skipLink.label

द्वितीयम् आरण्यकम्, प्रथमोऽध्यायः

द्वितीयम् आरण्यकम्, प्रथमोऽध्यायः

खण्ड 1

एषपन्थाएतत्कर्मएतद्ब्रह्मएतत्सत्यम्तस्मान्नप्रमाद्येत्तन्नातीयात्नह्यत्यायन्पूर्वेयेऽत्यायंस्तेपराबभूवुर्तदुक्तमृषिणाइतिप्रजाहतिस्रोअत्यायमीयुरितियावैताइमाप्रजास्तिस्रोअत्यायमायंस्तानीमानिवयांसिवङ्गावगधाश्चेरपादार्न्यन्याअर्कमभितोविविश्रैतिताइमार्प्रजाअर्कमभितोनिविष्टाइममेवाग्निम्बृहद्धतस्थौभुवनेष्वन्तरित्यदौएवबृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यर्पवमानोहरितआविवेशेतिवायुरेवपवमानोदिशोहरितआविष्टः१॥

खण्ड 2

उक्थमुक्थमितिवैप्रजावदन्तितदिदमेवोक्थमियमेवपृथिवीइतोहीदंसर्वमुत्तिष्ठतियदिदंकिञ्चतस्याग्निरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेनहीदंसर्वमश्नुतेअन्तरिक्षमेवोक्थमन्तरिक्षंवाअनुपतन्त्यन्तरिक्षमनुधावयन्तितस्यवायुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेनहीदंसर्वमश्नुतेअसावेवद्यौरुक्थममुतर्प्रदानाद्सर्वमुत्तिष्ठतियदिदंकिञ्चतस्यासावादित्योऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेनहीदंसर्वमश्नुतेइत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्पुरुषएवोक्थमयमेवमहान्प्रजापतिरहमुक्थमस्मीतिविद्यात्तस्यमुखमेवोक्थंयथापृथिवीतथातस्यवागर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेनहीदंसर्वमश्नुतेनासिकेएवोक्थंयथान्तरिक्षंतथातस्यप्राणोऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेनहीदंसर्वमश्नुतेतदेतद्ब्रध्नस्यविष्टपंयदेतन्नासिकायैविनतमिवललाटमेवोक्थंयथाद्यौस्तथातस्यचक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेनहीदंसर्वमश्नुतेसमानमशीतयोऽध्यात्मंचाधिदैवतंचान्नमेवअन्नेनहीमानिसर्वाणिभूतानिसमनन्ती३मन्नेनेमंलोकंजयत्यन्नेनामुंतस्मात्समानमशीतयोऽध्यात्मंचाधिदैवतंचान्नमेवतदिदमन्नमन्नादमियमेवपृथिवीइतोहीदंसर्वमुत्तिष्ठतियदिदंकिञ्चयद्धकिञ्चेदंप्रेर्ता३इतदसौसर्वमत्तियदुकिञ्चातर्प्रैती३म्तदियंसर्वमत्तिसेयमित्याद्यात्त्रीअत्ताहवाआद्योभवतिनतस्येशेयन्नाद्याद्यद्वैनंनाद्युः२॥

खण्ड 3

अथातोरेतसर्सृष्टिर्प्रजापतेरेतोदेवादेवानांरेतोवर्षंवर्षस्यरेतओषधयओषधीनांरेतोऽन्नमन्नस्यरेतोरेतोरेतसोरेतर्प्रजार्प्रजानांरेतोहृदयंहृदयस्यरेतोमनोमनसोरेतोवाग्वाचोरेतर्कर्मतदिदंकर्मकृतमयंपुरुषोब्रह्मणोलोकर्सैरामयोयद्धीरामयस्तस्माद्धिरण्मयर्हिरण्मयोहवाअमुष्मिम्ल्लोकेसंभवतिहिरण्मयर्सर्वेभ्योभूतेभ्योददृशेयएवंवेद३॥

खण्ड 4

तंप्रपदाभ्यांप्रापद्यतब्रह्मेमंपुरुषंयत्प्रपदाभ्यांप्रापद्यतब्रह्मेमंपुरुषंतस्मात्प्रपदेतस्मात्प्रपदेइत्याचक्षतेशफार्खुराइत्यन्येषांपशूनाम्तदूर्ध्वमुदसर्पत्ताऊरूअभवतामुरुगृणीहीत्यब्रवीत्तदुदरमभवतुर्वेवमेकुर्वित्यब्रवीत्तदुरोऽभवतुदरंब्रह्मेतिशार्कराक्ष्याउपासतेहृदयंब्रह्मेत्यारुणयोब्रह्माहैवता३इऊर्ध्वंत्वेवोदसर्पत्तच्छिरोऽश्रयतयच्छिरोऽश्रयततच्छिरोऽभवत्तच्छिरसर्शिरस्त्वम्ताएतार्शीर्षञ्छ्रियर्श्रिताश्चक्षुर्श्रोत्रंमनोवाक्प्राणर्श्रयन्तेऽस्मिञ्छ्रियोयएवमेतच्छिरसर्शिरस्त्वंवेदताअहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीतिताअब्रुवन्हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामामतद्यस्मिन्नुत्क्रान्तैदंशरीरंपत्स्यतितदुक्थंभविष्यतीतिवागुदक्रामदवदन्नश्नन्पिबन्नास्तैवचक्षुरुदक्रामदपश्यन्नश्नन्पिबन्नास्तैवश्रोत्रमुदक्रामदशृण्वन्नश्नन्पिबन्नास्तैवमनौदक्रामन्मीलितइवाश्नन्पिबन्नास्तैवप्राणौदक्रामत्तत्प्राणौत्क्रान्तेऽपद्यततदशीर्यतअशारीती३म्तच्छरीरमभवत्तच्छरीरस्यशरीरत्वम्शीर्यतेहवाअस्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्यर्परास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवंवेदताअहिंसन्तैवाहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीतिताअब्रुवन्हन्तेदंपुनर्शरीरंप्रविशामतद्यस्मिन्नर्प्रपन्नैदंशरीरमुत्थास्यतितदुक्थंभविष्यतीतिवाक्प्राविशदशयदेवचक्षुर्प्राविशदशयदेवश्रोत्रंप्राविशदशयदेवमनर्प्राविशदशयदेवप्राणर्प्राविशत्तत्प्राणेप्रपन्नौदतिष्ठत्तदुक्थमभवत्तदेतदुक्था३म्प्राणएवप्राणौक्थमित्येवविद्यात्तंदेवाअब्रुवंस्त्वमुक्थमितित्वमिदंसर्वमसितववयंस्मस्त्वमस्माकमसीतितदप्येतदृषिणोक्तम्त्वमस्माकंतवइति४॥

खण्ड 5

तंदेवार्प्राणयन्तसप्रणीतर्प्रातायतप्रातायीती३म्तत्प्रातरभवत्समागादिती३म्तत्सायमभवदहरेवप्राणोरात्रिरपानर्वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमामनोदिशर्श्रोत्रंसएषप्रहितांसंयोगोऽध्यात्ममिमादेवताअदौआविरधिदैवतमित्येतत्तदुक्तंभवतिएतद्धस्मवैतद्विद्वानाहहिरण्यदन्वैदोनतस्येशेयन्मह्यंनदद्युरितिप्रहितांवाअहमध्यात्मंसंयोगंनिविष्टंवेदएतद्धततनीशानानिहवाअस्मैभूतानिबलिंहरन्तियएवंवेदतत्सत्यंसदितिप्राणस्तीत्यन्नंयमित्यसावादित्यस्तदेतत्त्रिवृत्त्रिवृदिववैचक्षुर्शुक्लंकृष्णंकनीनिकेतिसयदिहवाअपिमृषावदतिसत्यंहैवास्योदितंभवतियएवमेतत्सत्यस्यसत्यत्वंवेद५॥

खण्ड 6

तस्यवाक्तन्तिर्नामानिदामानितदस्येदंवाचातन्त्यानामभिर्दामभिर्सर्वंसितंसर्वंहीदंनामानी३म्सर्वंवाचाभिवदतिवहन्तिहवाएनंतन्तिसंबद्धायएवंवेदतस्योष्णिग्लोमानित्वग्गायत्रीत्रिष्टुम्मांसमनुष्टुप्स्नावान्यस्थिजगतीपङ्क्तिर्मज्जाप्राणोबृहतीसछन्दोभिश्छन्नोयच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षतेछादयन्तिहवाएनंछन्दांसिपापात्कर्मणोयस्यांकस्याञ्चिद्दिशिकामयतेयएवमेतच्छन्दसांछन्दस्त्वंवेदतदुक्तमृषिणाइत्येषवैगोपाएषहीदंसर्वंगोपायतिइतिनह्येषकदाचनसंविशतिइत्याचह्येषपराचपथिभिश्चरतिइतिसध्रीचीश्चह्येषविषूचीश्चवस्तैमाएवदिशरावरीवर्त्तिइत्येषह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्त्तिअथोइतिसर्वंहीदंप्राणेनावृतम्सोऽयमाकाशर्प्राणेनबृहत्याविष्टब्धस्तद्यथायमाकाशर्प्राणेनबृहत्याविष्टब्धएवंसर्वाणिभूतान्यापिपीलिकाभ्यर्प्राणेनबृहत्याविष्टब्धानीत्येवंविद्यात्६॥

खण्ड 7

अथातोविभूतयोऽस्यपुरुषस्यतस्यवाचासृष्टौपृथिवीचाग्निश्चअस्यामोषधयोजायन्तेऽग्निरेनार्स्वदयतिइदमाहरतेदमाहरतेत्येवमेतौवाचंपितरंपरिचरतर्पृथिवीचाग्निश्चयावदनुपृथिवीयावदन्वग्निस्तावानस्यलोकोभवतिनास्यतावल्लोकोजीर्यतेयावदेतयोर्नजीर्यतेपृथिव्याश्चाग्नेश्चयएवमेतांवाचोविभूतिंवेदप्राणेनसृष्टावन्तरिक्षंचवायुश्चअन्तरिक्षंवाअनुचरन्त्यन्तरिक्षमनुशृण्वन्तिवायुरस्मैपुण्यंगन्धमावहत्येवमेतौप्राणंपितरंपरिचरतोऽन्तरिक्षंचवायुश्चयावदन्वन्तरिक्षंयावदनुवायुस्तावानस्यलोकोभवतिनास्यतावल्लोकोजीर्यतेयावदेतयोर्नजीर्यतेऽन्तरिक्षस्यचवायोश्चयएवमेतांप्राणस्यविभूतिंवेदचक्षुषासृष्टौद्यौश्चादित्यश्चद्यौर्हास्मैवृष्टिमन्नाद्यंसंप्रयछत्यादित्योऽस्यज्योतिर्प्रकाशंकरोत्येवमेतौचक्षुर्पितरंपरिचरतोद्यौश्चादित्यश्चयावदनुद्यौर्यावदन्वादित्यस्तावानस्यलोकोभवतिनास्यतावल्लोकोजीर्यतेयावदेतयोर्नजीर्यतेदिवश्चादित्यस्यचयएवमेतांचक्षुषोविभूतिंवेदश्रोत्रेणसृष्टादिशश्चचन्द्रमाश्चदिग्भ्योहैनमायन्ती३म्दिग्भ्योविशृणोतिचन्द्रमाअस्मैपूर्वपक्षापरपक्षान्विचिनोतिपुण्यायकर्मणएवमेतेश्रोत्रंपितरंपरिचरन्तिदिशश्चचन्द्रमाश्चयावदनुदिशोयावदनुचन्द्रमास्तावानस्यलोकोभवतिनास्यतावल्लोकोजीर्यतेयावदेतेषांनजीर्यतेदिशांचचन्द्रमसश्चयएवमेतांश्रोत्रस्यविभूतिंवेदमनसासृष्टाआपश्चवरुणश्चआपोहास्मैश्रद्धांसंनमन्तेपुण्यायकर्मणेवरुणोऽस्यप्रजांधर्मेणदाधारएवमेतेमनर्पितरंपरिचरन्त्यापश्चवरुणश्चयावदन्वापोयावदनुवरुणस्तावानस्यलोकोभवतिनास्यतावल्लोकोजीर्यतेयावदेतेषांनजीर्यतेऽपांचवरुणस्यचयएवमेतांमनसोविभूतिंवेद७॥

खण्ड 8

आपा३इत्यापैतितदिदमापएवइदंवैमूलमदस्तूलमयंपितैतेपुत्रायत्रहक्वचपुत्रस्यतत्पितुर्यत्रवापितुस्तद्वापुत्रस्यइत्येतत्तदुक्तंभवतिएतद्धस्मवैतद्विद्वानाहमहिदासऐतरेयआहंमांदेवेभ्योवेदओमद्देवान्वेदइतर्प्रदानाह्येतैतर्संभृताइतिसएषगिरिश्चक्षुर्श्रोत्रंमनोवाक्प्राणस्तंब्रह्मगिरिरित्याचक्षतेगिरतिहवैद्विषन्तंपाप्मानंभ्रातृव्यंपरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवंवेदसएषोऽसुर्सएषप्राणर्सएषभूतिश्चाभूतिश्चतंभूतिरितिदेवाउपासाञ्चक्रिरेतेबभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हिसुप्तोभूर्भूरित्येवप्रश्वसितिअभूतिरित्यसुरास्तेहपराबभूवुर्भवन्त्यात्मनापरास्यद्विषन्पाप्माभ्रातृव्योभवतियएवम्वेदसएषमृत्युश्चैवामृतंचतदुक्तमृषिणाइत्यपानेनह्ययंयतर्प्राणोनपराङ्भवतिअमर्त्योइत्येतेनहीदंसर्वंसयोनिमर्त्यानिहीमानिशरीराणी३ममृतैषादेवताताशश्वन्ताविषूचीनावियन्ताइतिनिचिन्वन्तिहैवेमानिशरीराणी३ममृतैवैषादेवताअमृतोहवाअमुष्मिम्ल्लोकेसंभवत्यमृतर्सर्वेभ्योभूतेभ्योददृशेयएवंवेदयएवंवेद८॥