayo vā ime lokāḥ| ime hi lokās tṛcaḥ| trayo vā ekasmād vīryavattarāḥ| etasmād dha vā idaṃ bhūyasvī kanīyasvinam atimanyate| yā hi bhūyasī gavyūtir bhūyasy ṛddhis tāṃ tṛcenardhnoti| atha yā kanīyasī gavyūtiḥ kanīyasy ṛddhis tām ekarcenardhnoti|| ekarco ha tvāva tṛcāj jyāyān| ekarca iti trīṇya akṣarāṇi tṛca iti dve| yo ha tvāvaitāny ṛktṛcāṃś cākṣaratṛcāṃś ca vedobhaye me tṛcāḥ kṛtā bhavantīty ubhe haivāsya tṛcāḥ kṛtā bhavanti| atho yad evarksāma hiṃkāras tenāsya tṛcāḥ kṛtā bhavanti| atho yad eva prastāvaḥ pratihāro nidhanaṃ teno eva tṛcebhyo naiti
prajāpatir ha vā etat prātassavane prajāḥ prajanayaṃs tiṣṭhati yad etad bahiṣpavamānam| sa ha saiva devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido lokaḥ|| athāgneyam ājyam| sa ha so 'bhijid eva stomaḥ| agnir eva saḥ| sa hīdaṃ sarvam abhyajayat| sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ|| atha maitrāvaruṇ ājyam| sa ha sa viśvajid eva stomaḥ| ahorātre eva te| ahar vai mitro rātrir varuṇaḥ| tad ye ke cādityād arvāñco lokās tān ha sarvān ahorātre evāpnutaḥ| te u ha tv evaṃvido lokaṃ nāpnutaḥ| sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ|| athaindraṃ ājyam| sa ha sa sarvajid eva stomaḥ| indra eva saḥ| sa hīdaṃ sarvam ajayat| sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ|| athaindrāgnam ājyam| sa ha sa udbhid eva stomaḥ| indrāgnī eva tau| tau hīdaṃ sarvam ājisṛtyāyām udabhinttām| sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ
atha mādhyaṃdina pavamānaḥ| sa ha sa dhanajid eva stomaḥ| vāyur eva saḥ| sa hīdaṃ prāṇo bhūtvā sarvaṃ dhanam ajayat| tad yad vai kiṃ ca prāṇī jīyate tasmin sarvasminn apitvī bhavati ya evaṃ veda| ( sa ha saiva devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāye lokas sa haivaṃvido ) lokaḥ|| rathantaraṃ vā bṛhad vā pṛṣṭham| sa ha sa śrīr eva stomaḥ| śrīr hi pṛṣṭham| sa ha saiva devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido lokaḥ|| atha [https://sa.wikisource.org/s/1z6f vāmadevyam]| sa ha sā śāṃtir eva stomaḥ| āpa eva tāḥ| yad dha vā imāṃ pṛthivīm agnir vaiśvānaro dadāha taṃ hādbhir eva śamayāṃcakruḥ| ubhā u ha vā etau vaiśvānarau yan nidāghaś ca śiśiraś ca| tad yad antareṇa varṣā vyavahitāś śāntyā eva| sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ|| atha naudhasaṃ vā śyaitaṃ vā brahmasāma| saha sa sarvacchandā eva stomaḥ| brahmaiva tat| brahma hi sarvāṇi chandāṃsi| sa ha saiva (devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāye lokas sa haivaṃvido) lokaḥ|| atha kāleyam| sa ha sa rasa eva stomaḥ| annam eva tat| sa yo hānnasya rasasya lokas so 'sya loko bhavati ya evaṃ veda| sa ha saiva ( devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ|| athārbhavaḥ pavamānaḥ| sa ha so 'sita eva stomaḥ| diśa eva tāḥ| diśo ha vai vyutkrāmanti pāpmā na siṣāya| na hainaṃ pāpmā sinoti ya evaṃ veda| sa ha saiva ( devatā bhūtvaitam āstāvam āsīdati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido) lokaḥ|| atha yajñāyajñīyam| sa ha sa nāka eva stomaḥ| āditya eva saḥ| eṣa hi na kasmai canākam udayati| sa ha saiva devatā bhūtvaitam āstāvam āsādati| yo haitasyai devatāyai lokas sa haivaṃvido lokaḥ| etad dha vai stomendriyam| ete ha vai stomānām indriyāvantaḥ| indriyavān bhavaty apitvy asmin sarvasmin bhavati ya evaṃ veda
prajāpatir vāvedam agra āsīt| so 'kāmayatāham evedaṃ sarvaṃ syām aham idam abhibhaveyam iti| so 'agnir eva bhūtvā pṛtanā asahata| bhūmir bhūtvā bhūtaṃ bhavyam abhavat| āpo bhūtvā sarvam āpnot| mano bhūtvā sarvam amanuta| vāg bhūtvā sarvaṃ vyabhavat| cakṣur bhūtvā sarvaṃ vyapaśyat| śrotraṃ bhūtvā sarvam aśṛṇot| vāyur bhūtvā prajānāṃ prāṇo 'bhavat| antarikṣaṃ bhūtvā divam astabhnot| dyaur bhūtvā sarvam anuvyabhavat| virāḍ bhūtvādityo 'bhavat| kāmo bhūtvānanto 'bhavat| ananto bhūtvā mṛtyurabhavat| saṃvatsaro bhūtvā nādasyat| na ha dasyati ya evaṃ veda| candramā bhūtvārdhamāsān paryagṛhṇāt| parjanyo bhūtvā prajānāṃ janitram abhavat| yajño bhūtvā devān bibharti|| tā asyemāḥ prajāsaḥ sṛṣṭā na samajānata| tā nāma bhūtvānuprāviśat| tā etā nāmnā saṃjānate 'sau vā ayam amuṣya putra iti|| sa eṣa vāgniṣṭomo ya eṣa tapaty eṣa indra eṣa prajāpatir eṣa evedaṃ sarvam ity upāsitavyam
retasyāṃ gāyati| reto vai retasyā| retasas saṃtatyā avyavacchedāya| ahiṃkṛtāṃ gāyati| vajro vai hiṃkāraḥ| yad dhiṃkuryād vajreṇa hiṃkāreṇa reto vicchindyāt|| sa yadya ekāhas syāt tasminn ahiṃkṛtāṃ gāyet| ekaṃ hi tad ahaḥ|| yadi dvyaha ubhayor ahnor ahiṃkṛtāṃ gāyet| prāyaṇaṃ hi tayor anyatarad udayanam anyatarat|| yadi tryahas tasmin mīmāṃsante hiṃkuryā3n iti| tad dhaika āhuḥ kāmam evāpy anvahaṃ saṃvatsaraṃ retasyām ahiṃkṛtāṃ gāyet| saṃvatsaraṃ vai siktam abhikriyate| retas evābhikṛtyā iti| tad u hovāca śāṭyāyanir yad vāva prathamāhan retas sicyate sa garbhas saṃbhavati| atha yat ta ( ta ) s sicyate 'muyaiva tat parāsicyata iti| tasmād u prathamāhann eva retasyām ahiṃkṛtāṃ gītvā hiṃkṛtām uttareṣv ahassu gāyet| atho annaṃ vai hiṃkāraḥ -- annena vai garbho 'bhivardhate --abhivṛddhyā eveti| tām udayane gāyed yat prāyaṇaṃ tad udayanam asad iti
tā haitā gal̤unā ārkṣākāyaṇaś śālāpatya āruṇer adhy adhijage| tā etā āruṇeyā dhuraḥ| tad āhuḥ kiṃ chando retasyeti| bṛhatīti brūyāt| kathaṃ bṛhatīti| mano hi retasyeti brūyāt| no manaso barhīyaḥ ki canāsti| atho sarve prāṇā mano 'bhisaṃpannāḥ| sarvāṇi chandāṃsi bṛhatīm abhisaṃpannāni| tasmād bṛhatī retasyeti| sā kena vṛddhety āhuḥ| vṛddhā teneti brūyād yad retasyā| retasyo hīdaṃ sarvaṃ vṛddham| vṛddhā tena yan mano vṛddhā tena yac candramā eṣā devateti| sā haiṣā candramā eva yad retasyā| sa eṣa retasaḥ pratirūpo devabhakṣas somo rājā| sarvasyāsya rasas samudūḍhaḥ| taṃ sarve devā upajīvanti| tasmād āhus soma eva rājā brahma sarve hy enaṃ devā upajīvanti| sā haiṣā brahmaiva yad retasyā| brahmaṇā hāsya stutaṃ bhavati ya evaṃ vidvān retasyayā stute
gāyatrīṃ gāyati| prāṇo vai gāyatrī| tasyai dve akṣare vyatiṣajati| o3rvāṇo aśiśrā de3yurva devāya dā iti vyatiṣajati| sa prāṇaḥ| sa vāyuḥ|| triṣṭubhaṃ gāyati| cakṣur vai triṣṭup| tasyai dve akṣare dyotayati| ṣodhā ity ete dyotayati| tad idaṃ cakṣu| so 'sāv ādityaḥ|| jagatīṃ gāyati| śrotraṃ vai jagatī| tasyai catvāry akṣarāṇi dyotayati| somāś śukrāḥ iti śukravatī pade dyotayati| tad idaṃ śrotram| tā imā diśaḥ|| anuṣṭubhaṃ gāyati| vāg vā anuṣṭup| tāma arvācīm abhinudan gāyati| o3 vājaṃ vājy akrāmā3 iti niruktaṃ padaṃ gāyati| nuṣaḥ iti nirāha| sā vāk| sa prajāpatiḥ|| paṃkti gāyati| ṛtavo vai paṃktiḥ| tasyai ṣaḍ akṣarāṇi dyotayati| pavasvā sūryā iti sūryavatī pade dyotayati
te ṣaḍ ṛtavaḥ| ṣaḍ ḍhura etā devatāḥ| etābhis tad devā asurān adhūrvan| yad adhūrvaṃs tasmād dhuro 'bhavan| etābhir asya sarvābhir devatābhis stutaṃ bhavati ya evaṃ veda| tābhya u eva sarvābhyo devatābhya āvṛścyate ya evaṃ vidvāṃsam upavadati| tāṃ haitām ete paṃkti vigāyanti nāvikṛtā garbhā jāyanta iti vadantaḥ sāṃjagmāno dāyivā kovā pavasvā sūryāḥ iti| tad u hovāca śāṭyāyanir etāṃ vigāyanti tata idaṃ garbhā muhyanti| yato vai garbhāḥ prasāryante 'tha jāyante| tasmād eṣā gāyatram eva prasṛtā geyeti| tad āhus sa cādya dhuro vigāyed ya enās saṃgātuṃ vidyād iti| tad dhaika āhur bahiṣpavamāne vāva vayaṃ vigāyantas saṃgāyāmaḥ yado ovā iti vāṅnidhanāḥ kurmas tenaiva nas saṃgītā bhavantīti| tenājyeṣv ādriyante na pavamānayoḥ| atha haika āhur ājyeṣv eva vayaṃ vigāyantas saṃgāyāma iti|| jagatīṃ hotur ājye| jāgato hi hotā
saiṣā bhavati agna ā yāhi vītaye iti|| gāyatrīṃ maitrāvaruṇasya| gāyatro hi maitrāvaruṇaḥ| saiṣā bhavati ā no mitrāvaruṇā iti|| triṣṭubhaṃ brāhmaṇācchaṃsinaḥ| traiṣṭubho hi brāhmaṇācchaṃsī| saiṣā bhavati ā yāhi suṣumā hi te iti|| anuṣṭubham acchāvākasya| ānuṣṭubho hy acchāvākaḥ| tasyaiṣā bhavati indrāgnī ā gataṃ sutam iti|| tad u hātraiva yathārūpaṃ gītā bhavanti| atha ya enāḥ prātassavane gītvā mādhyaṃdine ca savane tṛtīya savane ca gāyati tasya haiva yathāyatanaṃ gītā bhavanti| idaṃ vā enā eṣa tad āyatanāc cyāvayati ya enā mādhyaṃdināyatanāś ca satīs tṛtīyasavanāyatanāś cātha prātassavana eva gāyati| atha ya evaināḥ prātassavane gītvā mādhyaṃdine ca savane tṛtīya savane ca gāyati sa evainā āyataneṣu pratiṣṭhāpayati| tā asyāyatanavatīr gītā bhavanty atraivaitās saṃgītā bhavanti
iti ha smāhāddhiyas sātyayajñir ṛddhukam asmai svāyāṃ janatāyāṃ bhavati ya evaṃ vidvān dhuro na vigāyatīti| tasmād yadītarā dhuro vigāyed vy evājyadhuraś ca pavamānadhuraś ca gāyed iti| tad u hovāca śāṭyāyanir vikarṣanta ete dhuro ye vigāyanti| yadi triṣṭubho mādhyaṃdine yo rasas taṃ prātassavane dadhāti| yadi rathantaravarṇāṃ gāyati yo rathantarasya pṛṣṭheṣu rasas taṃ prātassavane dadhāti| yadi jagatīṃ gāyati yo jagatyai tṛtīya savane rasas taṃ prātassavane dadhāti| yady anuṣṭubhaṃ gāyati--vāg vā anuṣṭup--tāṃ prātassavane dadhāti| seyaṃ vāg anuṣṭup prātassavane baddhā na kasmai canālaṃ bhavati| yady apy āgneyam evājyam apivahec chūnye amū savane yātayāmnī syātām| yady u vai samāne yas samāne yajñakratau dvedhā jigāsati viṣiktā ime rasā yātayāmāno bhavanti| tad u tad vikṛṣṭam u eva sādhv etasyai nopapādo 'sti| tasmāt ovā ovā ity eva gāyet|| atho dve eva dhurau manaś caiva vāk ca| manaso hi vāk prajāyate| sā manonetrā vāg bhavati| tan mano vācam abhipravahati| vāg u punar mana evābhipravahati| sa yo manasaś ca vācaś svaro jāyate-