brahmakuṇḍasahasradhārātīrthamāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
agastyamunirityuktvā cakratīrthāśrayāṃ kathām ||
vibhorviṣṇuhareścāpi punarāha dvijottamāḥ
||1||अगस्त्यमुनिरित्युक्त्वा चक्रतीर्थाश्रयां कथाम् ॥
विभोर्विष्णुहरेश्चापि पुनराह द्विजोत्तमाः
agastya uvāca
purā brahmā jagatsraṣṭā vijñāya harimacyutam ||
ayodhyāvāsinaṃ devaṃ tatra cakre sthitiṃ svayam
||2||पुरा ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विज्ञाय हरिमच्युतम् ॥
अयोध्यावासिनं देवं तत्र चक्रे स्थितिं स्वयम्
āgatya kṛtavāṃstatra yātrāṃ brahmā yathāvidhi ||
yajñaṃ ca vidhivaccakre nānāsaṃbhārasaṃyutam
||3||आगत्य कृतवांस्तत्र यात्रां ब्रह्मा यथाविधि ॥
यज्ञं च विधिवच्चक्रे नानासंभारसंयुतम्
tataḥ sa kṛtavāṃstatra brahmā lokapitāmahaḥ ||
kuṇḍaṃ svanāmnā vipulaṃ nānādevasamanvitam
||4||ततः स कृतवांस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
कुण्डं स्वनाम्ना विपुलं नानादेवसमन्वितम्
vistīrṇajalakallolakalitaṃ kaluṣāpaham ||
kumudotpalakahlārapuṃḍarīkakulākulam
||5||विस्तीर्णजलकल्लोलकलितं कलुषापहम् ॥
कुमुदोत्पलकह्लारपुंडरीककुलाकुलम्
haṃsasārasacakrāhva vihaṃgamamanoharam ||
taṭāṃtaviṭapollāsi patattrigaṇasaṃkulam
||6||हंससारसचक्राह्व विहंगममनोहरम् ॥
तटांतविटपोल्लासि पतत्त्रिगणसंकुलम्
tatra kuṇḍe surāḥ sarve snātāḥ śuddhisamanvitāḥ ||
babhūvuraddhā vigatarajaskā vimalatviṣaḥ
||7||तत्र कुण्डे सुराः सर्वे स्नाताः शुद्धिसमन्विताः ॥
बभूवुरद्धा विगतरजस्का विमलत्विषः
tadāścaryyaṃ mahaddṛṣṭvā te sarve sahasā surāḥ ||
brahmāṇaṃ praṇipatyocurbhaktyā prāṃjalayastadā
||8||तदाश्चर्य्यं महद्दृष्ट्वा ते सर्वे सहसा सुराः ॥
ब्रह्माणं प्रणिपत्योचुर्भक्त्या प्रांजलयस्तदा
devā ūcuḥ
bhagavanbrūhi tattvena māhātmyaṃ kamalāsana ||
asya kuṇḍasya sakalaṃ khātasya vimalatviṣaḥ
||9||भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन माहात्म्यं कमलासन ॥
अस्य कुण्डस्य सकलं खातस्य विमलत्विषः
atra snānena sarveṣāmasmākaṃ vigataṃ rajaḥ ||
mahadāścaryametasya dṛṣṭvā kuṃḍasya vismitāḥ ||
sarve vayaṃ suraśreṣṭha kṛpayā tvamato vada
||10||अत्र स्नानेन सर्वेषामस्माकं विगतं रजः ॥
महदाश्चर्यमेतस्य दृष्ट्वा कुंडस्य विस्मिताः ॥
सर्वे वयं सुरश्रेष्ठ कृपया त्वमतो वद
brahmovāca
śṛṇvantu sarve tridaśāḥ sāvadhānāḥ savismayāḥ ||
kuṇḍasyaitasya māhātmyaṃ nānāphalasamanvitam
||11||शृण्वन्तु सर्वे त्रिदशाः सावधानाः सविस्मयाः ॥
कुण्डस्यैतस्य माहात्म्यं नानाफलसमन्वितम्
atra snānena vidhivatpāpātmāno'pi jaṃtavaḥ ||
vimānaṃ haṃsasaṃyuktamāsthāya rucirāṃbarāḥ ||
nivasaṃti brahmaloke yāvadābhūtasaṃplavam
||12||अत्र स्नानेन विधिवत्पापात्मानोऽपि जंतवः ॥
विमानं हंससंयुक्तमास्थाय रुचिरांबराः ॥
निवसंति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्
atra dānena homena yathāśaktyā surottamāḥ ||
tulāśvamedhayoḥ puṇyaṃ prāpnuyurmunisattama
||13||अत्र दानेन होमेन यथाशक्त्या सुरोत्तमाः ॥
तुलाश्वमेधयोः पुण्यं प्राप्नुयुर्मुनिसत्तम
mamāsminsarasi śrīmāñjāyate snānato naraḥ ||
tasmādatra vidhānena snānaṃ dānaṃ japādikam
||14||ममास्मिन्सरसि श्रीमाञ्जायते स्नानतो नरः ॥
तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं जपादिकम्
sarvayajñasamaṃ syādvai mahāpātakanāśanam ||
brahmakuṇḍamiti khyātimito yāsyatyanuttamām
||15||सर्वयज्ञसमं स्याद्वै महापातकनाशनम् ॥
ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातिमितो यास्यत्यनुत्तमाम्
asminkuṇḍe ca sāṃnidhyaṃ bhaviṣyati sadā mama ||
kārttike śuklapakṣasya caturdaśyāṃ surottamāḥ
||16||अस्मिन्कुण्डे च सांनिध्यं भविष्यति सदा मम ॥
कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां सुरोत्तमाः
yātrā bhaviṣyati sadā surāḥ sāṃvatsarī mama ||
śubhapradā mahāpāparāśināśakarī tadā
||17||यात्रा भविष्यति सदा सुराः सांवत्सरी मम ॥
शुभप्रदा महापापराशिनाशकरी तदा
svarṇaṃ caiva sadā deyaṃ vāsāṃsi vividhāni ca ||
nijaśaktyā prakartavyā surāstṛptirdvijanmanām
||18||स्वर्णं चैव सदा देयं वासांसि विविधानि च ॥
निजशक्त्या प्रकर्तव्या सुरास्तृप्तिर्द्विजन्मनाम्
agastya uvāca
ityuktvā devadevo'yaṃ brahmā lokapitāmahaḥ ||
antardadhe suraiḥ sārddhaṃ tīrthaṃ dṛṣṭvā tapodhana
||19||इत्युक्त्वा देवदेवोऽयं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
अन्तर्दधे सुरैः सार्द्धं तीर्थं दृष्ट्वा तपोधन
tadāprabhṛti tatkuṇḍaṃ vikhyātaṃ paramaṃ bhuvi ||
cakratīrthācca pūrvasyāṃ diśi kuṇḍaṃ sthitaṃ mahat
||20||तदाप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं परमं भुवि ॥
चक्रतीर्थाच्च पूर्वस्यां दिशि कुण्डं स्थितं महत्
sūta uvāca
ityuktvā sa taporāśiragastyaḥ kuṃbhasaṃbhavaḥ ||
punaḥ pṛṣṭo munivaro vyāsāyāvīvadatkathām
||21||इत्युक्त्वा स तपोराशिरगस्त्यः कुंभसंभवः ॥
पुनः पृष्टो मुनिवरो व्यासायावीवदत्कथाम्
agastya uvāca
anyacchṛṇu mahābhāga tīrthaṃ duṣkṛtidurllabham ||
ṛṇamocanasaṃjñaṃ tu sarayūtīrasaṃgatam
||22||अन्यच्छृणु महाभाग तीर्थं दुष्कृतिदुर्ल्लभम् ॥
ऋणमोचनसंज्ञं तु सरयूतीरसंगतम्
brahmakuṇḍānmunivara dhanuḥsaptaśatena ca ||
pūrvottaradiśābhāge saṃsthitaṃ sarayūjale
||23||ब्रह्मकुण्डान्मुनिवर धनुःसप्तशतेन च ॥
पूर्वोत्तरदिशाभागे संस्थितं सरयूजले
tatra pūrvaṃ munivaro lomaśo nāma nāmataḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena snānaṃ cakre vidhānataḥ
||24||तत्र पूर्वं मुनिवरो लोमशो नाम नामतः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन स्नानं चक्रे विधानतः
tataḥ sa ṛṇanirmukto babhūva gatakalmaṣaḥ ||
tadāścaryaṃ mahaddṛṣṭvā munīnsānandamabravīt
||25||ततः स ऋणनिर्मुक्तो बभूव गतकल्मषः ॥
तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मुनीन्सानन्दमब्रवीत्
paśyantvetasya mahato guṇāṃstīrthavarasya vai ||
bhujāvūrdhvaṃ tathā kṛtvā harṣeṇāhā'śrulocanaḥ
||26||पश्यन्त्वेतस्य महतो गुणांस्तीर्थवरस्य वै ॥
भुजावूर्ध्वं तथा कृत्वा हर्षेणाहाऽश्रुलोचनः
lomaśa uvāca
ṛṇamocanasaṃjñaṃ tu tīrthametadanuttamam ||
yatra snānena jaṃtūnāmṛṇaniryātanaṃ bhavet
||27||ऋणमोचनसंज्ञं तु तीर्थमेतदनुत्तमम् ॥
यत्र स्नानेन जंतूनामृणनिर्यातनं भवेत्
aihikaṃ pāralaukikyaṃ yadṛṇatritayaṃ nṛṇām ||
tatsarvaṃ snānamātreṇa tīrthe'sminnaśyati kṣaṇāt
||28||ऐहिकं पारलौकिक्यं यदृणत्रितयं नृणाम् ॥
तत्सर्वं स्नानमात्रेण तीर्थेऽस्मिन्नश्यति क्षणात्
sarvatīrthottamaṃ caitatsadyaḥ pratyayakārakam ||
mayā cāsya phalaṃ samyaganubhūtamṛṇādiha
||29||सर्वतीर्थोत्तमं चैतत्सद्यः प्रत्ययकारकम् ॥
मया चास्य फलं सम्यगनुभूतमृणादिह
tasmādatra vidhānena snānaṃ dānaṃ ca śaktitaḥ ||
karttavyaṃ śraddhayā yuktaiḥ sarvadā phalakāṃkṣibhiḥ
||30||तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं च शक्तितः ॥
कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः सर्वदा फलकांक्षिभिः
snātavyaṃ ca suvarṇaṃ ca deyaṃ vastrādi śaktitaḥ
||31||स्नातव्यं च सुवर्णं च देयं वस्त्रादि शक्तितः
agastya uvāca
ityuktvā tīrthamāhātmyaṃ lomaśo munisattamaḥ ||
antardadhe muniśreṣṭhaḥ stuvaṃstīrthaguṇānmudā
||32||इत्युक्त्वा तीर्थमाहात्म्यं लोमशो मुनिसत्तमः ॥
अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठः स्तुवंस्तीर्थगुणान्मुदा
ityetatkathitaṃ vipra ṛṇamocanasaṃjñakam ||
yatra snānena jantūnāmṛṇaṃ naśyati tatkṣaṇāt ||
ṛṇamocanatīrthaṃ tu pūrvataḥ sarayūjale
||33||इत्येतत्कथितं विप्र ऋणमोचनसंज्ञकम् ॥
यत्र स्नानेन जन्तूनामृणं नश्यति तत्क्षणात् ॥
ऋणमोचनतीर्थं तु पूर्वतः सरयूजले
dhanurdviśatyā tīrthaṃ ca pāpamocanasaṃjñakam ||
sarvapāpaviśuddhātmā tatra snānena mānavaḥ ||
jāyate tatkṣaṇādeva nātra kāryā vicāraṇā
||34||धनुर्द्विशत्या तीर्थं च पापमोचनसंज्ञकम् ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा तत्र स्नानेन मानवः ॥
जायते तत्क्षणादेव नात्र कार्या विचारणा
mayā tatra muniśreṣṭha dṛṣṭaṃ māhātmyamuttamam
||35||मया तत्र मुनिश्रेष्ठ दृष्टं माहात्म्यमुत्तमम्
pāṃcāladeśasaṃbhūto nāmnā naraharirdvijaḥ ||
asatsaṃgaprabhāvena pāpātmā samajāyata
||36||पांचालदेशसंभूतो नाम्ना नरहरिर्द्विजः ॥
असत्संगप्रभावेन पापात्मा समजायत
nānā vidhāni pāpāni brahmahatyādikāni ca ||
kṛtavānpāpisaṃgena trayīmārgavinindakaḥ
||37||नाना विधानि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ॥
कृतवान्पापिसंगेन त्रयीमार्गविनिन्दकः
sa kadācitsādhusaṃgāttīrthayātrāprasaṃgataḥ ||
ayodhyāmāgato vipra mahāpātakakṛddvijaḥ
||38||स कदाचित्साधुसंगात्तीर्थयात्राप्रसंगतः ॥
अयोध्यामागतो विप्र महापातककृद्द्विजः
pāpamocanatīrthe tu snātaḥ satsaṃgato dvijaḥ ||
pāparāśirvinaṣṭo'sya niṣpāpaḥ samabhūtkṣaṇāt
||39||पापमोचनतीर्थे तु स्नातः सत्संगतो द्विजः ॥
पापराशिर्विनष्टोऽस्य निष्पापः समभूत्क्षणात्
divaḥ papāta tanmūrdhni puṣpavṛṣṭirmunīśvara ||
divyaṃ vimānamāruhya viṣṇuloke gato dvijaḥ
||40||दिवः पपात तन्मूर्ध्नि पुष्पवृष्टिर्मुनीश्वर ॥
दिव्यं विमानमारुह्य विष्णुलोके गतो द्विजः
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ mayā ca dvijapuṃgava ||
śraddhayā parayā tatra kṛtaṃ snānaṃ viśeṣataḥ
||41||तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं मया च द्विजपुंगव ॥
श्रद्धया परया तत्र कृतं स्नानं विशेषतः
māghakṛṣṇacaturdaśyāṃ tatra snānaṃ viśeṣataḥ ||
dānaṃ ca manujaiḥ kāryyaṃ sarvapāpaviśuddhaye
||42||माघकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः ॥
दानं च मनुजैः कार्य्यं सर्वपापविशुद्धये
anyadā(?) tu kṛte snāne sarvapāpakṣayo bhavet
||43||अन्यदा(?) तु कृते स्नाने सर्वपापक्षयो भवेत्
pāpamocanatīrthe tu pūrvaṃ tu sarayūjale ||
dhanuḥśatapramāṇena varttate tīrthamuttamam
||44||पापमोचनतीर्थे तु पूर्वं तु सरयूजले ॥
धनुःशतप्रमाणेन वर्त्तते तीर्थमुत्तमम्
sahasradhārāsaṃjñaṃ tu sarvakilbiṣanāśanam ||
yasminrāmājñayā vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||
prāṇānutsṛjya yogena yayau śeṣātmatāṃ purā
||45||सहस्रधारासंज्ञं तु सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥
यस्मिन्रामाज्ञया वीरो लक्ष्मणः परवीरहा ॥
प्राणानुत्सृज्य योगेन ययौ शेषात्मतां पुरा
sārddhaṃhastatrayeṇaiva pramāṇaṃ dhanuṣo viduḥ ||
caturbhirhastakaiḥ saṃkhyā daṇḍa ityabhidhīyate
||46||सार्द्धंहस्तत्रयेणैव प्रमाणं धनुषो विदुः ॥
चतुर्भिर्हस्तकैः संख्या दण्ड इत्यभिधीयते
sūta uvāca
itthaṃ tadā samākarṇya kumbhayonimunestadā ||
kṛṣṇadvaipāyano vyāsaḥ punaḥ papraccha kautukāt
||47||इत्थं तदा समाकर्ण्य कुम्भयोनिमुनेस्तदा ॥
कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनः पप्रच्छ कौतुकात्
vyāsa uvāca
sahasradhārāmāhātmyaṃ vistarādvada suvrata ||
śṛṇvaṃstīrthasya māhātmyaṃ na tṛpyati mano mama
||48||सहस्रधारामाहात्म्यं विस्तराद्वद सुव्रत ॥
शृण्वंस्तीर्थस्य माहात्म्यं न तृप्यति मनो मम
agastya uvāca
sāvadhānaḥ śṛṇu mune kathāṃ kathayato mama ||
sahasradhārātīrthasya samutpattiṃ mahodayāt
||49||सावधानः शृणु मुने कथां कथयतो मम ॥
सहस्रधारातीर्थस्य समुत्पत्तिं महोदयात्
purā rāmo raghupatirdevakāryaṃ vidhāya vai ||
kālena saha saṃgamya maṃtraṃ cakre nareśvaraḥ
||50||पुरा रामो रघुपतिर्देवकार्यं विधाय वै ॥
कालेन सह संगम्य मंत्रं चक्रे नरेश्वरः
āvāṃ mantrayamāṇau hi yaḥ paśyedantikāgataḥ
||49||आवां मन्त्रयमाणौ हि यः पश्येदन्तिकागतः
mayā tyājyo bhavetkṣipramitthaṃ cakre sa saṃvidam
||51||मया त्याज्यो भवेत्क्षिप्रमित्थं चक्रे स संविदम्
tasminmaṃtrayamāṇe hi dvāre tiṣṭhati lakṣmaṇe ||
āgataḥ sa taporāśirdurvāsāstejasāṃ nidhiḥ
||52||तस्मिन्मंत्रयमाणे हि द्वारे तिष्ठति लक्ष्मणे ॥
आगतः स तपोराशिर्दुर्वासास्तेजसां निधिः
āgatya lakṣmaṇaṃ śīghraṃ prītyovāca kṣudhā''kulaḥ
||53||आगत्य लक्ष्मणं शीघ्रं प्रीत्योवाच क्षुधाऽऽकुलः
durvāsā uvāca
saumitre gaccha śīghraṃ tvaṃ rāmāgre māṃ nivedaya ||
kāryārthinamidaṃ vākyaṃ nānyathā kartumarhasi
||54||सौमित्रे गच्छ शीघ्रं त्वं रामाग्रे मां निवेदय ॥
कार्यार्थिनमिदं वाक्यं नान्यथा कर्तुमर्हसि
agastya uvāca
śāpādbhītaḥ sa saumitrirdrutaṃ gatvā tayoḥ puraḥ ||
muniṃ nivedayāmāsa rāmāgre darśanārthinam ||
durvāsasaṃ taporāśimatrinandanamāgatam
||55||शापाद्भीतः स सौमित्रिर्द्रुतं गत्वा तयोः पुरः ॥
मुनिं निवेदयामास रामाग्रे दर्शनार्थिनम् ॥
दुर्वाससं तपोराशिमत्रिनन्दनमागतम्
rāmo'pi kālamāmaṃtrya prasthāpya ca bahiryayau ||
dṛṣṭvā muniṃ taṃ praṇataḥ saṃbhojya prabhurādarāt
||56||रामोऽपि कालमामंत्र्य प्रस्थाप्य च बहिर्ययौ ॥
दृष्ट्वा मुनिं तं प्रणतः संभोज्य प्रभुरादरात्
durvāsasaṃ munivaraṃ prasthāpya svayamādarāt ||
satyabhaṃgabhayādvīro lakṣmaṇaṃ tyaktavāṃstadā
||57||दुर्वाससं मुनिवरं प्रस्थाप्य स्वयमादरात् ॥
सत्यभंगभयाद्वीरो लक्ष्मणं त्यक्तवांस्तदा
lakṣmaṇo'pi tadā vīraḥ kurvannavitathaṃ vacaḥ ||
bhrāturjyeṣṭhasya sumatiḥ sarayūtīramāyayau
||58||लक्ष्मणोऽपि तदा वीरः कुर्वन्नवितथं वचः ॥
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य सुमतिः सरयूतीरमाययौ
tatra gatvātha ca snātvā dhyānamāsthāya satvaram ||
cidātmani manaḥ śāntaṃ saṃgamyāvasthitastadā
||59||तत्र गत्वाथ च स्नात्वा ध्यानमास्थाय सत्वरम् ॥
चिदात्मनि मनः शान्तं संगम्यावस्थितस्तदा
tataḥ prādurabhūttatra sahasraphaṇamaṇḍitaḥ ||
śeṣaścakṣuḥśravāḥ śreṣṭhaḥ kṣitiṃ bhittvā sahasradhā ||
suralokātsurendro'pi samāgādamaraiḥ saha
||60||ततः प्रादुरभूत्तत्र सहस्रफणमण्डितः ॥
शेषश्चक्षुःश्रवाः श्रेष्ठः क्षितिं भित्त्वा सहस्रधा ॥
सुरलोकात्सुरेन्द्रोऽपि समागादमरैः सह
tataḥ śeṣātmatāṃ yātaṃ lakṣmaṇaṃ satyasaṃgaram ||
uvāca madhuraṃ śakraḥ surāṇāṃ tatra paśyatām
||61||ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्यसंगरम् ॥
उवाच मधुरं शक्रः सुराणां तत्र पश्यताम्
indra uvāca
lakṣmaṇottiṣṭha śīghraṃ tvamāroha svapadaṃ svakam ||
devakāryaṃ kṛtaṃ vīra tvayā ripuniṣūdana
||62||लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वमारोह स्वपदं स्वकम् ॥
देवकार्यं कृतं वीर त्वया रिपुनिषूदन
vaiṣṇavaṃ paramaṃ sthānaṃ prāpnuhi tvaṃ sanātanam ||
bhavanmūrtiḥ samāyātaḥ śeṣo'pi vilasatphaṇaḥ
||63||वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि त्वं सनातनम् ॥
भवन्मूर्तिः समायातः शेषोऽपि विलसत्फणः
sahasradhā kṣitiṃ bhittvā sahasraphaṇamaṇḍalaiḥ ||
kṣiteḥ sahasracchidreṣu yasmādbhittvā samudgatāḥ
||64||सहस्रधा क्षितिं भित्त्वा सहस्रफणमण्डलैः ॥
क्षितेः सहस्रच्छिद्रेषु यस्माद्भित्त्वा समुद्गताः
phaṇasāhasramaṇibhirdagdhāḥ śeṣasya suvrata ||
tasmādetanmahātīrthaṃ sarayūtīragaṃ śubham ||
khyātaṃ sahasradhāreti bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||65||फणसाहस्रमणिभिर्दग्धाः शेषस्य सुव्रत ॥
तस्मादेतन्महातीर्थं सरयूतीरगं शुभम् ॥
ख्यातं सहस्रधारेति भविष्यति न संशयः
etatkṣetrapramāṇaṃ tu dhanuṣāṃ pañcaviṃśatiḥ ||
atra snānena dānena śrāddhena śraddhayānvitaḥ ||
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokaṃ vrajennaraḥ
||66||एतत्क्षेत्रप्रमाणं तु धनुषां पञ्चविंशतिः ॥
अत्र स्नानेन दानेन श्राद्धेन श्रद्धयान्वितः ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं व्रजेन्नरः
atra snāto naro dhīmāñcheṣaṃ saṃpūjya cāvyayam ||
tīrthaṃ saṃpūjya vidhivadviṣṇulokamavāpnuyāt
||67||अत्र स्नातो नरो धीमाञ्छेषं संपूज्य चाव्ययम् ॥
तीर्थं संपूज्य विधिवद्विष्णुलोकमवाप्नुयात्
tasmādatra prakartavyaṃ snānaṃ vidhipuraḥsaram ||
śeṣarūpāhivaddhyeyāḥ pūjyā viprā viśeṣataḥ
||68||तस्मादत्र प्रकर्तव्यं स्नानं विधिपुरःसरम् ॥
शेषरूपाहिवद्ध्येयाः पूज्या विप्रा विशेषतः
svarṇaṃ cānnaṃ ca vāsāṃsi deyāni śraddhayānvitaiḥ ||
snānaṃ dānaṃ hareḥ pūjā sarvamakṣayatāṃ vrajet
||69||स्वर्णं चान्नं च वासांसि देयानि श्रद्धयान्वितैः ॥
स्नानं दानं हरेः पूजा सर्वमक्षयतां व्रजेत्
tasmādetanmahātīrthaṃ sarvakāmaphalapradam ||
kṣitau bhaviṣyati sadā nātra kāryā vicāraṇā
||70||तस्मादेतन्महातीर्थं सर्वकामफलप्रदम् ॥
क्षितौ भविष्यति सदा नात्र कार्या विचारणा
śrāvaṇe śuddhapakṣasya yā tithiḥ pañcamī bhavet ||
tasyāmatra prakartavyo nāgānuddiśya yatnataḥ
||71||श्रावणे शुद्धपक्षस्य या तिथिः पञ्चमी भवेत् ॥
तस्यामत्र प्रकर्तव्यो नागानुद्दिश्य यत्नतः
utsavo vipulaḥ sadbhiḥ śeṣapūjāpuraḥsaram ||
utsave tu kṛte tatra tīrthe mahati mānavaiḥ
||72||उत्सवो विपुलः सद्भिः शेषपूजापुरःसरम् ॥
उत्सवे तु कृते तत्र तीर्थे महति मानवैः
santoṣya ca dvijānbhaktyā nāgapūjāpurassaram ||
santuṣṭāḥ phaṇinaḥ sarve pīḍayanti na mānuṣān
||73||सन्तोष्य च द्विजान्भक्त्या नागपूजापुरस्सरम् ॥
सन्तुष्टाः फणिनः सर्वे पीडयन्ति न मानुषान्
vaiśākhamāse ye snānaṃ kurvaṃtyatra samāhitāḥ ||
na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi
||74||वैशाखमासे ये स्नानं कुर्वंत्यत्र समाहिताः ॥
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
tasmādatra prakartavyaṃ mādhave yatnato naraiḥ ||
snānaṃ dānaṃ hariḥ pūjyo brāhmaṇāśca viśeṣataḥ ||
tīrthe kṛte'tra manujaiḥ sarvakāmaphalapradaḥ
||75||तस्मादत्र प्रकर्तव्यं माधवे यत्नतो नरैः ॥
स्नानं दानं हरिः पूज्यो ब्राह्मणाश्च विशेषतः ॥
तीर्थे कृतेऽत्र मनुजैः सर्वकामफलप्रदः
viṣṇumuddiśya yo dadyātsālaṃkārāṃ payasvinīm ||
savatsāmatra sattīrthe satpātrāya dvijanmane
||76||विष्णुमुद्दिश्य यो दद्यात्सालंकारां पयस्विनीम् ॥
सवत्सामत्र सत्तीर्थे सत्पात्राय द्विजन्मने
tasya vāso bhavennitya viṣṇuloke sanātane ||
akṣayaṃ svargamāpnoti tīrtha snānena mānavaḥ
||77||तस्य वासो भवेन्नित्य विष्णुलोके सनातने ॥
अक्षयं स्वर्गमाप्नोति तीर्थ स्नानेन मानवः
atra pūjyau viśeṣeṇa naraiḥ śraddhāsamanvitaḥ ||
vaiśākhe māsyalaṃkārairvastraiśca dvijadaṃpatī
||78||अत्र पूज्यौ विशेषेण नरैः श्रद्धासमन्वितः ॥
वैशाखे मास्यलंकारैर्वस्त्रैश्च द्विजदंपती
lakṣmīnārāyaṇaprītyai lakṣmīprātyai viśeṣataḥ ||
vaiśākhe māsi tīrthāni pṛthivīsaṃsthitāni vai
||79||लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै लक्ष्मीप्रात्यै विशेषतः ॥
वैशाखे मासि तीर्थानि पृथिवीसंस्थितानि वै
sarvāṇyapi ca saṃgatya sthāsyaṃtyatra na saṃśayaḥ ||
tasmādatra viśeṣeṇa vaiśākhe snānato nṛṇām ||
sarvatīrthāvagāhasya bhaviṣyati phalaṃ mahat
||80||सर्वाण्यपि च संगत्य स्थास्यंत्यत्र न संशयः ॥
तस्मादत्र विशेषेण वैशाखे स्नानतो नृणाम् ॥
सर्वतीर्थावगाहस्य भविष्यति फलं महत्
agastya uvāca
ityuktvā munirājeṃdro lakṣmaṇaṃ surasaṃ gatam ||
śeṣaṃ saṃsthāpya tattīrthe bhūbhāraharaṇakṣamam ||
lakṣmaṇaṃ yānamāropya pratasthe divamādarāt
||81||इत्युक्त्वा मुनिराजेंद्रो लक्ष्मणं सुरसं गतम् ॥
शेषं संस्थाप्य तत्तीर्थे भूभारहरणक्षमम् ॥
लक्ष्मणं यानमारोप्य प्रतस्थे दिवमादरात्
tadāprabhṛti tattīrthaṃ vikhyātiṃ paramāṃ yayau ||
vaiśākhe māsi tīrthasya māhātmyaṃ paramaṃ smṛtam
||82||तदाप्रभृति तत्तीर्थं विख्यातिं परमां ययौ ॥
वैशाखे मासि तीर्थस्य माहात्म्यं परमं स्मृतम्
pañcamyāmapi śuklāyāṃ śrāvaṇasya viśeṣataḥ ||
anyadā parvaṇi śreṣṭhaṃ viśeṣaṃ snānamācaret ||
sahasradhārātīrthe ca naraḥ svargamavāpnuyāt
||83||पञ्चम्यामपि शुक्लायां श्रावणस्य विशेषतः ॥
अन्यदा पर्वणि श्रेष्ठं विशेषं स्नानमाचरेत् ॥
सहस्रधारातीर्थे च नरः स्वर्गमवाप्नुयात्
vidhivadiha hi dhīmānsnānadānāni tīrthe naravara iha śaktyā yaḥ karotyādareṇa ||
sa iha vipulabhogānnirmalātmā ca bhaktyā bhajati bhujagaśāyiśrīpaterātmanaikyam
||84||विधिवदिह हि धीमान्स्नानदानानि तीर्थे नरवर इह शक्त्या यः करोत्यादरेण ॥
स इह विपुलभोगान्निर्मलात्मा च भक्त्या भजति भुजगशायिश्रीपतेरात्मनैक्यम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe'yodhyāmāhātmye brahmakuṇḍasahasradhārātīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||