skipLink.label

प्रथमम् आरण्यकम्, तृतीयोऽध्यायः

प्रथमम् आरण्यकम्, तृतीयोऽध्यायः

खण्ड 1

हिङ्कारेणैतदहर्प्रतिपद्येतेत्याहुर्ब्रह्मवैहिङ्कारोब्रह्मैतदहर्ब्रह्मणैवतद्ब्रह्मप्रतिपद्यतेयएवंवेदयदेवहिङ्कारेणप्रतिपद्यता३इवृषावैहिङ्कारोयोषर्क्तन्मिथुनंमिथुनमेवतदुक्थमुखेकरोतिप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदयद्वेवहिङ्कारेणप्रतिपद्यता३इयथावाअभ्रिरेवंब्रह्मणोहिङ्कारोयद्वैकिञ्चाभ्रियाभितितृत्सत्यभ्येवैतत्तृणत्त्येवम्यंकामंकामयतेहिङ्कारेणाभ्येवैनंतृणत्तियएवंवेदयद्वेवहिङ्कारेणप्रतिपद्यता३इवाचोवाएषाव्यावृत्तिर्दैव्यैचमानुष्यैचयद्धिङ्कारर्सयद्धिङ्कृत्यप्रतिपद्यतेवाचमेवतद्व्यावर्तयतिदैवींचमानुषींच१॥

खण्ड 2

तदाहुर्कैतस्याह्नर्प्रतिपदितिमनश्चवाक्चेतिब्रूयात्सर्वेऽन्यस्मिन्कामार्सर्वानन्याकामान्दुहेमनसिवैसर्वेकामार्श्रितामनसाहिसर्वान्कामान्ध्यायतिसर्वेहास्मिन्कामार्श्रयन्तेयएवंवेदवाग्वैसर्वान्कामान्दुहेवाचाहिसर्वान्कामान्वदतिसर्वान्हास्मैकामान्वाग्दुहेयएवंवेदतदाहुर्नैतदहरृचानयजूषानसाम्नाप्रत्यक्षात्प्रतिपद्येतनर्चोनयजुषोनसाम्नैयादितितदेताएवव्याहृतीर्पुरस्ताज्जपेत्स्वरित्येतावावव्याहृतयइमेत्रयोवेदाभूरित्येवऋग्वेदोभुवैतियजुर्वेदर्स्वरितिसामवेदर्तन्नर्चानयजुषानसाम्नाप्रत्यक्षात्प्रतिपद्यतेनर्चोनयजुषोनसाम्नएति२॥

खण्ड 3

तदितिप्रतिपद्यतेतत्तदितिवाअन्नमन्नमेवतदभिप्रतिपद्यतेएतांवावप्रजापतिर्प्रथमांवाचंव्याहरदेकाक्षरद्व्यक्षरांततेतितातेतितथैवैतत्कुमारर्प्रथमवादीवाचंव्याहरत्येकाक्षरद्व्यक्षरांततेतितातेतितयैवतत्ततवत्यावाचाप्रतिपद्यतेतदुक्तमृषिणाइत्येतद्ध्येवप्रथमंवाचोअग्रमितिवाचाहिनामधेयानिधीयन्तेइत्येतद्ध्येवश्रेष्ठमेतदरिप्रमितिइदमुहगुहाध्यात्ममिमादेवताअदौआविरधिदैवतमित्येतत्तदुक्तंभवति३॥

खण्ड 4

इतिप्रतिपद्यतएतद्वावभुवनेषुज्येष्ठमित्यतोह्येषजातौग्रस्त्वेषनृम्णरितिसद्योह्येषजातर्पाप्मानमपाहतइतिभूतानिवैविश्वऊमास्तएनमनुमदन्त्युदगादुदगादितिवावृधानरितिएषवैवावृधानर्शवसाभूर्योजारितिसर्वंह्येतस्माद्बीभायअव्यनच्चइतियच्चप्राणियच्चाप्राणकमित्येवतदाहसंतेइतितवसर्वंवशैत्येवतदाहत्वेइतित्वयीमानिसर्वाणिभूतानिसर्वाणिमनांसिसर्वेक्रतवोऽपिवृञ्जन्तीत्येवतदाहइतिद्वौवैसन्तौमिथुनौप्रजायेतेप्रजात्यैप्रजायतेप्रजयापशुभिर्यएवंवेदस्वादोर्स्वादीयर्स्वादुनाइतिमिथुनंवैस्वादुप्रजास्वादुमिथुनेनैवतत्प्रजांसंसृजतिइतिमिथुनंवैमधुप्रजामधुमिथुनेनैवतत्प्रजामभियुध्यतितदुक्तमृषिणास्वांइत्यस्यांशारीर्यामिमांछन्दोमयीमित्येवतदाहइत्यस्यैशारीर्याइयंछन्दोमयीत्येवतदादतस्यैयान्यष्टावक्षराणिसागायत्रीयान्येकादशसात्रिष्टुब्यानिद्वादशसाजगत्यथयानिदशसाविराट्दशिन्येषुत्रिषुछन्दर्सुप्रतिष्ठितापुरुषैतित्र्यक्षरंसौविराजिएतानिवावसर्वाणिछन्दांसियान्येतानिविराट्चतुर्थान्येवमुहैवैवंविदुषएतदहर्सर्वैश्छन्दोभिर्प्रतिपन्नंभवति४॥

खण्ड 5

तानदेनविहरतिपुरुषोवैनदस्तस्मात्पुरुषोवदन्सर्वर्संनदतीवइती३मापोवाओदत्योयादिव्यास्ताहीदंसर्वमुन्दन्त्यापोवाओदत्योयामुख्यास्ताहीदंसर्वमन्नाद्यमुन्दन्तिइती३मापोवावयोयुवत्योयाअन्तरिक्ष्यास्ताहिपोप्लूयन्तैवआपोवावयोयुवत्योयार्स्वेदतेताहिसरीसृप्यन्तैवपतिंवोअघ्न्यानामिती३मापोवाअघ्न्यायाअग्नेर्धूमाज्जायन्तआपोवाअघ्न्यायाशिश्नात्प्रसृज्यन्तेइती३मापोवावधेनवस्ताहीदंसर्वंधिन्वन्तिइषुध्यसीतियदाहपतीयसीत्येवतदाहत्रिष्टुभंचानुष्टुभंचविहरतिवृषावैत्रिष्टुब्योषानुष्टुप्तन्मिथुनंतस्मादपिपुरुषोजायांवित्त्वाकृत्स्नतरमिवात्मानंमन्यतेतास्त्रिर्प्रथमयापञ्च्विंशतिर्भवन्तिपञ्चविंशआत्मापञ्चविंशर्प्रजापतिर्दशहस्त्याअङ्गुलयोदशपाद्याद्वाऊरूद्वौबाहूआत्मैवपञ्चविंशस्तमिममात्मानंपञ्चविंशंसंस्कुरुतेअथोपञ्च्विंशंवाएतदहर्पञ्चविंशएतस्याह्नस्तोमस्तत्समेनसमंप्रतिपद्यतेतस्माद्द्वेएवपञ्चविंशतिर्भवन्ति॥

खण्ड 6

तदितिप्रतिपद्यतेतत्तदितिवाअन्नमन्नमेवतदभिप्रतिपद्यतेएतांवावप्रजापतिर्प्रथमांवाचंव्याहरदेकाक्षरद्व्यक्षरांततेतितातेतितथैवैतत्कुमारर्प्रथमवादीवाचंव्याहरत्येकाक्षरद्व्यक्षरांततेतितातेतितयैवतत्ततवत्यावाचाप्रतिपद्यतेतदुक्तमृषिणाइत्येतद्ध्येवप्रथमंवाचोअग्रमितिवाचाहिनामधेयानिधीयन्तेयदेषांश्रेष्ठंयदरिप्रमासीदित्येतद्ध्येवश्रेष्ठमेतदरिप्रमितिइदमुहगुहाध्यात्ममिमादेवताअदौआविरधिदैवतमित्येतत्तदुक्तंभवति६॥

खण्ड 7

इतिप्रतिपद्यतेयद्वैज्येष्ठंतन्महन्महद्वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नोरूपम्तांसुतेकीर्तिंमघवन्महित्वाइतिमहद्वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नोरूपम्भूयैद्वावृधेवीर्यायइतिवीर्यवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नोरूपम्नृणामुत्वानृतमंगीर्भिरित्युक्थंवाएतदहरुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नोरूपम्न्यूनाक्षरेप्रथमेपदेविहरतिन्यूनेवैरेतर्सिच्यतेन्यूनेप्राणान्यूनेऽन्नाद्यंप्रतिष्ठितमेतेषांकामानामवरुद्ध्यैएतान्कामानवरुन्धेयएवंवेदद्वेदशाक्षरेभवतउभयोरन्नाद्ययोरुपाप्त्यैयच्चपद्वद्यच्चापादकमितिअष्टादशाष्टादशाक्षराणिभवन्तियानिदशनवप्राणाआत्मैवदशमर्सात्मनर्संस्कृतिरष्टावष्टाउद्यन्तेअश्नुतेयद्यत्कामयतेयएवंवेद७॥

खण्ड 8

तानदेनविहरतिप्राणोवैनदस्तस्मात्प्राणोनदन्सर्वर्संनदतीवइती३मुष्णिगक्षरैर्भवत्यनुष्टुप्पादैरायुर्वाउष्णिग्वागनुष्टुप्तदस्मिन्नायुश्चवाचंचदधातितास्त्रिर्प्रथमयापञ्च्विंशतिर्भवन्तिपञ्चविंशआत्मापञ्चविंशर्प्रजापतिर्दशहस्त्याअङ्गुलयोदशपाद्याद्वाऊरूद्वौबाहूआत्मैवपञ्चविंशस्तमिममात्मानंपञ्चविंशंसंस्कुरुतेअथोपञ्च्विंशंवाएतदहर्पञ्चविंशएतस्याह्नस्तोमस्तत्समेनसमंप्रतिपद्यतेतस्माद्द्वेएवपञ्चविंशतिर्भवन्तिइत्याध्यात्मंपञ्चविंशरथाधिदैवतम्चक्षुर्श्रोत्रंमनोवाक्प्राणर्ताएतार्पञ्चदेवताइमंविष्टार्पुरुषंपञ्चोहैवैतादेवताअयंविष्टर्पुरुषर्सोऽत्रालोमभ्यआनखेभ्यर्सर्वर्साङ्गआप्यतेतस्मात्सर्वाणिभूतान्यापिपीलिकाभ्यआप्तान्येवजायन्तेतदुक्तमृषिणाइतिपञ्चहिदशतोभवन्तिइतियावतीवैद्यावापृथिवीतावानात्माइत्युक्थान्येवतदनुमदतिमहयतिइतियत्रहक्वचब्रह्मतद्वाग्यत्रवावाक्तद्वाब्रह्मेत्येतत्तदुक्तंभवतिएषांवाएषांसूक्तानांनवर्चंप्रथमंनववैप्राणार्प्राणानांक्ल्̥प्त्यैषल्̥ऋचंषड्वाऋतवऋतूनामाप्त्यैपञ्चर्चंभवतिपञ्चपदापङ्क्तिर्पङ्क्तिर्वाअन्नमन्नाद्यस्यावरुद्ध्यैतृचोभवतित्रयोवाइमेत्रिवृतोलोकाएषामेवलोकानामभिजित्यैताअभिसंपद्यन्तेबृहतींछन्दोऽमृतंदेवलोकमेषआत्माएवमुहैवैवंविदेतयैवसंपदामृतमेवात्मानमभिसंभवतिसंभवति८॥