skipLink.label

द्वितीयम् आरण्यकम्, तृतीयोऽध्यायः

द्वितीयम् आरण्यकम्, तृतीयोऽध्यायः

खण्ड 1

योहवाआत्मानंपञ्चविधमुक्थंवेदयस्मादिदंसर्वमुत्तिष्ठतिससंप्रतिवित्पृथिवीवायुराकाशआपोज्योतींषीत्येषवाआत्मोक्थंपञ्चविधमेतस्माद्धीदंसर्वमुत्तिष्ठत्येतमेवाप्येतिअयनंहवैसमानानांभवतियएवंवेदतस्मिन्योऽन्नंचान्नादंचवेदाहास्मिन्नन्नादोजायतेभवत्यस्यान्नमापश्चपृथिवीचान्नमेतन्मयानिह्यन्नानिभवन्तिज्योतिश्चवायुश्चान्नादमेताभ्यांहीदंसर्वमन्नमत्त्यावपनमाकाशआकाशेहीदंसर्वंसमोप्यतेआवपनंहवैसमानानांभवतियएवंवेदतस्मिन्योऽन्नंचान्नादंचवेदाहास्मिन्नन्नादोजायतेभवत्यस्यान्नमोषधिवनस्पतयोऽन्नंप्राणभृतोऽन्नादमोषधिवनस्पतीन्हिप्राणभृतोऽदन्तितेषांयौभयतोदन्तार्पुरुषस्यानुविधांविहितास्तेऽन्नादाअन्नमितरेपशवस्तस्मात्तैतरान्पशूनधीवचरन्त्यधीवह्यन्नेऽन्नादोभवतिअधीवहसमानानांजायतेयएवंवेद१॥

खण्ड 2

तस्ययआत्मानमाविस्तरांवेदाश्नुतेहाविर्भूयरोषधिवनस्पतयोयच्चकिञ्चप्राणभृत्सआत्मानमाविस्तरांवेदओषधिवनस्पतिषुहिरसोदृश्यतेचित्तंप्राणभृत्सुप्राणभृत्सुत्वेवाविस्तरामात्मातेषुहिरसोऽपिदृश्यतेनचित्तमितरेषुपुरुषेत्वेवाविस्तरामात्मासहिप्रज्ञानेनसंपन्नतमोविज्ञातंवदतिविज्ञातंपश्यतिवेदश्वस्तनंवेदलोकालोकौमर्त्येनामृतमीप्सत्येवंसंपन्नरथेतरेषांपशूनामशनापिपासेएवाभिविज्ञानंनविज्ञातंवदन्तिनविज्ञातंपश्यन्तिनविदुर्श्वस्तनंनलोकालोकौतएतावन्तोभवन्तियथाप्रज्ञंहिसंभवाः२॥

खण्ड 3

सएषपुरुषर्समुद्रर्सर्वंलोकमितियद्धकिञ्चाश्नुतेऽत्येनंमन्यतेयद्यन्तरिक्षलोकमश्नुतेऽत्येनंमन्यतेयद्यमुंलोकमश्नुवीतात्येवैनंमन्येतसएषपुरुषर्पञ्चविधस्तस्ययदुष्णंतज्ज्योतिर्यानिखानिसआकाशोऽथयल्लोहितंश्लेष्मारेतस्ताआपोयच्छरीरंसापृथिवीयर्प्राणर्सवायुर्सएषवायुर्पञ्चविधर्प्राणोऽपानोव्यानौदानर्समानर्ताएतादेवतार्प्राणापानयोरेवनिविष्टाश्चक्षुर्श्रोत्रंमनोवागितिप्राणस्यह्यन्वपायमेताअपियन्तिसएषवाचश्चित्तस्योत्तरोत्तरिक्रमोयद्यज्ञर्सएषयज्ञर्पञ्चविधोऽग्निहोत्रंदर्शपूर्णमासौचातुर्मास्यानिपशुर्सोमर्सएषयज्ञानांसंपन्नतमोयत्सोमएतस्मिन्ह्येतार्पञ्चविधाअधिगम्यन्तेयत्प्राक्सवनेभ्यर्सैकाविधात्रीणिसवनानियदूर्ध्वंसापञ्चमी३॥

खण्ड 4

योहवैयज्ञेयज्ञंवेदाहन्यहर्देवेषुदेवमध्यूल्̥हंससंप्रतिवितेषवैयज्ञेयज्ञोऽहन्यहर्देवेषुदेवोऽध्यूल्̥होयदेतन्महदुक्थम्तदेतत्पञ्चविधंत्रिवृत्पञ्चदशंसप्तदशमेकविंशंपञ्चविंशमितिस्तोमतोगायत्रंरथन्तरंबृहद्भद्रंराजनमितिसामतोगायत्र्युष्णिग्बृहतीत्रिष्टुब्द्विपदेतिछन्दस्तर्शिरोदक्षिणर्पक्षौत्तरर्पक्षर्पुच्छमात्मेत्याख्यानम्पञ्चकृत्वर्प्रस्तौतिपञ्चकृत्वौद्गायतिपञ्चकृत्वर्प्रतिहरतिपञ्चकृत्वौपद्रवतिपञ्चकृत्वोनिधनमुपयन्तितत्स्तोभसहस्रंभवतिएवंह्येतार्पञ्चविधाअनुशस्यन्तेयत्प्राक्तृचाशीतिभ्यर्सौकाविधातिस्रस्तृचाशीतयोयदूर्ध्वंसापञ्चमीतदेतत्सहस्रंतत्सर्वंतानिदशदशेतिवैसर्वमेतावतीहिसंख्यादशदशतस्तच्छतंदशशतानितत्सहस्रंतत्सर्वम्तानित्रीणिछन्दांसिभवन्तित्रेधाविहितंइदमन्नमशनंपानंखादस्तदेतैराप्नोति४॥

खण्ड 5

तद्वाइदंबृहतीसहस्रंसंपन्नम्तद्धैतदेकेनानाछन्दसांसहस्रंप्रतिजानतेकिमन्यत्सदन्यद्ब्रूयामेतित्रिष्टुप्सहस्रमेकेजगतीसहस्रमेकेऽनुष्टुप्सहस्रमेकेतदुक्तमृषिणाअनुष्टुभमनुचर्चूर्यमाणमितिवाचिवैतदैन्द्रंप्राणंन्यचायन्नित्येतत्तदुक्तंभवतिसहेश्वरोयशस्वीकल्याणकीर्तिर्भवतोरीश्वरोहतुपुरायुषर्प्रैतोरितिहस्माहअकृत्स्नोह्येषआत्मायद्वागभिहिप्राणेनमनसेऽस्यमानोवाचानानुभवतिबृहतीमभिसंपादयेदेषवैकृत्स्नआत्मायद्बृहतीसोऽयमात्मासर्वतर्शरीरैर्परिवृतस्तद्यथायमात्मासर्वतर्शरीरैर्परिवृतएवमेवबृहतीसर्वतश्छन्दोभिर्परिवृतामध्यंह्येषामङ्गानामात्मामध्यंछन्दसांबृहतीसहेश्वरोयशस्वीकल्याणकीर्तिर्भवतोरीश्वरोहतुपुरायुषर्प्रैतोरितिहस्माहकृत्स्नोह्येषआत्मायद्बृहतीतस्माद्बृहतीमेवाभिसंपादयेत्५॥

खण्ड 6

तद्वाइदंबृहतीसहस्रंसंपन्नंतस्यवाएतस्यबृहतीसहस्रस्यसंपन्नस्यैकादशानुष्ट्भांशतानिभवन्तिपञ्चविंशतिश्चानुष्टुभआत्तंवैभूयसाकनीयर्तदुक्तमृषिणाइत्यष्टौहिचतुरक्षराणिभवन्तिइत्य्बृहतीसंपद्यमानानवस्रक्तिरितिसत्यंवैवागृचास्पृष्टाइतितद्यदेवैतद्बृहतीसहस्रमनुष्टुप्संपन्नंभवतितस्मात्तदैन्द्रात्प्राणाद्बृहत्यैवाचमनुष्टुभंतन्वंसंनिर्मिमीतेसवाएषवाचर्परमोविकारोयदेतन्महदुक्थंतदेतत्पञ्चविधंमितममितंस्वरर्सत्यानृतेइतिऋग्गाथाकुम्ब्यातन्मितंयजुर्निगदोवृथावाक्तदमितंसामाथोयर्कश्चगेष्णर्सर्स्वरओ३मितिसय्तंनेत्यनृतम्तदेतत्पुष्पंफलंवाचोयत्सत्यंसहेश्वरोयशस्वीकल्याणकीर्तिर्भवितोर्पुष्पंहिफलंवाचर्सत्यंवदतिअथैतन्मूलंवाचोयदनृतंतद्यथावृक्षआविर्मूलर्शुष्यतिसौद्वर्ततएवमेवानृतंवदन्नाविर्मूलमात्मानंकरोतिसशुष्यतिसौद्वर्ततेतस्मादनृतंनवदेद्दयेतत्वेनेनपराग्वाएतद्रिक्तमक्षरंयदेतदो३मितितद्यत्किञ्चोमित्याहात्रैवास्मैतद्रिच्यतेसयत्सर्वम्ॐकुर्याद्रिञ्च्यादात्मानंसकामेभ्योनालंस्यातथैतत्पूर्णमभ्यात्मंयन्नेतिसयत्सर्वंनेतिब्रूयात्पापिकास्यकीर्तिर्जायेतसैनंतत्रैवहन्यात्तस्मात्कालएवदद्यात्कालेनदद्यात्तत्सत्यानृतेमिथुनीकरोतितयोर्मिथुनात्प्रजायतेभूयान्भवतियोवैतांवाचंवेदयस्याएषविकारर्ससंप्रतिवितकारोवैसर्वावाक्सैषास्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमानाबह्वीनानारूपाभवतितस्यैयदुपांशुसप्राणोऽथयदुच्चैस्तच्छरीरंतस्मात्तत्तिरैवतिरैवह्यशरीरमशरीरोहिप्राणोऽथयदुच्चैस्तच्छरीरंतस्मात्तदाविराविर्हिशरीरम्६॥

खण्ड 7

तद्वाइदंबृहतीसहस्रंसंपन्नंतद्यशर्सैन्द्रर्सभूतानामधिपतिर्सयएवमेतमिन्द्रंभूतानामधिपतिंवेदविस्रसाहैवास्माल्लोकात्प्रैतीतिहस्माहमहिदासऐतरेयर्प्रेत्येन्द्रोभूत्वैषुलोकेषुराजतितदाहुर्यदनेनरूपेणामुंलोकमभिसंभवती३मथकेनरूपेणेमंलोकमाभवती३म्तद्यदेतत्स्त्रियांलोहितंभवत्यग्नेस्तद्रूपंतस्मात्तस्मान्नबीभत्सेतअथयदेतत्पुरुषेरेतोभवत्यादित्यस्यतद्रूपंतस्मात्तस्मान्नबीभत्सेतसोऽयमात्मेममात्मानममुष्माआत्मनेसंप्रयछत्यसावात्मामुमात्मानमिमस्माआत्मनेसंप्रयछतितावन्योन्यमभिसंभवतोऽनेनाहरूपेणामुंलोकमभिसंभवत्यमुनोरूपेणेमंलोकमाभवति७तत्रैतेश्लोकाः॥

खण्ड 8

अतत्रागतमहमितितद्वाइदंबृहतीसहस्रंसंपन्नंतस्यवाएतस्यबृहतीसहस्रस्यसंपन्नस्यषट्त्रिंशतमक्षराणांसहस्राणिभवन्तितावन्तिपुरुषायुषोऽह्नांसहस्राणिभवन्तिजीवाक्षरेणैवजीवाहराप्नोतिजीवाह्नाजीवाक्षरमितिअनकाममारोऽथदेवरथस्तस्यवागुद्धिर्श्रोत्रेपक्षसीचक्षुषीयुक्तेमनर्संग्रहीतातदयंप्राणोऽधितिष्ठतितदुक्तमृषिणाइतिजवीयसेति८॥