nārasiṃhīśilāmāhātmyavarṇanam
skanda uvāca
vainateyaśilāyāstu māhātmyaṃ vada me pitaḥ ||
kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ cāsya anubhāvaṃ ca kiṃ bhavet
||1||वैनतेयशिलायास्तु माहात्म्यं वद मे पितः ॥
किं पुण्यं किं फलं चास्य अनुभावं च किं भवेत्
śiva uvāca
kaśyapādvinatāgarbhe mahābalaparākramau ||
garuḍāruṇau prajātau dvāvaruṇaḥ sūryasārathiḥ
||2||कश्यपाद्विनतागर्भे महाबलपराक्रमौ ॥
गरुडारुणौ प्रजातौ द्वावरुणः सूर्यसारथिः
badaryyā dakṣiṇe bhāge gandhamādanaśṛṅgake ||
garuḍastapa ātepe harivāhanakāmyayā
||3||बदर्य्या दक्षिणे भागे गन्धमादनशृङ्गके ॥
गरुडस्तप आतेपे हरिवाहनकाम्यया
phalamūlajalāhāro nirdvaṃdvo japatāṃ varaḥ ||
padaikenopasaṃkramya bhuvi jepe nirāmayaḥ
||4||फलमूलजलाहारो निर्द्वंद्वो जपतां वरः ॥
पदैकेनोपसंक्रम्य भुवि जेपे निरामयः
triṃśadvarṣasahasrāṇi haridarśana lālasaḥ ||
tatastu bhagavānsākṣātpītavāsā nijāyudhaḥ
||5||त्रिंशद्वर्षसहस्राणि हरिदर्शन लालसः ॥
ततस्तु भगवान्साक्षात्पीतवासा निजायुधः
āvirāsīdyathā prācyāṃ diśīṃduriva puṣkalaḥ ||
uvāca vacanaṃ samyaṅmeghagaṃbhīranisvanaḥ
||6||आविरासीद्यथा प्राच्यां दिशींदुरिव पुष्कलः ॥
उवाच वचनं सम्यङ्मेघगंभीरनिस्वनः
tathāpi na bahirvṛttirdadhmau daravaraṃ tataḥ ||
tathāpi na bahirvṛttirgaruḍasya mahātmanaḥ
||7||तथापि न बहिर्वृत्तिर्दध्मौ दरवरं ततः ॥
तथापि न बहिर्वृत्तिर्गरुडस्य महात्मनः
tataḥ praviśya bhagavānaṃtaraṃ pavanakramāt ||
bahirunmukhatāṃ caiva racayanbahirābabhau
||8||ततः प्रविश्य भगवानंतरं पवनक्रमात् ॥
बहिरुन्मुखतां चैव रचयन्बहिराबभौ
bhagavaṃtaṃ hariṃ dṛṣṭvā garuḍo gatasādhvasaḥ ||
pulakāṃkita sarvāṃgastuṣṭāva vihitāṃjaliḥ
||9||भगवंतं हरिं दृष्ट्वा गरुडो गतसाध्वसः ॥
पुलकांकित सर्वांगस्तुष्टाव विहितांजलिः
garuḍa uvāca
jayajaya tribhuvanajanamanobhavana vidalitāghaguṇa sakalagīrvāṇavaṃdita caraṇakamalayugalaparimalabahalaripuvanavibhaṃjana vidyotamāna sakalasurāsuramukuṭakoṭivilasita nijapīṭhakamalanirasita nijajanahṛdayatimirapaṭalabahala himakara iva trividhasaṃtāpasaṃdohaharaṇacaraṇa jagadudayasthitilayavilāsavilasita trividhamūrtikīrtivisphūrjita jagadudayasaṃdoha dinakara iva nijajanamānasasarojaṣaṭpadavidita sakalavedavidyotamāna mānasa nijajanamunijanavandita padanakhanīrapavitrīkṛta gīrvāṇamunimānasavaṃdita caraṇarajaḥprasādasārabhūta jagatāmadhīśa namaste namaste
||10||जयजय त्रिभुवनजनमनोभवन विदलिताघगुण सकलगीर्वाणवंदित चरणकमलयुगलपरिमलबहलरिपुवनविभंजन विद्योतमान सकलसुरासुरमुकुटकोटिविलसित निजपीठकमलनिरसित निजजनहृदयतिमिरपटलबहल हिमकर इव त्रिविधसंतापसंदोहहरणचरण जगदुदयस्थितिलयविलासविलसित त्रिविधमूर्तिकीर्तिविस्फूर्जित जगदुदयसंदोह दिनकर इव निजजनमानससरोजषट्पदविदित सकलवेदविद्योतमान मानस निजजनमुनिजनवन्दित पदनखनीरपवित्रीकृत गीर्वाणमुनिमानसवंदित चरणरजःप्रसादसारभूत जगतामधीश नमस्ते नमस्ते
api ca ||
aṣṭaśaktisahito vanamālī pītacailakusumāvaliśobhaḥ ||
paṃkajākaravirājitapādaḥ pātu māmavahitendriyavargaḥ
||11||अपि च ॥
अष्टशक्तिसहितो वनमाली पीतचैलकुसुमावलिशोभः ॥
पंकजाकरविराजितपादः पातु मामवहितेन्द्रियवर्गः
bhaktahṛtkamalarājitamūrtirduṣṭadaityadalanotthitakīrtiḥ ||
baddhaseturavitāśritalokaḥ pātu māmanudinaṃ bhuvaneśaḥ
||12||भक्तहृत्कमलराजितमूर्तिर्दुष्टदैत्यदलनोत्थितकीर्तिः ॥
बद्धसेतुरविताश्रितलोकः पातु मामनुदिनं भुवनेशः
sthiracalatrividhatāpahimāṃśurbhāsamānataraṇipratibhāsaḥ ||
eka eva bahudhā kṛtaveṣo māyayāvatu mahāmatirīśaḥ
||13||स्थिरचलत्रिविधतापहिमांशुर्भासमानतरणिप्रतिभासः ॥
एक एव बहुधा कृतवेषो माययावतु महामतिरीशः
bhaktaciṃtanakṛte kṛtarūpaḥ śaiśavena bahuśāsitabhūpaḥ ||
vedamārga urudhā hitakārī rītirīśituriyaṃ guṇaśālī
||14||भक्तचिंतनकृते कृतरूपः शैशवेन बहुशासितभूपः ॥
वेदमार्ग उरुधा हितकारी रीतिरीशितुरियं गुणशाली
yajñabhugghṛdayabaṃdhanadhārī viśvamūrtirabalāṃśukahārī ||
pālane'pi mahatāṃ bahudeho rāsa eṣa tanumānavatānnaḥ
||15||यज्ञभुग्घृदयबंधनधारी विश्वमूर्तिरबलांशुकहारी ॥
पालनेऽपि महतां बहुदेहो रास एष तनुमानवतान्नः
premabhaktipuruṣairupalabhyaḥ pūruṣaḥ kṛtasamastanivāsaḥ ||
dāsyavṛṃdahṛṣito nijadāsaḥ prekṣaṇaikakaruṇovatu viśvam
||16||प्रेमभक्तिपुरुषैरुपलभ्यः पूरुषः कृतसमस्तनिवासः ॥
दास्यवृंदहृषितो निजदासः प्रेक्षणैककरुणोवतु विश्वम्
kaṃṭhalaṃbitatarakṣunakhāgrakruṣṭagoparamaṇīkucabhāraḥ ||
līlayā yuvatibhiḥ kṛtaveṣaḥ śeṣa eṣa bhavatādupaśāṃtyai
||17||कंठलंबिततरक्षुनखाग्रक्रुष्टगोपरमणीकुचभारः ॥
लीलया युवतिभिः कृतवेषः शेष एष भवतादुपशांत्यै
daṃḍapāṇirayameva janānāṃ śāsitātmaniyamoktahitānām ||
pāvanāya mahatāmanuśālī viśvaduḥkhaśamano bhavatānnaḥ
||18||दंडपाणिरयमेव जनानां शासितात्मनियमोक्तहितानाम् ॥
पावनाय महतामनुशाली विश्वदुःखशमनो भवतान्नः
evaṃ stutastataḥ sākṣādgaruḍena mahātmanā ||
pūjārthamājuhāvaināṃ gaṃgāṃ tripathagāminīm
||19||एवं स्तुतस्ततः साक्षाद्गरुडेन महात्मना ॥
पूजार्थमाजुहावैनां गंगां त्रिपथगामिनीम्
tataḥ paṃcamukhī sākṣādāvirāsīnnagopari ||
tenodakena pādārghaṃ cakāra vinatāsutaḥ
||20||ततः पंचमुखी साक्षादाविरासीन्नगोपरि ॥
तेनोदकेन पादार्घं चकार विनतासुतः
vriyatāṃ vara ityukto garuḍo hariṇā tataḥ ||
tavaikavāhanaḥ śrīmānbalavīryaparākramaḥ ||
ajeyo devadaityānāṃ syāmahaṃ te prasādataḥ
||21||व्रियतां वर इत्युक्तो गरुडो हरिणा ततः ॥
तवैकवाहनः श्रीमान्बलवीर्यपराक्रमः ॥
अजेयो देवदैत्यानां स्यामहं ते प्रसादतः
iyaṃ mannāmavikhyātā sarvapāpaharā śilā ||
etasyāḥ smaraṇātpuṃsāṃ viṣavyādhirna jāyatām
||22||इयं मन्नामविख्याता सर्वपापहरा शिला ॥
एतस्याः स्मरणात्पुंसां विषव्याधिर्न जायताम्
evamuktvā tatastūṣṇīṃ babhūva vinatāsutaḥ ||
omityuktvā tato viṣṇuruvācedaṃ vaco hitam
||23||एवमुक्त्वा ततस्तूष्णीं बभूव विनतासुतः ॥
ओमित्युक्त्वा ततो विष्णुरुवाचेदं वचो हितम्
badarīṃ tvaṃ prayāhīti nāradena niṣevitām ||
snānaṃ nāradatīrthādāvupavāsatrayaṃ śuciḥ ||
kṛtvā maddarśanaṃ tatra sulabhaṃ te bhaviṣyati
||24||बदरीं त्वं प्रयाहीति नारदेन निषेविताम् ॥
स्नानं नारदतीर्थादावुपवासत्रयं शुचिः ॥
कृत्वा मद्दर्शनं तत्र सुलभं ते भविष्यति
ityuktvāṃtarddadhe viṣṇustaḍitsaudāmanī yathā ||
garuḍastu tataḥ śīghramāgatya badarīṃ mudā
||25||इत्युक्त्वांतर्द्दधे विष्णुस्तडित्सौदामनी यथा ॥
गरुडस्तु ततः शीघ्रमागत्य बदरीं मुदा
vahnitīrthaṃ samāsādya śilāmāśritya tatparaḥ ||
snātvā nāradatīrtheṣu vratacaryāmathākarot
||26||वह्नितीर्थं समासाद्य शिलामाश्रित्य तत्परः ॥
स्नात्वा नारदतीर्थेषु व्रतचर्यामथाकरोत्
tatastu nārade tīrthe dṛṣṭvā bhagavataḥ sthitim ||
namaskṛtya vidhānena tadājñātaḥ puraṃ yayau
||27||ततस्तु नारदे तीर्थे दृष्ट्वा भगवतः स्थितिम् ॥
नमस्कृत्य विधानेन तदाज्ञातः पुरं ययौ
tataḥ prabhṛti trailokye gāruḍīti śilocyate
||28||ततः प्रभृति त्रैलोक्ये गारुडीति शिलोच्यते
skaṃda uvāca
vārāhyā vada māhātmyaṃ kīdṛśaṃ hīśvareśvara ||
kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tasyā abhidhānaṃ tathā katham
||29||वाराह्या वद माहात्म्यं कीदृशं हीश्वरेश्वर ॥
किं पुण्यं किं फलं तस्या अभिधानं तथा कथम्
śiva uvāca
rasātalātsamuddhṛtya mahīṃ daivatavairiṇam ||
hiraṇyākṣaṃ raṇe hatvā badarīṃ samupāgataḥ
||30||रसातलात्समुद्धृत्य महीं दैवतवैरिणम् ॥
हिरण्याक्षं रणे हत्वा बदरीं समुपागतः
ākalpāṃtaṃ mahādevo yogadhāraṇayā sthitaḥ ||
badaryāḥ sauṣṭhavādeva vidadhe sthitimātmanaḥ
||31||आकल्पांतं महादेवो योगधारणया स्थितः ॥
बदर्याः सौष्ठवादेव विदधे स्थितिमात्मनः
śilārūpeṇa bhagavānsthitiṃ tatra cakāra ha ||
tatra gatvā tu manujaḥ snātvā gaṃgājale'male
||32||शिलारूपेण भगवान्स्थितिं तत्र चकार ह ॥
तत्र गत्वा तु मनुजः स्नात्वा गंगाजलेऽमले
dānaṃ dattvā svaśaktyā vai gaṃgāṃbhaḥ śāṃtamānasaḥ ||
ahorātre sthito bhūtvā japedekāgramānasaḥ
||33||दानं दत्त्वा स्वशक्त्या वै गंगांभः शांतमानसः ॥
अहोरात्रे स्थितो भूत्वा जपेदेकाग्रमानसः
śilāyāṃ devadṛṣṭiśca tasya puṃsaḥ prajāyate ||
bahunā kimihoktena yadvadiṣyati sādhakaḥ
||34||शिलायां देवदृष्टिश्च तस्य पुंसः प्रजायते ॥
बहुना किमिहोक्तेन यद्वदिष्यति साधकः
tattasya sidhyati kṣipraṃ yadyapi syātsuduṣkaram
||35||तत्तस्य सिध्यति क्षिप्रं यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
skaṃda uvāca
nārasiṃhīśilāyāstu māhātmyaṃ vada me prabho ||
tvatprasādānmahādeva durllabhaṃ śrutavānaham
||36||नारसिंहीशिलायास्तु माहात्म्यं वद मे प्रभो ॥
त्वत्प्रसादान्महादेव दुर्ल्लभं श्रुतवानहम्
śiva uvāca
hiraṇyakaśipuṃ hatvā nakhāgreṇaiva līlayā ||
krodhāgninā pradīptāṃgaḥ pralayānalasannibhaḥ
||37||हिरण्यकशिपुं हत्वा नखाग्रेणैव लीलया ॥
क्रोधाग्निना प्रदीप्तांगः प्रलयानलसन्निभः
tadā devaiḥ samāgatya sthitvā dūre dayālubhiḥ ||
stuto'sau bhagavāndevo līlayā dhṛtavigrahaḥ
||38||तदा देवैः समागत्य स्थित्वा दूरे दयालुभिः ॥
स्तुतोऽसौ भगवान्देवो लीलया धृतविग्रहः
tadā prasanno harirugravikramaḥ svatejasā vyāptasurāsurottamaḥ ||
uvāca matto varamāvṛṇīdhvaṃ gīrvāṇanirvāṇa sukhaikahetum
||39||तदा प्रसन्नो हरिरुग्रविक्रमः स्वतेजसा व्याप्तसुरासुरोत्तमः ॥
उवाच मत्तो वरमावृणीध्वं गीर्वाणनिर्वाण सुखैकहेतुम्
tadāsurāṇāmadhipaḥ svayaṃbhūruvāca vākyaṃ smitaśobhitānanaḥ ||
rūpaṃ tavātyugramaśeṣadehināṃ bhayāvahaṃ saṃhara nārasiṃha
||40||तदासुराणामधिपः स्वयंभूरुवाच वाक्यं स्मितशोभिताननः ॥
रूपं तवात्युग्रमशेषदेहिनां भयावहं संहर नारसिंह
anekadhaitadvidhivadvidhāya nidhāya śailādiṣu divyamūrtim ||
uvāca kiṃ vaḥ prakaromi kṛtyamahaṃ prasannastridaśāḥ paraṃtapāḥ
||41||अनेकधैतद्विधिवद्विधाय निधाय शैलादिषु दिव्यमूर्तिम् ॥
उवाच किं वः प्रकरोमि कृत्यमहं प्रसन्नस्त्रिदशाः परंतपाः
tatomarā ūcuranena caiva rūpeṇa saṃkṣobhitaviśvamūrte ||
praśāṃtamaṃtaḥsukhahetubaṃdhi caturbhujatvaṃ varamīpsitaṃ naḥ
||42||ततोमरा ऊचुरनेन चैव रूपेण संक्षोभितविश्वमूर्ते ॥
प्रशांतमंतःसुखहेतुबंधि चतुर्भुजत्वं वरमीप्सितं नः
tato harirvīkṣya nirīkṣaṇena divyena viśvaṃ prayayau viśālām ||
gaṃgājale krīḍati viṣṭacetāḥ surāsurebhyo bhagavānuvāca
||43||ततो हरिर्वीक्ष्य निरीक्षणेन दिव्येन विश्वं प्रययौ विशालाम् ॥
गंगाजले क्रीडति विष्टचेताः सुरासुरेभ्यो भगवानुवाच
tato'marāḥ śāṃtabhayā athainaṃ nirīkṣya devaṃ jalamadhyasaṃstham ||
natvā parikramya tadā samāyayurnirūḍhabhāvāḥ svapuraṃ tataḥ kramāt
||44||ततोऽमराः शांतभया अथैनं निरीक्ष्य देवं जलमध्यसंस्थम् ॥
नत्वा परिक्रम्य तदा समाययुर्निरूढभावाः स्वपुरं ततः क्रमात्
tataḥ samastā ṛṣayastapodhanāḥ samāyayurbhaktibharāvanamrāḥ ||
nṛsiṃhamatyadbhutavikamaṃ hariṃ samīḍire baddhakarā vacobhiḥ
||45||ततः समस्ता ऋषयस्तपोधनाः समाययुर्भक्तिभरावनम्राः ॥
नृसिंहमत्यद्भुतविकमं हरिं समीडिरे बद्धकरा वचोभिः
ṛṣaya ūcuḥ
namonamaste jagatāmadhīśa viśveśa viśvābhaya viśvamūrte ||
kṛpāṃburāśe bhajanīyatīrtha pādāṃbuja śrīśa dayāṃ vidhehi
||46||नमोनमस्ते जगतामधीश विश्वेश विश्वाभय विश्वमूर्ते ॥
कृपांबुराशे भजनीयतीर्थ पादांबुज श्रीश दयां विधेहि
eko'si nānā nijamāyayā svayā ghaṭe payo yadvadupādhibhinnam ||
bhaktecchayopāttavicitravigraha prasīda viśvānana viśvabhāvana
||47||एकोऽसि नाना निजमायया स्वया घटे पयो यद्वदुपाधिभिन्नम् ॥
भक्तेच्छयोपात्तविचित्रविग्रह प्रसीद विश्वानन विश्वभावन
tataḥ prasanno bhagavānnṛsiṃhaḥ siṃhavikramaḥ ||
uvāca vacanaṃ cāru varaṃ me vriyatāmiti
||48||ततः प्रसन्नो भगवान्नृसिंहः सिंहविक्रमः ॥
उवाच वचनं चारु वरं मे व्रियतामिति
ṛṣaya ūcuḥ
yadi prasanno bhagavankṛpayā jagatāṃ pate ||
viśālā na parityājyā varo'smākamabhīpsitaḥ
||49||यदि प्रसन्नो भगवन्कृपया जगतां पते ॥
विशाला न परित्याज्या वरोऽस्माकमभीप्सितः
evamastu tataḥ sarve svāśramaṃ hyṛṣayo yayuḥ ||
nṛsiṃho'pi śilārūpī jalakrīḍāparo'bhavat
||50||एवमस्तु ततः सर्वे स्वाश्रमं ह्यृषयो ययुः ॥
नृसिंहोऽपि शिलारूपी जलक्रीडापरोऽभवत्
upavāsatrayaṃ kṛtvā japadhyānaparāyaṇaḥ ||
nṛsiṃharūpiṇaṃ sākṣātpaśyatyeva na saṃśayaḥ
||51||उपवासत्रयं कृत्वा जपध्यानपरायणः ॥
नृसिंहरूपिणं साक्षात्पश्यत्येव न संशयः
ya etacchraddhayā martyaḥ śṛṇoti śrāvayañchuciḥ ||
sarvapāpavinirmukto vaikuṃṭhe vasatiṃ labhet
||52||य एतच्छ्रद्धया मर्त्यः शृणोति श्रावयञ्छुचिः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो वैकुंठे वसतिं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe badarikāśramamāhātmye śivakārttikeyasaṃvāde garuḍaśilā vārāhīśilā nārasiṃhīśilāmāhātmyavarṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||