Skip to content

Dvitīyam āraṇyakam, Prathama adhyāyaḥ

Dvitīyam āraṇyakam, Prathama adhyāyaḥ

Khaṇḍa 1

eṣapanthāetatkarmaetadbrahmaetatsatyamtasmānnapramādyettannātīyātnahyatyāyanpūrveye'tyāyaṃsteparābabhūvuḥtaduktamr̥ṣiṇāitiprajāhatisroatyāyamīyuritiyāvaitāimāprajāstisroatyāyamāyaṃstānīmānivayāṃsivaṅgāvagadhāścerapādāḥnyanyāarkamabhitoviviśraititāimāḥprajāarkamabhitoniviṣṭāimamevāgnimbr̥haddhatasthaubhuvaneṣvantarityadauevabr̥hadbhuvaneṣvantarasāvādityaḥpavamānoharitaāviveśetivāyurevapavamānodiśoharitaāviṣṭaḥ1॥

Khaṇḍa 2

ukthamukthamitivaiprajāvadantitadidamevokthamiyamevapr̥thivīitohīdaṃsarvamuttiṣṭhatiyadidaṃkiñcatasyāgnirarko'nnamaśītayo'nnenahīdaṃsarvamaśnuteantarikṣamevokthamantarikṣaṃvāanupatantyantarikṣamanudhāvayantitasyavāyurarko'nnamaśītayo'nnenahīdaṃsarvamaśnuteasāvevadyaurukthamamutaḥpradānādsarvamuttiṣṭhatiyadidaṃkiñcatasyāsāvādityo'rko'nnamaśītayo'nnenahīdaṃsarvamaśnuteityadhidaivatamathādhyātmampuruṣaevokthamayamevamahānprajāpatirahamukthamasmītividyāttasyamukhamevokthaṃyathāpr̥thivītathātasyavāgarko'nnamaśītayo'nnenahīdaṃsarvamaśnutenāsikeevokthaṃyathāntarikṣaṃtathātasyaprāṇo'rko'nnamaśītayo'nnenahīdaṃsarvamaśnutetadetadbradhnasyaviṣṭapaṃyadetannāsikāyaivinatamivalalāṭamevokthaṃyathādyaustathātasyacakṣurarko'nnamaśītayo'nnenahīdaṃsarvamaśnutesamānamaśītayo'dhyātmaṃcādhidaivataṃcānnamevaannenahīmānisarvāṇibhūtānisamanantī3mannenemaṃlokaṃjayatyannenāmuṃtasmātsamānamaśītayo'dhyātmaṃcādhidaivataṃcānnamevatadidamannamannādamiyamevapr̥thivīitohīdaṃsarvamuttiṣṭhatiyadidaṃkiñcayaddhakiñcedaṃprertā3itadasausarvamattiyadukiñcātaḥpraitī3mtadiyaṃsarvamattiseyamityādyāttrīattāhavāādyobhavatinatasyeśeyannādyādyadvainaṃnādyuḥ2॥

Khaṇḍa 3

athātoretasaḥsr̥ṣṭiḥprajāpateretodevādevānāṃretovarṣaṃvarṣasyaretaoṣadhayaoṣadhīnāṃreto'nnamannasyaretoretoretasoretaḥprajāḥprajānāṃretohr̥dayaṃhr̥dayasyaretomanomanasoretovāgvācoretaḥkarmatadidaṃkarmakr̥tamayaṃpuruṣobrahmaṇolokaḥsairāmayoyaddhīrāmayastasmāddhiraṇmayaḥhiraṇmayohavāamuṣmimllokesaṃbhavatihiraṇmayaḥsarvebhyobhūtebhyodadr̥śeyaevaṃveda3॥

Khaṇḍa 4

taṃprapadābhyāṃprāpadyatabrahmemaṃpuruṣaṃyatprapadābhyāṃprāpadyatabrahmemaṃpuruṣaṃtasmātprapadetasmātprapadeityācakṣateśaphāḥkhurāityanyeṣāṃpaśūnāmtadūrdhvamudasarpattāūrūabhavatāmurugr̥ṇīhītyabravīttadudaramabhavaturvevamekurvityabravīttaduro'bhavatudaraṃbrahmetiśārkarākṣyāupāsatehr̥dayaṃbrahmetyāruṇayobrahmāhaivatā3iūrdhvaṃtvevodasarpattacchiro'śrayatayacchiro'śrayatatacchiro'bhavattacchirasaḥśirastvamtāetāḥśīrṣañchriyaḥśritāścakṣuḥśrotraṃmanovākprāṇaḥśrayante'smiñchriyoyaevametacchirasaḥśirastvaṃvedatāahiṃsantāhamukthamasmyahamukthamasmītitāabruvanhantāsmāccharīrādutkrāmāmatadyasminnutkrāntaidaṃśarīraṃpatsyatitadukthaṃbhaviṣyatītivāgudakrāmadavadannaśnanpibannāstaivacakṣurudakrāmadapaśyannaśnanpibannāstaivaśrotramudakrāmadaśr̥ṇvannaśnanpibannāstaivamanaudakrāmanmīlitaivāśnanpibannāstaivaprāṇaudakrāmattatprāṇautkrānte'padyatatadaśīryataaśārītī3mtaccharīramabhavattaccharīrasyaśarīratvamśīryatehavāasyadviṣanpāpmābhrātr̥vyaḥparāsyadviṣanpāpmābhrātr̥vyobhavatiyaevaṃvedatāahiṃsantaivāhamukthamasmyahamukthamasmītitāabruvanhantedaṃpunaḥśarīraṃpraviśāmatadyasminnaḥprapannaidaṃśarīramutthāsyatitadukthaṃbhaviṣyatītivākprāviśadaśayadevacakṣuḥprāviśadaśayadevaśrotraṃprāviśadaśayadevamanaḥprāviśadaśayadevaprāṇaḥprāviśattatprāṇeprapannaudatiṣṭhattadukthamabhavattadetadukthā3mprāṇaevaprāṇaukthamityevavidyāttaṃdevāabruvaṃstvamukthamititvamidaṃsarvamasitavavayaṃsmastvamasmākamasītitadapyetadr̥ṣiṇoktamtvamasmākaṃtavaiti4॥

Khaṇḍa 5

taṃdevāḥprāṇayantasapraṇītaḥprātāyataprātāyītī3mtatprātarabhavatsamāgāditī3mtatsāyamabhavadaharevaprāṇorātrirapānaḥvāgagniścakṣurasāvādityaścandramāmanodiśaḥśrotraṃsaeṣaprahitāṃsaṃyogo'dhyātmamimādevatāadauāviradhidaivatamityetattaduktaṃbhavatietaddhasmavaitadvidvānāhahiraṇyadanvaidonatasyeśeyanmahyaṃnadadyuritiprahitāṃvāahamadhyātmaṃsaṃyogaṃniviṣṭaṃvedaetaddhatatanīśānānihavāasmaibhūtānibaliṃharantiyaevaṃvedatatsatyaṃsaditiprāṇastītyannaṃyamityasāvādityastadetattrivr̥ttrivr̥divavaicakṣuḥśuklaṃkr̥ṣṇaṃkanīniketisayadihavāapimr̥ṣāvadatisatyaṃhaivāsyoditaṃbhavatiyaevametatsatyasyasatyatvaṃveda5॥

Khaṇḍa 6

tasyavāktantirnāmānidāmānitadasyedaṃvācātantyānāmabhirdāmabhiḥsarvaṃsitaṃsarvaṃhīdaṃnāmānī3msarvaṃvācābhivadativahantihavāenaṃtantisaṃbaddhāyaevaṃvedatasyoṣṇiglomānitvaggāyatrītriṣṭummāṃsamanuṣṭupsnāvānyasthijagatīpaṅktirmajjāprāṇobr̥hatīsachandobhiśchannoyacchandobhiśchannastasmācchandāṃsītyācakṣatechādayantihavāenaṃchandāṃsipāpātkarmaṇoyasyāṃkasyāñciddiśikāmayateyaevametacchandasāṃchandastvaṃvedataduktamr̥ṣiṇāityeṣavaigopāeṣahīdaṃsarvaṃgopāyatiitinahyeṣakadācanasaṃviśatiityācahyeṣaparācapathibhiścaratiitisadhrīcīścahyeṣaviṣūcīścavastaimāevadiśaḥāvarīvarttiityeṣahyantarbhuvaneṣvāvarīvarttiathoitisarvaṃhīdaṃprāṇenāvr̥tamso'yamākāśaḥprāṇenabr̥hatyāviṣṭabdhastadyathāyamākāśaḥprāṇenabr̥hatyāviṣṭabdhaevaṃsarvāṇibhūtānyāpipīlikābhyaḥprāṇenabr̥hatyāviṣṭabdhānītyevaṃvidyāt6॥

Khaṇḍa 7

athātovibhūtayo'syapuruṣasyatasyavācāsr̥ṣṭaupr̥thivīcāgniścaasyāmoṣadhayojāyante'gnirenāḥsvadayatiidamāharatedamāharatetyevametauvācaṃpitaraṃparicarataḥpr̥thivīcāgniścayāvadanupr̥thivīyāvadanvagnistāvānasyalokobhavatināsyatāvallokojīryateyāvadetayornajīryatepr̥thivyāścāgneścayaevametāṃvācovibhūtiṃvedaprāṇenasr̥ṣṭāvantarikṣaṃcavāyuścaantarikṣaṃvāanucarantyantarikṣamanuśr̥ṇvantivāyurasmaipuṇyaṃgandhamāvahatyevametauprāṇaṃpitaraṃparicarato'ntarikṣaṃcavāyuścayāvadanvantarikṣaṃyāvadanuvāyustāvānasyalokobhavatināsyatāvallokojīryateyāvadetayornajīryate'ntarikṣasyacavāyoścayaevametāṃprāṇasyavibhūtiṃvedacakṣuṣāsr̥ṣṭaudyauścādityaścadyaurhāsmaivr̥ṣṭimannādyaṃsaṃprayachatyādityo'syajyotiḥprakāśaṃkarotyevametaucakṣuḥpitaraṃparicaratodyauścādityaścayāvadanudyauryāvadanvādityastāvānasyalokobhavatināsyatāvallokojīryateyāvadetayornajīryatedivaścādityasyacayaevametāṃcakṣuṣovibhūtiṃvedaśrotreṇasr̥ṣṭādiśaścacandramāścadigbhyohainamāyantī3mdigbhyoviśr̥ṇoticandramāasmaipūrvapakṣāparapakṣānvicinotipuṇyāyakarmaṇaevameteśrotraṃpitaraṃparicarantidiśaścacandramāścayāvadanudiśoyāvadanucandramāstāvānasyalokobhavatināsyatāvallokojīryateyāvadeteṣāṃnajīryatediśāṃcacandramasaścayaevametāṃśrotrasyavibhūtiṃvedamanasāsr̥ṣṭāāpaścavaruṇaścaāpohāsmaiśraddhāṃsaṃnamantepuṇyāyakarmaṇevaruṇo'syaprajāṃdharmeṇadādhāraevametemanaḥpitaraṃparicarantyāpaścavaruṇaścayāvadanvāpoyāvadanuvaruṇastāvānasyalokobhavatināsyatāvallokojīryateyāvadeteṣāṃnajīryate'pāṃcavaruṇasyacayaevametāṃmanasovibhūtiṃveda7॥

Khaṇḍa 8

āpā3ityāpaititadidamāpaevaidaṃvaimūlamadastūlamayaṃpitaiteputrāyatrahakvacaputrasyatatpituryatravāpitustadvāputrasyaityetattaduktaṃbhavatietaddhasmavaitadvidvānāhamahidāsaaitareyaāhaṃmāṃdevebhyovedaomaddevānvedaitaḥpradānāhyetaitaḥsaṃbhr̥tāitisaeṣagiriścakṣuḥśrotraṃmanovākprāṇastaṃbrahmagirirityācakṣategiratihavaidviṣantaṃpāpmānaṃbhrātr̥vyaṃparāsyadviṣanpāpmābhrātr̥vyobhavatiyaevaṃvedasaeṣo'suḥsaeṣaprāṇaḥsaeṣabhūtiścābhūtiścataṃbhūtiritidevāupāsāñcakriretebabhūvustasmāddhāpyetarhisuptobhūrbhūrityevapraśvasitiabhūtirityasurāstehaparābabhūvuḥbhavantyātmanāparāsyadviṣanpāpmābhrātr̥vyobhavatiyaevamvedasaeṣamr̥tyuścaivāmr̥taṃcataduktamr̥ṣiṇāityapānenahyayaṃyataḥprāṇonaparāṅbhavatiamartyoityetenahīdaṃsarvaṃsayonimartyānihīmāniśarīrāṇī3mamr̥taiṣādevatātāśaśvantāviṣūcīnāviyantāitinicinvantihaivemāniśarīrāṇī3mamr̥taivaiṣādevatāamr̥tohavāamuṣmimllokesaṃbhavatyamr̥taḥsarvebhyobhūtebhyodadr̥śeyaevaṃvedayaevaṃveda8॥