kimarthaṃ bhagavāṃstatra vasati śraddhayā punaḥ
skaṃda uvāca
kimarthaṃ bhagavāṃstatra vasati śraddhayā punaḥ ||
kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tasya darśanasparśanādibhiḥ
||1||किमर्थं भगवांस्तत्र वसति श्रद्धया पुनः ॥
किं पुण्यं किं फलं तस्य दर्शनस्पर्शनादिभिः
naivedyabhakṣaṇaṃ cāpi mahāpūjākṛtestathā ||
pradakṣiṇasya ca phalaṃ brūhi me kṛpayā pitaḥ
||2||नैवेद्यभक्षणं चापि महापूजाकृतेस्तथा ॥
प्रदक्षिणस्य च फलं ब्रूहि मे कृपया पितः
śiva uvāca
purā kṛtayugasyādau sarvabhūtahitāya ca ||
mūrtimānbhagavāṃstatra tapoyogasamāśritaḥ
||3||पुरा कृतयुगस्यादौ सर्वभूतहिताय च ॥
मूर्तिमान्भगवांस्तत्र तपोयोगसमाश्रितः
tretāyuge hyṛṣigaṇairyogābhyāsaikatatparaḥ ||
dvāpare samanuprāpte jñānaniṣṭho hi durlabhaḥ
||4||त्रेतायुगे ह्यृषिगणैर्योगाभ्यासैकतत्परः ॥
द्वापरे समनुप्राप्ते ज्ञाननिष्ठो हि दुर्लभः
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca durdarśo bhagavānabhūt ||
tato hyṛṣigaṇā devā alabhya bhagavadgatim
||5||ऋषीणां देवतानां च दुर्दर्शो भगवानभूत् ॥
ततो ह्यृषिगणा देवा अलभ्य भगवद्गतिम्
svāyaṃbhuvaṃ padaṃ yātā vismayākulacetasaḥ ||
tatra gatvā namaskṛtya ūcurlokeśvaraṃ mudā ||
bṛhaspatiṃ puraskṛtya ṛṣayaśca tapodhanāḥ
||6||स्वायंभुवं पदं याता विस्मयाकुलचेतसः ॥
तत्र गत्वा नमस्कृत्य ऊचुर्लोकेश्वरं मुदा ॥
बृहस्पतिं पुरस्कृत्य ऋषयश्च तपोधनाः
devā ūcuḥ
namaste sarvalokānāmāśrayaḥ śaraṇārtihā ||
vṛttidaḥ karuṇāpūrṇaḥ pitāmaha sureśvara ||
nivedanīyā vipadaḥ samuddhartā pitāsi naḥ
||7||नमस्ते सर्वलोकानामाश्रयः शरणार्तिहा ॥
वृत्तिदः करुणापूर्णः पितामह सुरेश्वर ॥
निवेदनीया विपदः समुद्धर्ता पितासि नः
brahmovāca
kimarthamāgatā yūyaṃ vismayākulamānasāḥ ||
militā ṛṣibhiḥ sākaṃ brūtāgamanakāraṇam
||8||किमर्थमागता यूयं विस्मयाकुलमानसाः ॥
मिलिता ऋषिभिः साकं ब्रूतागमनकारणम्
devā ūcuḥ
dvāpare samanuprāpte viśālāyāṃ viśāladhīḥ ||
bhagavāndṛśyate naiva tatra kiṃ kāraṇaṃ vada
||9||द्वापरे समनुप्राप्ते विशालायां विशालधीः ॥
भगवान्दृश्यते नैव तत्र किं कारणं वद
viśālā kiṃ parityaktā tato vā kva gataḥ svayam ||
aparādhādutāsmākaṃ kathaṃ cāsau prasīdati
||10||विशाला किं परित्यक्ता ततो वा क्व गतः स्वयम् ॥
अपराधादुतास्माकं कथं चासौ प्रसीदति
brahmovāca
nāhametadvijānāmi śrutaṃ cādya mukhāddhi vaḥ ||
ko heturdṛkpathātīto bhagavānbhavatāṃ surāḥ ||
āgacchata vayaṃ yāmastīraṃ kṣīrapayonidheḥ
||11||नाहमेतद्विजानामि श्रुतं चाद्य मुखाद्धि वः ॥
को हेतुर्दृक्पथातीतो भगवान्भवतां सुराः ॥
आगच्छत वयं यामस्तीरं क्षीरपयोनिधेः
ityuktāste purodhāya brahmāṇaṃ tridivaukasaḥ ||
yayuḥ kṣīrāṃbudhestīramṛṣayaśca tapodhanāḥ
||12||इत्युक्तास्ते पुरोधाय ब्रह्माणं त्रिदिवौकसः ॥
ययुः क्षीरांबुधेस्तीरमृषयश्च तपोधनाः
tatra gatvā jagannāthaṃ devadevaṃ vṛṣākapim ||
gīrbhiścitrapadārthābhistuṣṭuvurjagadīśvaram
||13||तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् ॥
गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्
brahmovāca
namaste puruṣādhyakṣa sarvabhūtaguhāśaya ||
vāsudevākhilādhāra jagaddheto jaganmaya
||14||नमस्ते पुरुषाध्यक्ष सर्वभूतगुहाशय ॥
वासुदेवाखिलाधार जगद्धेतो जगन्मय
tvameva sarvabhūtānāṃ hetuḥ patirutāśrayaḥ ||
māyāśaktimupāśritya vicarasyekasundara
||15||त्वमेव सर्वभूतानां हेतुः पतिरुताश्रयः ॥
मायाशक्तिमुपाश्रित्य विचरस्येकसुन्दर
eko nānāyate yo'sau naṭavajjāyate'vyayaḥ ||
vyāpako'pi kṛpālutvādbhaktahṛtpadmaṣaṭpada ||
dadāti vividhānaṃdaṃ taṃ vaṃde jagatāṃ patim
||16||एको नानायते योऽसौ नटवज्जायतेऽव्ययः ॥
व्यापकोऽपि कृपालुत्वाद्भक्तहृत्पद्मषट्पद ॥
ददाति विविधानंदं तं वंदे जगतां पतिम्
devā ūcuḥ
vipadvanāṃte hutabhugjanānāṃ gṛhītasattvastridaśāvanīśaḥ ||
carācarātmā bhagavānanaṃtaḥ kṛpākaṭākṣairavalokatāṃ naḥ
||17||विपद्वनांते हुतभुग्जनानां गृहीतसत्त्वस्त्रिदशावनीशः ॥
चराचरात्मा भगवाननंतः कृपाकटाक्षैरवलोकतां नः
sakṛdyannāmapīyūṣarasapānaparaḥ pumān ||
niḥśreyasaṃ tṛṇamiva manyate taṃ hariṃ bhaje
||18||सकृद्यन्नामपीयूषरसपानपरः पुमान् ॥
निःश्रेयसं तृणमिव मन्यते तं हरिं भजे
avidyāpratibiṃbatvājjīvabhāvamupāgataḥ ||
vijñatvādupaśāṃtātmā sa punātu jagattrayam
||19||अविद्याप्रतिबिंबत्वाज्जीवभावमुपागतः ॥
विज्ञत्वादुपशांतात्मा स पुनातु जगत्त्रयम्
gaṃdharvā ūcuḥ
pibaṃti ye hareḥ padāṃbusaṃgaleśataḥ payaḥ payo na te punaḥpunaḥ pibaṃti māturaṃkataḥ ||
prasaṃgato yadā bhidhāsudhāṃ nipīya mānavā mṛtā'mṛtaṃ vrajaṃtyadho na jātu yāṃtyaśaṃkitāḥ
||20||पिबंति ये हरेः पदांबुसंगलेशतः पयः पयो न ते पुनःपुनः पिबंति मातुरंकतः ॥
प्रसंगतो यदा भिधासुधां निपीय मानवा मृताऽमृतं व्रजंत्यधो न जातु यांत्यशंकिताः
tataḥ stuto hariḥ sākṣātsiṃdhorutthāya cābravīt ||
alakṣito'parairbrahmā paraṃ tadveda nāparaḥ
||21||ततः स्तुतो हरिः साक्षात्सिंधोरुत्थाय चाब्रवीत् ॥
अलक्षितोऽपरैर्ब्रह्मा परं तद्वेद नापरः
brahmā tadupadhāryātha natvā tasmai divaukasa ||
bodhayāmāsa sakalaṃ surāḥ śṛṇuta sādaram
||22||ब्रह्मा तदुपधार्याथ नत्वा तस्मै दिवौकस ॥
बोधयामास सकलं सुराः शृणुत सादरम्
aṃtarhito'sau bhagavāndṛṣṭvā lokānkumedhasaḥ ||
śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya sarve devā divaṃ yayuḥ
||23||अंतर्हितोऽसौ भगवान्दृष्ट्वा लोकान्कुमेधसः ॥
श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य सर्वे देवा दिवं ययुः
tato'haṃ yatirūpeṇa tīrthānnāradasaṃjñakāt ||
uddhṛtya sthāpayiṣyāmi hariṃ lokahitecchayā
||24||ततोऽहं यतिरूपेण तीर्थान्नारदसंज्ञकात् ॥
उद्धृत्य स्थापयिष्यामि हरिं लोकहितेच्छया
yasya darśanamātreṇa pātakāni mahāntyapi ||
vilīyaṃte kṣaṇādeva siṃhaṃ dṛṣṭvā mṛgā iva
||25||यस्य दर्शनमात्रेण पातकानि महान्त्यपि ॥
विलीयंते क्षणादेव सिंहं दृष्ट्वा मृगा इव
dharmādharmānvijityātha badarīśaṃ vibhuṃ harim ||
dṛṣṭvā muktimupāyāṃti vinā''yāsaṃ ṣaḍānana
||26||धर्माधर्मान्विजित्याथ बदरीशं विभुं हरिम् ॥
दृष्ट्वा मुक्तिमुपायांति विनाऽऽयासं षडानन
tyaktaprāyāṇi tīrthāni hariṇā kalikālataḥ ||
badarīṃ samanuprāpya sākṣādevāvatiṣṭhate
||27||त्यक्तप्रायाणि तीर्थानि हरिणा कलिकालतः ॥
बदरीं समनुप्राप्य साक्षादेवावतिष्ठते
kalikālamanuprāpya muktiryeṣāmabhīpsitā ||
draṣṭavyā badarī taistu hitvā tīrthānyaśeṣataḥ
||28||कलिकालमनुप्राप्य मुक्तिर्येषामभीप्सिता ॥
द्रष्टव्या बदरी तैस्तु हित्वा तीर्थान्यशेषतः
vinā jñānena yogena tīrthāṭanapariśramaiḥ ||
ekena janmanā jaṃtuḥ kaivalyaṃ padamaśnute
||29||विना ज्ञानेन योगेन तीर्थाटनपरिश्रमैः ॥
एकेन जन्मना जंतुः कैवल्यं पदमश्नुते
janmāṃtarasahasraistu yena cārādhito hariḥ ||
sa gacchedbadarīṃ draṣṭuṃ yatra jaṃturna śocati
||30||जन्मांतरसहस्रैस्तु येन चाराधितो हरिः ॥
स गच्छेद्बदरीं द्रष्टुं यत्र जंतुर्न शोचति
badarībadarītyuktvā prasaṃgānmanujottamaḥ ||
saṃsāratimirābādhe dīpamujvālayatyasau
||31||बदरीबदरीत्युक्त्वा प्रसंगान्मनुजोत्तमः ॥
संसारतिमिराबाधे दीपमुज्वालयत्यसौ
yathā dīpāvalokena tamobādhā na jāyate ||
tathaiva badarīṃ dṛṣṭvā puṃso mṛtyubhayaṃ kutaḥ
||32||यथा दीपावलोकेन तमोबाधा न जायते ॥
तथैव बदरीं दृष्ट्वा पुंसो मृत्युभयं कुतः
darśanādyasya pāpāni rudaṃtyavyāhatāni ca ||
muktimārgamupālakṣya taṃ vaṃde badarīpatim
||33||दर्शनाद्यस्य पापानि रुदंत्यव्याहतानि च ॥
मुक्तिमार्गमुपालक्ष्य तं वंदे बदरीपतिम्
saśailakānanā bhūmirdaśadhā dakṣiṇīkṛtā ||
hareḥ pradakṣiṇaṃ tadvadbadaryāṃ tatpadepade
||34||सशैलकानना भूमिर्दशधा दक्षिणीकृता ॥
हरेः प्रदक्षिणं तद्वद्बदर्यां तत्पदेपदे
aśvamedhe tu yatpuṇyaṃ vājapeyaśatena ca ||
hareḥ pradakṣiṇāttadvadbadaryāṃ tatpadepade
||35||अश्वमेधे तु यत्पुण्यं वाजपेयशतेन च ॥
हरेः प्रदक्षिणात्तद्वद्बदर्यां तत्पदेपदे
caturmāse tu yatpuṇyaṃ brahmāṃḍadānatastathā ||
hareḥ pradakṣiṇaṃ tadvadbadaryāṃ tatpadepade
||36||चतुर्मासे तु यत्पुण्यं ब्रह्मांडदानतस्तथा ॥
हरेः प्रदक्षिणं तद्वद्बदर्यां तत्पदेपदे
atikṛcchrairmahākṛcchraiśchāṃdasaiḥ sukṛtaṃ bhavet ||
hareḥ pradakṣiṇaṃ tadvadbadaryāṃ tatpadepade
||37||अतिकृच्छ्रैर्महाकृच्छ्रैश्छांदसैः सुकृतं भवेत् ॥
हरेः प्रदक्षिणं तद्वद्बदर्यां तत्पदेपदे
badaryāṃ viṣṇunaivedyaṃ sikthamātraṃ ṣaḍānana ||
aśanācchodhayetpāpaṃ tuṣāgniriva kāṃcanam
||38||बदर्यां विष्णुनैवेद्यं सिक्थमात्रं षडानन ॥
अशनाच्छोधयेत्पापं तुषाग्निरिव कांचनम्
yadannaṃ bhagavānatti ṛṣibhirnnāradādibhiḥ ||
tatsattvaśuddhaye sarvairbhoktavyamavicāritam
||39||यदन्नं भगवानत्ति ऋषिभिर्न्नारदादिभिः ॥
तत्सत्त्वशुद्धये सर्वैर्भोक्तव्यमविचारितम्
amarā api yannūnaṃ vyājenecchanti sarvataḥ ||
bhoktuṃ badarikāṃ viṣṇornaivedyaṃ yāṃti tatparāḥ
||40||अमरा अपि यन्नूनं व्याजेनेच्छन्ति सर्वतः ॥
भोक्तुं बदरिकां विष्णोर्नैवेद्यं यांति तत्पराः
bhojanānaṃtaraṃ viṣṇoḥ pragacchanti svamālayam ||
prahlādapramukhā bhaktāḥ praviśaṃti hareḥ padam
||41||भोजनानंतरं विष्णोः प्रगच्छन्ति स्वमालयम् ॥
प्रह्लादप्रमुखा भक्ताः प्रविशंति हरेः पदम्
bālyayauvanavārddhakye yatpāpaṃ jñānataḥ kṛtam ||
naivedyabhakṣaṇādviṣṇorbadaryāṃ tadvilīyate
||42||बाल्ययौवनवार्द्धक्ये यत्पापं ज्ञानतः कृतम् ॥
नैवेद्यभक्षणाद्विष्णोर्बदर्यां तद्विलीयते
prāṇāṃtaṃ yasya pāpasya prāyaścittaṃ prakīrtitam ||
viṣṇorniveditaṃ bhuktvā badaryyāṃ tannivarttate
||46||प्राणांतं यस्य पापस्य प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम् ॥
विष्णोर्निवेदितं भुक्त्वा बदर्य्यां तन्निवर्त्तते
tīrthāṃtareṣu yatnena muktiṃ gacchati mānavaḥ ||
naivedyabhakṣaṇādviṣṇoḥ sālokyaṃ labhate naraḥ
||44||तीर्थांतरेषु यत्नेन मुक्तिं गच्छति मानवः ॥
नैवेद्यभक्षणाद्विष्णोः सालोक्यं लभते नरः
hṛdi rūpaṃ mukhe nāma naivedyamudare hareḥ ||
pādodakaṃ sanirmālyaṃ mastake yasya so'cyutaḥ
||45||हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः ॥
पादोदकं सनिर्माल्यं मस्तके यस्य सोऽच्युतः
brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṃganāgamaḥ ||
naivedyabhakṣaṇādviṣṇorbadaryāṃ yāṃti saṃkṣayam
||46||ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः ॥
नैवेद्यभक्षणाद्विष्णोर्बदर्यां यांति संक्षयम्
badarīsadṛśaṃ kṣetraṃ naivedyasadṛśaṃ vasu ||
nāradīyasamaṃ kṣetraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||47||बदरीसदृशं क्षेत्रं नैवेद्यसदृशं वसु ॥
नारदीयसमं क्षेत्रं न भूतं न भविष्यति
badarī yatnato gamyā bhoktavyaṃ tanniveditam ||
draṣṭavyo bhagavānvahnitīrthe snānaṃ sudurlabham
||48||बदरी यत्नतो गम्या भोक्तव्यं तन्निवेदितम् ॥
द्रष्टव्यो भगवान्वह्नितीर्थे स्नानं सुदुर्लभम्
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni vratāni niyamāstathā ||
pādodakaṃ viśālāyāṃ pāvanaṃ purato bhavet
||49||पृथिव्यां यानि तीर्थानि व्रतानि नियमास्तथा ॥
पादोदकं विशालायां पावनं पुरतो भवेत्
kiṃ tasya dānaistapasā tīrthāṭanapariśramaiḥ ||
badaryāṃ viṣṇupādodabiṃdumātraṃ labhedyadi
||50||किं तस्य दानैस्तपसा तीर्थाटनपरिश्रमैः ॥
बदर्यां विष्णुपादोदबिंदुमात्रं लभेद्यदि
prāyaścittāni jalpaṃti tāvadeva ṣaḍānana ||
yāvanna labhyate viṣṇorbadaryāṃ caraṇodakam
||51||प्रायश्चित्तानि जल्पंति तावदेव षडानन ॥
यावन्न लभ्यते विष्णोर्बदर्यां चरणोदकम्
anāyāsena yeṣāṃ vā icchā muktipathe nṛṇām ||
karttavyaṃ taiḥ prayatnena viṣṇornaivedyabhakṣaṇam
||52||अनायासेन येषां वा इच्छा मुक्तिपथे नृणाम् ॥
कर्त्तव्यं तैः प्रयत्नेन विष्णोर्नैवेद्यभक्षणम्
ye narāḥ pratigṛhṇaṃti pāpāḥ saṃsārabhāginaḥ ||
yātrākṛtaṃ phalaṃ teṣāṃ na kadācitprajāyate
||53||ये नराः प्रतिगृह्णंति पापाः संसारभागिनः ॥
यात्राकृतं फलं तेषां न कदाचित्प्रजायते
naivedyaniṃdanādviṣṇorniṃdyaṃte te tamogatāḥ ||
naivedyabhakṣaṇātsattvaśuddhireva na saṃśayaḥ
||54||नैवेद्यनिंदनाद्विष्णोर्निंद्यंते ते तमोगताः ॥
नैवेद्यभक्षणात्सत्त्वशुद्धिरेव न संशयः
naivedyaṃ svayamānīya brāhmaṇānbhojayaṃti ye ||
tulāpuruṣadānena kiṃ phalaṃ te kṛtārthinaḥ
||55||नैवेद्यं स्वयमानीय ब्राह्मणान्भोजयंति ये ॥
तुलापुरुषदानेन किं फलं ते कृतार्थिनः
kurukṣetre samāsādya rāhugraste divākare ||
mahādānena yatpuṇyaṃ badaryyāṃ grāsamātrataḥ
||56||कुरुक्षेत्रे समासाद्य राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
महादानेन यत्पुण्यं बदर्य्यां ग्रासमात्रतः
badarīkṣetramāsādya grāsamātraṃ prayatnataḥ ||
upāyo'yaṃ mahāṃstatra badaryāṃ haritoṣaṇe ||
yatibhyo bhojanādviṣṇoraparādhyapi vallabhaḥ
||57||बदरीक्षेत्रमासाद्य ग्रासमात्रं प्रयत्नतः ॥
उपायोऽयं महांस्तत्र बदर्यां हरितोषणे ॥
यतिभ्यो भोजनाद्विष्णोरपराध्यपि वल्लभः
na viṣṇoḥ sadṛśo devo na viśālā samā purī ||
na bhikṣusadṛśaṃ pātramṛṣitīrthasamaṃ na hi
||58||न विष्णोः सदृशो देवो न विशाला समा पुरी ॥
न भिक्षुसदृशं पात्रमृषितीर्थसमं न हि
cāturmāsyaṃ prakurvaṃti ye narāḥ puṇyaśālinaḥ ||
teṣāṃ puṇyaphalaṃ vaktuṃ brahmaṇāpi na śakyate
||59||चातुर्मास्यं प्रकुर्वंति ये नराः पुण्यशालिनः ॥
तेषां पुण्यफलं वक्तुं ब्रह्मणापि न शक्यते
bhikṣukāṇāṃ phalāvāptirviśeṣādiha kīrtyate ||
vedāṃtaśravaṇātpuṇyaṃ daśadhā yatprakīrtitam
||60||भिक्षुकाणां फलावाप्तिर्विशेषादिह कीर्त्यते ॥
वेदांतश्रवणात्पुण्यं दशधा यत्प्रकीर्तितम्
badarī dṛṣṭimātreṇa bhikṣukāṇāṃ tadiṣyate ||
cāturmāsye viśeṣeṇa kaivalyaphalabhāginaḥ
||61||बदरी दृष्टिमात्रेण भिक्षुकाणां तदिष्यते ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण कैवल्यफलभागिनः
nyāsino badarīsthāne vināyāsena putraka ||
ye mūrkhā jāḍyamāpannā dambhakāṣāyavāsasaḥ ||
badarīdarśanātteṣāṃ muktiḥ karatale sthitā
||62||न्यासिनो बदरीस्थाने विनायासेन पुत्रक ॥
ये मूर्खा जाड्यमापन्ना दम्भकाषायवाससः ॥
बदरीदर्शनात्तेषां मुक्तिः करतले स्थिता
jñānino'jñānino vāpi nyāsino niyatavratā ||
draṣṭavyā badarī taistu phalāni samabhīpsubhiḥ
||63||ज्ञानिनोऽज्ञानिनो वापि न्यासिनो नियतव्रता ॥
द्रष्टव्या बदरी तैस्तु फलानि समभीप्सुभिः
śrutvā'dhyāyamimaṃ puṇyaṃ prasaṃgenāpi mānavaḥ ||
sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate
||64||श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं प्रसंगेनापि मानवः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe badarikāśramamāhātmye śivakārttikeyasaṃvāde paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||