ghoṣārkatīrthādviprarṣe paścime diktaṭe sthitam
agastya uvāca
ghoṣārkatīrthādviprarṣe paścime diktaṭe sthitam ||
ratikuṇḍamiti khyātaṃ sarvapāpaharaṃ sadā
||1||घोषार्कतीर्थाद्विप्रर्षे पश्चिमे दिक्तटे स्थितम् ॥
रतिकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं सदा
yatra snānena dānena parāṃ kāṃtimavāpnuyāt ||
tatpaścimadiśābhāge kusumāyudhanāmakam
||2||यत्र स्नानेन दानेन परां कांतिमवाप्नुयात् ॥
तत्पश्चिमदिशाभागे कुसुमायुधनामकम्
kuṃḍaṃ prasiddhamatulaṃ sarvakāmārthasiddhaye ||
yatra snānena dānena kandarpasadṛśākṛtim ||
labhate nā vidhānena mune nāstyatra saṃśayaḥ
||3||कुंडं प्रसिद्धमतुलं सर्वकामार्थसिद्धये ॥
यत्र स्नानेन दानेन कन्दर्पसदृशाकृतिम् ॥
लभते ना विधानेन मुने नास्त्यत्र संशयः
ratikuṃḍe tathā vipra kusumāyudhakuṇḍake ||
śraddhayā kurute snānaṃ sa saukhyaparamo bhavet
||4||रतिकुंडे तथा विप्र कुसुमायुधकुण्डके ॥
श्रद्धया कुरुते स्नानं स सौख्यपरमो भवेत्
kuṇḍadvaye'tra mithunaṃ yatsnānaṃ kurute kila ||
ratikāmāviva khyātau sadā tau suṃdarau tadā
||5||कुण्डद्वयेऽत्र मिथुनं यत्स्नानं कुरुते किल ॥
रतिकामाविव ख्यातौ सदा तौ सुंदरौ तदा
tasmādatra vidhānena snātavyaṃ dharmakāṃkṣibhiḥ ||
dānaṃ deyaṃ yathāśaktyā ratikaṃdarpatuṣṭaye
||6||तस्मादत्र विधानेन स्नातव्यं धर्मकांक्षिभिः ॥
दानं देयं यथाशक्त्या रतिकंदर्पतुष्टये
bhavetāṃ niyataṃ tasya saṃtuṣṭau ratimanmathau ||
māghe viśadapaṃcamyāṃ yatra snānaṃ śubhapradam
||7||भवेतां नियतं तस्य संतुष्टौ रतिमन्मथौ ॥
माघे विशदपंचम्यां यत्र स्नानं शुभप्रदम्
ratikuṃḍe puraḥ snātvā paścātkaṃdarppakuṃḍake ||
snātavyaṃ taddine vipra mithunena prayatnataḥ
||8||रतिकुंडे पुरः स्नात्वा पश्चात्कंदर्प्पकुंडके ॥
स्नातव्यं तद्दिने विप्र मिथुनेन प्रयत्नतः
ratikaṃdarppayoḥ pūjā vidhātavyā viśeṣataḥ ||
vastrādibhiralaṃkāraiḥ saṃpūjyau dvijadaṃpatī
||9||रतिकंदर्प्पयोः पूजा विधातव्या विशेषतः ॥
वस्त्रादिभिरलंकारैः संपूज्यौ द्विजदंपती
sarvānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā
||10||सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
caṃdanāgurukarpūrakastūrīkuṃkumādibhiḥ ||
vāsobhirvividhaiḥ puṣpaiḥ pūjayeddvijadampatī
||11||चंदनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुंकुमादिभिः ॥
वासोभिर्विविधैः पुष्पैः पूजयेद्द्विजदम्पती
evaṃ kṛte na saṃdeho ratikaṃdarpatuṣṭaye ||
tadvrajenmiśrunaṃ vipra ratikaṃdarppatulyatām
||12||एवं कृते न संदेहो रतिकंदर्पतुष्टये ॥
तद्व्रजेन्मिश्रुनं विप्र रतिकंदर्प्पतुल्यताम्
kusumāyudhakuṃḍāttu pratīcyāṃ diśi saṃsthitam ||
mantreśvara iti khyātaṃ tatsthānaṃ bhuvi durlabham
||13||कुसुमायुधकुंडात्तु प्रतीच्यां दिशि संस्थितम् ॥
मन्त्रेश्वर इति ख्यातं तत्स्थानं भुवि दुर्लभम्
tatra tīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā mantreśvaraṃ vibhum ||
na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi
||14||तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा मन्त्रेश्वरं विभुम् ॥
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
purā rāmo devakāryaṃ vidhāyāmalakarmakṛt ||
kālena saha saṃgamya mantraṃ cakre nareśvaraḥ
||15||पुरा रामो देवकार्यं विधायामलकर्मकृत् ॥
कालेन सह संगम्य मन्त्रं चक्रे नरेश्वरः
svargaṃ prati prayāṇāya yatra snātau jiteṃdriyaḥ ||
tatraiva sthāpitaṃ liṃgaṃ mantreśvara iti śrutam
||16||स्वर्गं प्रति प्रयाणाय यत्र स्नातौ जितेंद्रियः ॥
तत्रैव स्थापितं लिंगं मन्त्रेश्वर इति श्रुतम्
taduttare saro ramyaṃ kumudotpalamaṃḍitam ||
tatra snānaṃ tathā dānaṃ nānāphaladamuttamam
||17||तदुत्तरे सरो रम्यं कुमुदोत्पलमंडितम् ॥
तत्र स्नानं तथा दानं नानाफलदमुत्तमम्
caitraśuklacaturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī smṛtā ||
tatra snānena dānena brāhmaṇānāṃ ca pūjanāt ||
akṣayaṃ svargamāpnoti tatra kāryā vicāraṇā
||16||चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां यात्रा सांवत्सरी स्मृता ॥
तत्र स्नानेन दानेन ब्राह्मणानां च पूजनात् ॥
अक्षयं स्वर्गमाप्नोति तत्र कार्या विचारणा
maṃtreśvarasya mahimā nahi kenāpi śakyate ||
samyagvarṇayituṃ vipra ya uttamaphalapradaḥ ||
maṃtreśvarasamaṃ liṃgaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||19||मंत्रेश्वरस्य महिमा नहि केनापि शक्यते ॥
सम्यग्वर्णयितुं विप्र य उत्तमफलप्रदः ॥
मंत्रेश्वरसमं लिंगं न भूतं न भविष्यति
sugaṃdhipuṣpadhūpādikusumādyanulepanaiḥ ||
pūjanīyaḥ prayatnena sarvakāmārthasiddhidaḥ
||20||सुगंधिपुष्पधूपादिकुसुमाद्यनुलेपनैः ॥
पूजनीयः प्रयत्नेन सर्वकामार्थसिद्धिदः
evaṃ kṛte na saṃdeho muktistasya kare sthitā ||
tatraivottarabhāge tu śītalā vartate'nagha
||21||एवं कृते न संदेहो मुक्तिस्तस्य करे स्थिता ॥
तत्रैवोत्तरभागे तु शीतला वर्ततेऽनघ
tāṃ saṃpūjya naro vidvānsarvapāpaiḥ pramucyate ||
sarvadā pūjanaṃ tasyāḥ somavāre viśeṣataḥ ||
karttavyaṃ suprayatnena nṛbhiḥ sarvārthasiddhaye
||22||तां संपूज्य नरो विद्वान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
सर्वदा पूजनं तस्याः सोमवारे विशेषतः ॥
कर्त्तव्यं सुप्रयत्नेन नृभिः सर्वार्थसिद्धये
visphoṭakādikabhaye naraiśca samupasthite ||
kartavyaṃ pūjanaṃ samyagrogādibhayanāśanam
||23||विस्फोटकादिकभये नरैश्च समुपस्थिते ॥
कर्तव्यं पूजनं सम्यग्रोगादिभयनाशनम्
taduttare tu tatraiva devī vandīti viśrutā ||
yasyāḥ smaraṇamātreṇa nigaḍādibhayaṃ nahi
||24||तदुत्तरे तु तत्रैव देवी वन्दीति विश्रुता ॥
यस्याः स्मरणमात्रेण निगडादिभयं नहि
rājñā kruddhena ye baddhāḥ śṛṃkhalānigaḍādibhiḥ ||
bandī saṃsmṛtya devīṃ tu muktāḥ syustatkṣaṇāddhi te
||25||राज्ञा क्रुद्धेन ये बद्धाः शृंखलानिगडादिभिः ॥
बन्दी संस्मृत्य देवीं तु मुक्ताः स्युस्तत्क्षणाद्धि ते
yātrā tasyāḥ prayatnena kartavyā yatnato naraiḥ ||
maṃgale hi viśeṣeṇa sarvakāmārthasiddhidā
||26||यात्रा तस्याः प्रयत्नेन कर्तव्या यत्नतो नरैः ॥
मंगले हि विशेषेण सर्वकामार्थसिद्धिदा
gaṃdhaiḥ puṣpaistathā dhūpairdīpairapi ca suvrata ||
naivedyairvividhairvāpi pūjanīyā prayatnataḥ
||27||गंधैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैरपि च सुव्रत ॥
नैवेद्यैर्विविधैर्वापि पूजनीया प्रयत्नतः
bandīprītyai muniśreṣṭha deyaṃ brāhmaṇabhojanam ||
evaṃ kṛte na saṃdehaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt
||28||बन्दीप्रीत्यै मुनिश्रेष्ठ देयं ब्राह्मणभोजनम् ॥
एवं कृते न संदेहः सर्वान्कामानवाप्नुयात्
taduttarasmiṃstatraiva cuḍakī bhuvi kīrtitā ||
vartate paramā siddhirūpiṇī smaraṇānnṛṇām
||29||तदुत्तरस्मिंस्तत्रैव चुडकी भुवि कीर्तिता ॥
वर्तते परमा सिद्धिरूपिणी स्मरणान्नृणाम्
susaṃdigdheṣu kāryeṣu bhaye ca samupasthite ||
yasyāḥ smaraṇato nṝṇāṃ sarvasiddhiḥ prajāyate
||30||सुसंदिग्धेषु कार्येषु भये च समुपस्थिते ॥
यस्याः स्मरणतो नॄणां सर्वसिद्धिः प्रजायते
agre tasyāḥ sadā kāryā nṛbhiraṃguṣṭhato dhvaniḥ ||
dīpadānaṃ prayatnena karttavyaṃ niyatātmabhiḥ
||31||अग्रे तस्याः सदा कार्या नृभिरंगुष्ठतो ध्वनिः ॥
दीपदानं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं नियतात्मभिः
sarvābhīṣṭapradaṃ nṝṇāṃ dīpadānaṃ praśasyate ||
caturdaśyāṃ caturdaśyāṃ tasyā yātrā vinirmitā
||32||सर्वाभीष्टप्रदं नॄणां दीपदानं प्रशस्यते ॥
चतुर्दश्यां चतुर्दश्यां तस्या यात्रा विनिर्मिता
tataḥ pūrvadiśābhāge varttate tīrthamuttamam ||
mahāratna iti khyātaṃ sarvatīrthottamottamam
||33||ततः पूर्वदिशाभागे वर्त्तते तीर्थमुत्तमम् ॥
महारत्न इति ख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम्
yatra snānena dānena pūjayā ca dvijanmanām ||
sarvakarmārthasiddhiḥ syānnātra kāryā vicāraṇā
||34||यत्र स्नानेन दानेन पूजया च द्विजन्मनाम् ॥
सर्वकर्मार्थसिद्धिः स्यान्नात्र कार्या विचारणा
bhādre kṛṣṇacaturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī smṛtā ||
yātrā''ste kila mukhyā'sya mahāratnā iti śrutā
||35||भाद्रे कृष्णचतुर्दश्यां यात्रा सांवत्सरी स्मृता ॥
यात्राऽऽस्ते किल मुख्याऽस्य महारत्ना इति श्रुता
mahāratna iti khyātaṃ tasmāttīrthamanuttamam ||
tatra dānaṃ prakarttavyaṃ dvijasaṃtoṣakārakam
||36||महारत्न इति ख्यातं तस्मात्तीर्थमनुत्तमम् ॥
तत्र दानं प्रकर्त्तव्यं द्विजसंतोषकारकम्
nārībhirapi viprarṣe karttavyo jāgarotsavaḥ ||
vīryasaubhāgyasaṃpannasarvasaukhyāya sarvadā ||
tatra snānaṃ prayatnena karttavyaṃ śraddhayā naraiḥ
||37||नारीभिरपि विप्रर्षे कर्त्तव्यो जागरोत्सवः ॥
वीर्यसौभाग्यसंपन्नसर्वसौख्याय सर्वदा ॥
तत्र स्नानं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं श्रद्धया नरैः
tato naiṛtyadigbhāge durbharākhyaṃ sarā śubham ||
vartate sukṛtodāraṃ mahābharasarastathā
||38||ततो नैऋत्यदिग्भागे दुर्भराख्यं सरा शुभम् ॥
वर्तते सुकृतोदारं महाभरसरस्तथा
tatra snānādavāpnoti sadā svargapadaṃ naraḥ ||
dhanaṃ bahuvidhaṃ deyaṃ vāsāṃsi vividhāni ca
||39||तत्र स्नानादवाप्नोति सदा स्वर्गपदं नरः ॥
धनं बहुविधं देयं वासांसि विविधानि च
śivapūjā prakarttavyā snātvā kuṇḍadvaye naraiḥ ||
nānāvidhena bhāvena bhaktyā paramayā yutaiḥ
||40||शिवपूजा प्रकर्त्तव्या स्नात्वा कुण्डद्वये नरैः ॥
नानाविधेन भावेन भक्त्या परमया युतैः
gandhādibhiḥ śubhaiḥ puṣpairarccanīyo maheśvaraḥ ||
nīlakaṃṭhoṃ'dhakārātirārādhyo yogināmapi
||41||गन्धादिभिः शुभैः पुष्पैरर्च्चनीयो महेश्वरः ॥
नीलकंठोंऽधकारातिराराध्यो योगिनामपि
iti dhyātvā śivaṃ sārddhaṃ niṣpāpaṃ prayato naraḥ ||
sarvakāmānavāpyāśu śivaloke vasetsadā
||42||इति ध्यात्वा शिवं सार्द्धं निष्पापं प्रयतो नरः ॥
सर्वकामानवाप्याशु शिवलोके वसेत्सदा
evaṃ kṛtvā naro vipra sarvapāpaiḥ pramucyate ||
mahābhare vare tīrthe tathā durbharasaṃjñake
||43||एवं कृत्वा नरो विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
महाभरे वरे तीर्थे तथा दुर्भरसंज्ञके
bhādrakṛṣṇacaturdaśyāṃ yaḥ kuryyācchraddhayā'nvitaḥ ||
śivapūjāṃ ca vidhivaddvijapūjāṃ viśeṣataḥ
||44||भाद्रकृष्णचतुर्दश्यां यः कुर्य्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥
शिवपूजां च विधिवद्द्विजपूजां विशेषतः
yaḥ karoti naro bhaktyā śivaloke sa saṃvaset ||
evaṃ kurvannaro vidvānna muhyati kadācana
||45||यः करोति नरो भक्त्या शिवलोके स संवसेत् ॥
एवं कुर्वन्नरो विद्वान्न मुह्यति कदाचन
viṣṇurudrau ca tasyātisuprasannau sanātanau ||
tayoḥ smaraṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate
||46||विष्णुरुद्रौ च तस्यातिसुप्रसन्नौ सनातनौ ॥
तयोः स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
ataḥ kiṃ bahunoktena vipratīrthamanuttamam ||
sarvapāpaughaśamanaṃ sarvābhīṣṭakaraṃ sadā
||47||अतः किं बहुनोक्तेन विप्रतीर्थमनुत्तमम् ॥
सर्वपापौघशमनं सर्वाभीष्टकरं सदा
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tīrthamanyacchubhāvaham ||
yatra yātrā tathā dānaṃ vinā bhāgyaṃ na saṃbhavet
||48||अतः परं प्रवक्ष्यामि तीर्थमन्यच्छुभावहम् ॥
यत्र यात्रा तथा दानं विना भाग्यं न संभवेत्
īśāne durbharasthānānmahāvidyābhidhaṃ mahat ||
tasya darśanato nṝṇāṃ siddhayaḥ syuḥ kare sthitāḥ
||49||ईशाने दुर्भरस्थानान्महाविद्याभिधं महत् ॥
तस्य दर्शनतो नॄणां सिद्धयः स्युः करे स्थिताः
tadagre sarasi snātvā mahāvidyāṃ tu yo naraḥ ||
paśyati śraddhayā bhaktyā sa yāti paramāṃ gatim
||50||तदग्रे सरसि स्नात्वा महाविद्यां तु यो नरः ॥
पश्यति श्रद्धया भक्त्या स याति परमां गतिम्
siddhapīṭhaṃ tathā khyātaṃ samyakpratyayakārakam ||
tatra pūjā vidhātavyā bhaktyā paramayā dvija
||51||सिद्धपीठं तथा ख्यातं सम्यक्प्रत्ययकारकम् ॥
तत्र पूजा विधातव्या भक्त्या परमया द्विज
maṃtraṃ yaḥ śraddhayā vipra śaivaṃ śāktamathāpi vā ||
gāṇapatyaṃ vaiṣṇavaṃ vā tatra yaḥ prayato naraḥ
||52||मंत्रं यः श्रद्धया विप्र शैवं शाक्तमथापि वा ॥
गाणपत्यं वैष्णवं वा तत्र यः प्रयतो नरः
ekāgramānaso vidvannārādhyāvartayetsadā ||
tasya siddhirbhavennityaṃ camatkāro bhaveddvija
||53||एकाग्रमानसो विद्वन्नाराध्यावर्तयेत्सदा ॥
तस्य सिद्धिर्भवेन्नित्यं चमत्कारो भवेद्द्विज
tasmādatra prakartavyaṃ japādikamataṃdritaiḥ ||
aṣṭamyāṃ ca navamyāṃ ca yātrā syātpratimāsikī
||54||तस्मादत्र प्रकर्तव्यं जपादिकमतंद्रितैः ॥
अष्टम्यां च नवम्यां च यात्रा स्यात्प्रतिमासिकी
deyānyannāni bahuśo nānāvidhaphalāni ca ||
kṣīreṇa snapanaṃ kāryaṃ pūjanīyā prayatnataḥ
||55||देयान्यन्नानि बहुशो नानाविधफलानि च ॥
क्षीरेण स्नपनं कार्यं पूजनीया प्रयत्नतः
uccāṭanādīnyapi ca mohanādi viśeṣataḥ ||
atra sthāne viśeṣeṇa duṣṭamantro'pi sidhyati
||56||उच्चाटनादीन्यपि च मोहनादि विशेषतः ॥
अत्र स्थाने विशेषेण दुष्टमन्त्रोऽपि सिध्यति
siddhasthāne paraṃ mokṣaṃ vaśīkaraṇamuttamam ||
japo homastathā dānaṃ sarvamakṣayatāṃ vrajet
||57||सिद्धस्थाने परं मोक्षं वशीकरणमुत्तमम् ॥
जपो होमस्तथा दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत्
āśvine śuklapakṣasya navarātriṣu suvrata ||
yatra gatvā naro vipra sarvapāpaiḥ pramucyate
||58||आश्विने शुक्लपक्षस्य नवरात्रिषु सुव्रत ॥
यत्र गत्वा नरो विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते
yadā pūrvaṃ vinirjitya rāvaṇaṃ lokarāvaṇam ||
samāgato raghupatiḥ sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ
||59||यदा पूर्वं विनिर्जित्य रावणं लोकरावणम् ॥
समागतो रघुपतिः सीतालक्ष्मणसंयुतः
yatra gatvā padā vīro bharato rāmakāṃkṣayā ||
sthitaḥ sānucaraḥ śrīmāñchriyā paramayā yutaḥ
||60||यत्र गत्वा पदा वीरो भरतो रामकांक्षया ॥
स्थितः सानुचरः श्रीमाञ्छ्रिया परमया युतः
tatrāgamatsuragavī prādurbhūtā sravatstanī ||
tatstanebhyaḥ prasusrāva dugdhaṃ bahuguṇādhikam
||61||तत्रागमत्सुरगवी प्रादुर्भूता स्रवत्स्तनी ॥
तत्स्तनेभ्यः प्रसुस्राव दुग्धं बहुगुणाधिकम्
tadbhūmipatitaṃ dugdhaṃ dṛṣṭvā vānararākṣasāḥ ||
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prapapuste carācaram
||62||तद्भूमिपतितं दुग्धं दृष्ट्वा वानरराक्षसाः ॥
विस्मयं परमं जग्मुः प्रपपुस्ते चराचरम्
kimetaditi rājeṃdra tānuvāca raghūdvahaḥ ||
vasiṣṭho vetti tatsarvaṃ pṛcchāmastaṃ muniṃ vayam
||63||किमेतदिति राजेंद्र तानुवाच रघूद्वहः ॥
वसिष्ठो वेत्ति तत्सर्वं पृच्छामस्तं मुनिं वयम्
ityuktāstu tataḥ sarve vasiṣṭhapramukhe sthitāḥ ||
te papracchuḥ prāṃjalayaḥ kṛtvā cāgresaraṃ nṛpam
||64||इत्युक्तास्तु ततः सर्वे वसिष्ठप्रमुखे स्थिताः ॥
ते पप्रच्छुः प्रांजलयः कृत्वा चाग्रेसरं नृपम्
vasiṣṭho'pi kṣaṇaṃ dhyātvā tamuvāca nirākulam ||
rāghavaṃ prati saṃbodhya sarveṣāmagrato muniḥ
||65||वसिष्ठोऽपि क्षणं ध्यात्वा तमुवाच निराकुलम् ॥
राघवं प्रति संबोध्य सर्वेषामग्रतो मुनिः
vasiṣṭha uvāca
śṛṇu rāma mahābāho kāmadhenuriyaṃ śubhā ||
samāgatā tava snehātprasravaṃtī stanātpayaḥ
||66||शृणु राम महाबाहो कामधेनुरियं शुभा ॥
समागता तव स्नेहात्प्रस्रवंती स्तनात्पयः
dugdhamadhye samudbhūto rudrastvāṃ draṣṭumāgataḥ ||
niṣpannakāryyaṃ devānāṃ nirjitārātimuttamam
||67||दुग्धमध्ये समुद्भूतो रुद्रस्त्वां द्रष्टुमागतः ॥
निष्पन्नकार्य्यं देवानां निर्जितारातिमुत्तमम्
imaṃ saṃpūjaya kṣiprametatkuṇḍasya sannidhau ||
śīghraṃ tvamapi yatnena pūjayemaṃ śivaṃ śubham ||
dugdheśvaramiti khyātaṃ kṣīrakuṇḍe pavitrakam
||68||इमं संपूजय क्षिप्रमेतत्कुण्डस्य सन्निधौ ॥
शीघ्रं त्वमपि यत्नेन पूजयेमं शिवं शुभम् ॥
दुग्धेश्वरमिति ख्यातं क्षीरकुण्डे पवित्रकम्
agastya uvāca
tato raghupatiḥ śrīmānvasiṣṭhoktavidhānataḥ ||
pūjayāmāsa talliṃgaṃ dugdheśvaramiti smṛtam
||69||ततो रघुपतिः श्रीमान्वसिष्ठोक्तविधानतः ॥
पूजयामास तल्लिंगं दुग्धेश्वरमिति स्मृतम्
sītayā satkṛtaṃ yasmāttatkuṇḍaṃ kṣīrasaṃgamam ||
sītākuṃḍamiti khyātiṃ jagāmānupamāṃ tataḥ
||70||सीतया सत्कृतं यस्मात्तत्कुण्डं क्षीरसंगमम् ॥
सीताकुंडमिति ख्यातिं जगामानुपमां ततः
sītākuṇḍe narāḥ snātvā dṛṣṭvā dugdheśvaraṃ prabhum ||
sarvapāpaiḥ pramucyaṃte nātra kāryā vicāraṇā
||71||सीताकुण्डे नराः स्नात्वा दृष्ट्वा दुग्धेश्वरं प्रभुम् ॥
सर्वपापैः प्रमुच्यंते नात्र कार्या विचारणा
atra snānaṃ japo homo dānaṃ cākṣayatāṃ vrajet ||
sītākuṃḍe tu saṃpūjya sītārāmau salakṣmaṇau
||72||अत्र स्नानं जपो होमो दानं चाक्षयतां व्रजेत् ॥
सीताकुंडे तु संपूज्य सीतारामौ सलक्ष्मणौ
dugdheśvaraṃ ca saṃpūjya sarvānkāmānavāpnuyāt ||
jyeṣṭhe māsi caturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī smṛtā
||73||दुग्धेश्वरं च संपूज्य सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥
ज्येष्ठे मासि चतुर्दश्यां यात्रा सांवत्सरी स्मृता
evaṃ yo vidhivatkuryāddayādharmaviśāradaḥ ||
sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra gatvā na śocati
||74||एवं यो विधिवत्कुर्याद्दयाधर्मविशारदः ॥
स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति
tatra pūrvadiśābhāge sugrīvaracitaṃ mahat ||
tīrthaṃ taponidhestatra vartate sannidhau śubham
||75||तत्र पूर्वदिशाभागे सुग्रीवरचितं महत् ॥
तीर्थं तपोनिधेस्तत्र वर्तते सन्निधौ शुभम्
yatra snātvā ca dattvā ca rāmaṃ saṃpūjya yatnataḥ ||
tasminneva dine tatra sarvānkāmānavāpnuyāt
||76||यत्र स्नात्वा च दत्त्वा च रामं संपूज्य यत्नतः ॥
तस्मिन्नेव दिने तत्र सर्वान्कामानवाप्नुयात्
tatpratyagdiśi vai sthānaṃ hanumatkuṇḍamityapi ||
tasya paścimato vipra vibhīṣaṇasaraḥ dūrara
||77||तत्प्रत्यग्दिशि वै स्थानं हनुमत्कुण्डमित्यपि ॥
तस्य पश्चिमतो विप्र विभीषणसरः दूरर
tayoḥ snānena dānena rāmasaṃpūjanena ca ||
sarvānkāmānavāpnoti tasminneva vidhānataḥ ||
iyaṃ sā paramā medhyā'yodhyā dharmanidhiḥ smṛtā
||78||तयोः स्नानेन दानेन रामसंपूजनेन च ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति तस्मिन्नेव विधानतः ॥
इयं सा परमा मेध्याऽयोध्या धर्मनिधिः स्मृता
ityuktāstu tataḥ sarve vasiṣṭhamunimādarāt ||
papracchurvinayātkṣipraṃ vibhīṣaṇapuraḥsarāḥ ||
kathayasva taporāśe kathāmetāṃ sudurlabhām
||79||इत्युक्तास्तु ततः सर्वे वसिष्ठमुनिमादरात् ॥
पप्रच्छुर्विनयात्क्षिप्रं विभीषणपुरःसराः ॥
कथयस्व तपोराशे कथामेतां सुदुर्लभाम्
ayodhyāyāḥ paraṃ vipra māhātmyaṃ kathayaṃti yat ||
tatsarvaṃ kathaya kṣipraṃ śrutvā māhātmyamuttamam
||80||अयोध्यायाः परं विप्र माहात्म्यं कथयंति यत् ॥
तत्सर्वं कथय क्षिप्रं श्रुत्वा माहात्म्यमुत्तमम्
yathā yātrāṃ vidhāsyāmaḥ krameṇa ca vidhānataḥ ||
tadasmāsu kṛpāṃ kṛtvā kathayasva taponidhe
||81||यथा यात्रां विधास्यामः क्रमेण च विधानतः ॥
तदस्मासु कृपां कृत्वा कथयस्व तपोनिधे
vasiṣṭha uvāca
śṛṇvantu munayaḥ sarve ayodhyāmahimādbhutam ||
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśaya
||82||शृण्वन्तु मुनयः सर्वे अयोध्यामहिमाद्भुतम् ॥
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशय
idaṃ guhyataraṃ kṣetramayodhyābhidhamuttamam ||
sarveṣāmeva bhūtānāṃ heturmokṣasyaḥ sarvadā
||83||इदं गुह्यतरं क्षेत्रमयोध्याभिधमुत्तमम् ॥
सर्वेषामेव भूतानां हेतुर्मोक्षस्यः सर्वदा
asminsiddhāḥ sadā devā vaiṣṇavaṃ vratamāsthitāḥ ||
nānāliṃgadharā nityaṃ viṣṇulokābhikāṃkṣiṇaḥ
||84||अस्मिन्सिद्धाः सदा देवा वैष्णवं व्रतमास्थिताः ॥
नानालिंगधरा नित्यं विष्णुलोकाभिकांक्षिणः
abhyasyaṃti paraṃ yogaṃ yuktaprāṇā jitendriyāḥ ||
nānāvṛkṣasamākīrṇe nānāvihagavāsini
||85||अभ्यस्यंति परं योगं युक्तप्राणा जितेन्द्रियाः ॥
नानावृक्षसमाकीर्णे नानाविहगवासिनि
kamalotpalaśobhāḍhye sarobhiḥ samalaṃkṛte ||
apsarogaṇasaṃkīrṇe sarvadā sevite śubhe
||86||कमलोत्पलशोभाढ्ये सरोभिः समलंकृते ॥
अप्सरोगणसंकीर्णे सर्वदा सेविते शुभे
rocate hi sadā vāsaḥ kṣetre nityaṃ hareriha ||
manyamānā viṣṇubhaktā viṣṇau sarve'rpitakriyāḥ
||87||रोचते हि सदा वासः क्षेत्रे नित्यं हरेरिह ॥
मन्यमाना विष्णुभक्ता विष्णौ सर्वेऽर्पितक्रियाः
yathā mokṣamihāyāṃti nānyatra hi tathā kvacit ||
ataḥ śreṣṭhatamaṃ kṣetraṃ yasmācca vasatirhareḥ ||
mahākṣetramidaṃ yasmādayodhyābhidhamuttamam
||88||यथा मोक्षमिहायांति नान्यत्र हि तथा क्वचित् ॥
अतः श्रेष्ठतमं क्षेत्रं यस्माच्च वसतिर्हरेः ॥
महाक्षेत्रमिदं यस्मादयोध्याभिधमुत्तमम्
naimiṣe ca kurukṣetre gaṃgādvāre ca puṣkare ||
snānātsaṃsevanādvāpi na mokṣaḥ prāpyate tathā
||89||नैमिषे च कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे च पुष्करे ॥
स्नानात्संसेवनाद्वापि न मोक्षः प्राप्यते तथा
iha saṃprāpyate yadvattata eva viśiṣyate ||
prayāge vā bhavenmokṣa iha vā harisaṃśrayāt ||
sarvasmādapi tīrthāgryādidameva mahatkṛtam
||90||इह संप्राप्यते यद्वत्तत एव विशिष्यते ॥
प्रयागे वा भवेन्मोक्ष इह वा हरिसंश्रयात् ॥
सर्वस्मादपि तीर्थाग्र्यादिदमेव महत्कृतम्
avyaktaliṃgairmunibhiḥ sarvaiḥ siddhairmaharṣibhiḥ ||
iha saṃprāpyate mokṣo durllabho'nyatra yo mataḥ
||91||अव्यक्तलिंगैर्मुनिभिः सर्वैः सिद्धैर्महर्षिभिः ॥
इह संप्राप्यते मोक्षो दुर्ल्लभोऽन्यत्र यो मतः
tebhyaḥ prayacchati hariryogamaiśvaryyamuttamam ||
ātmanaścaiva sāyujyamīpsitaṃ sthānamuttamam
||92||तेभ्यः प्रयच्छति हरिर्योगमैश्वर्य्यमुत्तमम् ॥
आत्मनश्चैव सायुज्यमीप्सितं स्थानमुत्तमम्
brahmā devarṣibhiḥ sārddhaṃ śrīśca vāyurdivākaraḥ ||
devarājastathā śakro ye cānye'pi divaukasaḥ
||93||ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्द्धं श्रीश्च वायुर्दिवाकरः ॥
देवराजस्तथा शक्रो ये चान्येऽपि दिवौकसः
upāsate mahātmānaḥ sarvatra harimādarāt ||
anyepi yoginaḥ siddhāḥ kṣetrarūpā mahāvratāḥ ||
ananyamanaso bhūtvā sarvadopāsate harim
||94||उपासते महात्मानः सर्वत्र हरिमादरात् ॥
अन्येपि योगिनः सिद्धाः क्षेत्ररूपा महाव्रताः ॥
अनन्यमनसो भूत्वा सर्वदोपासते हरिम्
viṣayāsaktacitto'pi tyaktadharmaratirnaraḥ ||
iha kṣetre mṛtaḥ sopi saṃsārī na punarbhavet
||95||विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तधर्मरतिर्नरः ॥
इह क्षेत्रे मृतः सोपि संसारी न पुनर्भवेत्
ye punarnigamādhīnāḥ satrasthā vijiteṃdriyāḥ ||
vratinaśca nirāraṃbhāḥ sarve te haribhāvitāḥ
||96||ये पुनर्निगमाधीनाः सत्रस्था विजितेंद्रियाः ॥
व्रतिनश्च निरारंभाः सर्वे ते हरिभाविताः
dehabhaṃgaṃ samāpadya dhīmaṃtaḥ saṃgavarjitāḥ ||
gatāste ca paraṃ mokṣaṃ prasādātsarvadā hareḥ
||97||देहभंगं समापद्य धीमंतः संगवर्जिताः ॥
गतास्ते च परं मोक्षं प्रसादात्सर्वदा हरेः
janmāntarasahasreṣu yuñjanyogī na cāpnuyāt ||
tamihaiva paraṃ mokṣaṃ maraṇādapi gacchati
||98||जन्मान्तरसहस्रेषु युञ्जन्योगी न चाप्नुयात् ॥
तमिहैव परं मोक्षं मरणादपि गच्छति
etatsaṃkṣepato vacmi kṣetrasya mahimādbhutam ||
etadeva paraṃ sthānametadeva paraṃ padam ||
etādṛṅnāparaṃ sthānaṃ punaranyatra dṛśyate
||99||एतत्संक्षेपतो वच्मि क्षेत्रस्य महिमाद्भुतम् ॥
एतदेव परं स्थानमेतदेव परं पदम् ॥
एतादृङ्नापरं स्थानं पुनरन्यत्र दृश्यते
atra gatvā prayatnena yātrā puṇyābhikāṃkṣibhiḥ ||
kartavyā vidhivaddhīrāḥ krameṇa śraddhayānvitaiḥ
||100||अत्र गत्वा प्रयत्नेन यात्रा पुण्याभिकांक्षिभिः ॥
कर्तव्या विधिवद्धीराः क्रमेण श्रद्धयान्वितैः
prathame'hani karttavya upavāso yatātmabhiḥ ||
niyamena tataḥ snānaṃ dānaṃ caiva svaśaktitaḥ
||101||प्रथमेऽहनि कर्त्तव्य उपवासो यतात्मभिः ॥
नियमेन ततः स्नानं दानं चैव स्वशक्तितः
upāvṛttastu pāpebhyo yasya vāso guṇaiḥ saha ||
upavāsaḥ sa vijñeyaḥ sarvabhogavivarjitaḥ
||102||उपावृत्तस्तु पापेभ्यो यस्य वासो गुणैः सह ॥
उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः
upavāsaṃ vidhāyāsau cakratīrthe naraḥ kṛtī ||
upavāsadine snāyāddadyāccaiva svaśaktitaḥ
||103||उपवासं विधायासौ चक्रतीर्थे नरः कृती ॥
उपवासदिने स्नायाद्दद्याच्चैव स्वशक्तितः
vipraṃ saṃpūjya vidhivatpaśyedviṣṇuhariṃ vibhum ||
svargadvāre naraḥ snātvā viṣṇuṃ saṃpūjya yatnataḥ
||104||विप्रं संपूज्य विधिवत्पश्येद्विष्णुहरिं विभुम् ॥
स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा विष्णुं संपूज्य यत्नतः
kṣauraṃ ca kārayettatra vratī dharmābhidhe tataḥ ||
pāpamocanake snānamṛṇamocanake tataḥ
||105||क्षौरं च कारयेत्तत्र व्रती धर्माभिधे ततः ॥
पापमोचनके स्नानमृणमोचनके ततः
snātvā sahasradhārāyāṃ śeṣaṃ saṃpūjya yatnataḥ ||
dṛṣṭvā caṃdrahariṃ devaṃ tato dharmahariṃ vibhum
||106||स्नात्वा सहस्रधारायां शेषं संपूज्य यत्नतः ॥
दृष्ट्वा चंद्रहरिं देवं ततो धर्महरिं विभुम्
tataścakrahariṃ dṛṣṭvā dadyāccaiva svaśaktitaḥ ||
brahmakuṇḍe naraḥ snātvā sarvakāmārthasiddhaye ||
mahāvidyāsamīpe tu rātrau jāgaraṇaṃ caret
||107||ततश्चक्रहरिं दृष्ट्वा दद्याच्चैव स्वशक्तितः ॥
ब्रह्मकुण्डे नरः स्नात्वा सर्वकामार्थसिद्धये ॥
महाविद्यासमीपे तु रात्रौ जागरणं चरेत्
tataḥ prabhāte vimale punarutthāya sadvratī ||
svargadvāre prayatnena vidhivatsnānamācaret
||108||ततः प्रभाते विमले पुनरुत्थाय सद्व्रती ॥
स्वर्गद्वारे प्रयत्नेन विधिवत्स्नानमाचरेत्
śrāddhaṃ ca vidhivatkṛtvā dattvā caiva svaśaktitaḥ ||
viṣṇuṃ saṃpūjya vidhivadviprānapi punaḥpunaḥ
||109||श्राद्धं च विधिवत्कृत्वा दत्त्वा चैव स्वशक्तितः ॥
विष्णुं संपूज्य विधिवद्विप्रानपि पुनःपुनः
daṃpatī ca prayatnena pūjyau vastrādibhistathā ||
śraddhayā parayā yuktairdātavyā bhūridakṣiṇā
||110||दंपती च प्रयत्नेन पूज्यौ वस्त्रादिभिस्तथा ॥
श्रद्धया परया युक्तैर्दातव्या भूरिदक्षिणा
viprānsaṃpūjya vidhivadbhuṃjīta prayato naraḥ
||111||विप्रान्संपूज्य विधिवद्भुंजीत प्रयतो नरः
anyedyurapi cotthāya śraddhayā parayā yutaḥ ||
rukmiṇīprabhṛtīnyatra paśyettīrthāni ca kramāt
||112||अन्येद्युरपि चोत्थाय श्रद्धया परया युतः ॥
रुक्मिणीप्रभृतीन्यत्र पश्येत्तीर्थानि च क्रमात्
tatratatra naraḥ snātvā dattvā caiva svaśaktitaḥ ||
viṣṇuṃ saṃpūjya yatnena manovākkāyanirmalaḥ
||113||तत्रतत्र नरः स्नात्वा दत्त्वा चैव स्वशक्तितः ॥
विष्णुं संपूज्य यत्नेन मनोवाक्कायनिर्मलः
yātrāṃ samāpayetsamyaṅniyatātmā śucivrataḥ ||
yatra kvāpi mṛto dhīraḥ paraṃ mokṣamavāpnuyāt
||114||यात्रां समापयेत्सम्यङ्नियतात्मा शुचिव्रतः ॥
यत्र क्वापि मृतो धीरः परं मोक्षमवाप्नुयात्
agastya uvāca
vasiṣṭhoktamiti śrutvā kṛtvā caiva yathāvidhi ||
vibhīṣaṇapurogāste babhūvurnirmalāstadā
||115||वसिष्ठोक्तमिति श्रुत्वा कृत्वा चैव यथाविधि ॥
विभीषणपुरोगास्ते बभूवुर्निर्मलास्तदा
iti bahulavidhānaistīrthayātrāṃ vidhāya pracurasukṛtapūrṇāste ca sugrīvamukhyāḥ ||
gatamalinasudehāḥ svargacaryāprayatnādupaguṇitaguṇaughāste babhūvuḥ samastāḥ
||116||इति बहुलविधानैस्तीर्थयात्रां विधाय प्रचुरसुकृतपूर्णास्ते च सुग्रीवमुख्याः ॥
गतमलिनसुदेहाः स्वर्गचर्याप्रयत्नादुपगुणितगुणौघास्ते बभूवुः समस्ताः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṃḍe'yodhyāmāhātmye mahāratnatīrthadurbharamahābharatīrthamahāvidyātīrtha siddhapīṭhakṣīreśvarasītākuṇḍa sugrīvatīrthahanumatkuṇḍa vibhīṣaṇasarastīrthāyodhyāyātrāvidhikramavarṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||