(dvādaśāhāḥ) prajāpatir vāvedam agra āsīt| so 'kāmayata - bahu syāṃ, prajāyeya, bhūmānaṃ gaccheyam iti| sa tapo 'tapyata| sa ātmann ṛtviyam apaśyat| tatas trīn ṛtūn asṛjatemān eva lokān| yad ṛtviyād asṛjata tad ṛtūnām ṛtutvam| yad ṛtviyād ajanayat tasmād ṛtvija ity ākhyāyante| sa yat prathamam atapyata tato grīṣmam asṛjata| tasmāt sa baliṣṭhaṃ tapati| yad dvitīyam atapyata tato varṣā asṛjata| tasmāt tā ubhayaṃ kurvanty ā ca tapanti varṣanti ca| yat tṛtīyam atapyata tata hemantam asṛjata| tasmāt sa śītatama iva| trīn sato 'bhtapyata| tān dvedhā vyauhat| te ṣaḍ ṛtavo 'bhavan| sa grīṣmād eva vasantaṃ niramimīta, varṣābhyaś śaradaṃ, hemantāc chichiram| tasmād eta ṛtūnām upaśleṣā iva nirmitā hi| ṣaḍ sato 'bhyatapyata| tān dvedhā vyauhat| te dvādaśa māsā abhavan| dvādaśa sato 'bhyatapyata| tān dvedhā vyauhat| te caturviṃśatir ardhamāsā abhavan| caturviṃśatiṃ sato 'bhyatapyata| sa aikṣata yadi dvedhā vyūhiṣyāmi, na vibhaviṣyanti, hanta, nirmimā iti| tebhyas sapta ca śatāni viṃśatiṃ cāhorātrāṇi niramamīta| sa idaṃ sarvaṃ vyakarot| yathā ha vai hiraṇyam avikṛtam evam idaṃ tataḥ purā| sa sarvam adhi hāsmiñ chilpāni gamyante vikṛtāni cāvikṛtāni ca ya evaṃ veda
sa evaiṣa prajāpatis saṃvatsaro 'bhavat| sa idaṃ sarvaṃ stabdhvā vyāpyātiṣṭhat| sa aikṣata - kayā svadhayā kenānnādyena kayorjedam ayaṃ vyāpad iti| tasminn etāṃ svadhām ūrjam annādyam akṣitiṃ paryapaśyad dvādaśa paurṇamāsīr dvādaśāṣṭakā dvādaśāmāvāsyāḥ| tām avārurutsata| sainam abravīn na mānabhiśrāntām avarotsyasa iti| sa tapo 'tapyata| sa etaṃ dvādaśāhaṃ yajñam apaśyat| tam āharata| so 'kāmayata - dīkṣitaṃ mā dīkṣitā yājayeyur iti| sa māsāṃś cartūṃś cābravīd yājayata meti| taṃ māsā nābruvan| sa vā asmāsv eva satyā bhunajāsā iti| tasmād etā māsy eva sarvāḥ paurṇamāsyaṣṭakāmāvāsyāḥ| tad ṛtavaḥ prasute paścevānvabudhyanta - pra haibhyo 'dād iti| tam abruvann - asmabhyam api dakṣiṇāṃ prayaccheti| tebhyo 'nnādyaṃ prāyacchat| tad etad yathartv annādyaṃ pacyate| sa dīkṣābhir eva paurṇamāsīr avārundhopasadbhir aṣṭakāḥ prasutenāmāvāsyāḥ| sa yo haivaṃ vidvān dvādaśāhena yajata etām eva svadhām ūrjam annādyam akṣitim avarunddhe| praty ṛtavo 'gṛhṇan na māsāḥ pratigraham akāmayanta| tasmān māsā ākhyātatarā iva| ākhyātatara upa hy evāpratigṛhṇan bhavati| tasmād ṛtavo jyāyāṃsaḥ| jyāyān hy eva pratigṛhṇan bhavati| tā ha vā etās tisra eva rātrayaḥ paurṇamāsyaṣṭakāmāvāsyāḥ
puro indrāya devā śraiṣṭhyāya nātiṣṭhanta| sa prajāpatim upādhāvat - pra ma imā yaccheti| tasmā ete dve prāyacchat - paurṇamāsīṃ cāmāvāsyāṃ ca| asminn evāṣṭakām adhatta| tato vā indrāya devā śraiṣṭhyāyātiṣṭhanta| tiṣṭhante 'smai svā śraiṣṭhyāya ya evaṃ veda| tasmād etāṃ rātriṃ sarva eva suhitā vasanti| pitarhy evaitāṃ prajāpatau vasanti| tasmād etāṃ rātriṃ na juhuyād, yaj juhuyān na brūyāt| anirukto vai prajāpatiḥ| sa yad eva tatra trir vilāṃ kurute yad asya gṛhe suhitā vasanti sā haivāsyai samṛddhiḥ| te māsāś cartavaś cābruvan - yena naḥ pitā prajāpatir yajñeneṣṭvārātsīt tena yajāmahā iti| te tam āharanta| sa prajāpatir aikṣata - yadi vā ime samāpayanti yathā vā aham idam asmy evam ime tarhi bhavantīti| tān abravīn mayaiva gṛhapatinā dīkṣadhvam iti| taṃ vai tvāsmābhir ācakṣāntā ity abruvan| mayo yuṣmān iti| tasmān māsaiś cartubhiś ca saṃvatsaram ācakṣate, saṃvatsareṇartūṃś ca māsāṃś ca| tasmāt putreṇa pitaram ācakṣate, pitrā putrān | ainena gṛhyāṃś cakṣate ya evaṃ veda
te 'yajanta| te māsāś cartavaś ca saṃvatsare pratyatiṣṭhan, saṃvatsara ṛtuṣu ca māseṣu ca| tasmād āhus samāvan mātriyevarddhir yaṃ ca yājayanti ye ca yājayantīti| samāvan mātriyeva mamānenarddhir iti hekṣeta| yathaivāsyaivam eva mameti| tena haitenaika eva yajeta| eko hy eva prajāpatir ārdhnot| yady u bhūyāṃso yajeran dvādaśa vā trayodaśa vā yajerann ime catvāra ime catvāra ime catvāro 'yam eka iti nirmimīran| yaṃ kāmayerann imaṃ yajñasya vyṛddhir anviyād iti taṃ haiva yajñasya vyṛddhir anveti| yady u bhūyāṃso yajeran ṣoḍaśa vā saptadaśa vā yajerann ime catvāra ime catvāra ime catvāro 'yam eka iti nirmimīran, yaṃ kāmayerann imaṃ yajñasya vyṛddhir anviyād iti taṃ haiva yajñasya vyṛddhir anveti| yady u bhūyāṃso yajeraṃś caturviṃśatir vā pañcaviṃśatir vā yajerann ime pañceme pañceme pañceme catvāro 'yam eka iti nirmimīran, yaṃ kāmayerann imaṃ yajñasya vyṛddhir anviyād iti taṃ haiva yajñasya vyṛddhir anveti| sarva itara ṛdhnuvanti| yo vai satrasya gṛhapatiṃ ca gṛhapatnīṃ ca vedāśnute gārhapatyaṃ pra gārhapatyam āpnoti| saṃvatsaro vāva gṛhapatir iyam eva gṛhapatnī| aśnute gārhapatyaṃ pra gārhapatyam āpnoti ya evaṃ veda
yo vai chandasāṃ svārājyaṃ veda gacchati svārājyaṃ pra svārājyaṃ lokam āpnoti| bṛhatī vai chandasāṃ svarāṭ| tām etāṃ pratīcīṃ parācīṃ tiraścīm annādyāyāsate| tasmāt paśuṃ pratyañcaṃ parāñcaṃ tiryañcam upajīvanti| etāvad vāva saṃvatsara indriyaṃ vīryaṃ yad dvādaśāho - dvādaśa paurṇamāsīr dvādaśāṣṭakā dvādaśāmāvāsyās, tad evaitenāvarunddhe| yo vai virājam ṛtupratiṣṭhitāṃ vedartūn virāji pratiṣṭhitān, gacchati pratiṣṭhām avānnādyaṃ runddhe| triṃśadakṣarā virāṭ| ṣaḍ ṛtavaḥ| etad vai virāḍ ṛtuṣu pratitiṣṭhaty, ṛtavo virāji| gacchati pratiṣṭhām avānnādyaṃ runddhe ya evaṃ veda| anuṣṭubhaṃ vāvaitām āsate yad dvādaśāham| dvātriṃśadakṣarānuṣṭup| catuṣpadāḥ paśavaḥ| vāg anuṣṭup| vācā paśūn dādhāra| tasmāt paśavo vācā siddhā vācāhūtā āyanti
gāyatramukho vai prathamas tryahaḥ | tasmād ayam agnir ūrdhvo dīdāya| gāyatramadhyo dvitīyas triyahaḥ| tasmād ayaṃ vāyus tiryaṅ pavate| gāyatrottamas tṛtīyas triyahaḥ| tasmād asāv arvāṅ ādityas tapati| tejasā vai gāyatrī prathamaṃ triyahaṃ dādhāra, padair dvitīyam, akṣarais tṛtīyam| trivṛd vai gāyatrī tejaḥ| trivṛt prathamam ahaḥ| tena prathamas triyaho dhṛtaḥ| tripadā gāyatrī, triyaho madhye , tena dvitīyas triyaho dhṛtaḥ| caturviṃśatyakṣarā gāyatrī, caturviṃśa saptamam ahas, tenaiva tṛtīyas triyaho dhṛtaḥ| kathaṃ gāyatrī dvādaśāham ity āhuḥ| yathārān nemis sarvataḥ paryety, evaṃ gāyatrī dvādaśāhaṃ sarvataḥ paryety avisraṃsāya| yathā rathanābhāv arā dhṛtā evaṃ gāyatryāṃ dvādaśāho dhṛto 'saṃplavāya| mayūkho vā eṣa vā dharuṇo yad gāyatrī| tasyāṃ dvādaśāho dhṛto 'saṃvyāthāya| anuṣṭub vā eṣā pratāyate yad dvādaśāhaḥ| aṣṭābhir vā akṣarair anuṣṭup prathamam ahar udyacchaty, ekādaśabhir dvitīyaṃ, dvādaśabhis tṛtīyam| akṣaram eva triyakṣaraṃ pariśiṣyate| tad evottaraṃ triyaham anuvidadhāti
chandāṃsy evāsyai turīyaṃ vahanti| tām etāṃ pratīcīṃ parācīṃ tiraścīm annādyāyāsate| tasmāt paśuṃ pratyañcaṃ parāñcaṃ tiryañcam upajīvanti| prajāpatir jāyamāna eva saha pāpmanājāyata| so 'kāmayatāpa pāpmānaṃ hanīyeti| sa etaṃ vyūḍhachandasaṃ dvādaśāhaṃ yajñam apaśyat| tam āharat| tenāyajata| tena viṣvañcaṃ pāpmānaṃ vyauhata| sa yaḥ pāpmagṛhīta iva manyeta sa etena vyūḍhachandasā dvādaśāhena yajeta| viṣvañcaṃ haiva pāpmānaṃ vyūhate| prajā ha tu saṃsarpakā iva bhavanti| tad yad gāyatryāṇy uttarāṇy ājyāni bhavanti prajānām evāsaṃsarpāya| mayūkho vā eṣa vā dharuṇo yad gāyatrī| tasyāṃ dvādaśāho dhṛto 'saṃsarpāya
daśāhena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata| tā asya sṛṣṭā viṣūcīr viparaupyanta| sa etau vaiśvānarāv atirātrāva apaśyat| tābhyām enā ubhayataḥ paryagṛhṇād aneneta upariṣṭād amutā| tā etābhyām evāvārayata| yad viśvaṃ bhūtam avārayata tad vaiśvānarayor vaiśvānaratvam| prajāpatir eṣa yad udgātā| sa etad daśāhenaiva prajās sṛjate| tā etābhyām eva vaiśvānarābhyāṃ vārayate 'neneta upariṣṭād amunā prajānāṃ dhṛtyā aparāvāpāya| nāsya vittaṃ paropyate ya evaṃ veda| prāṇo vai pūrvo vaiśvānaro 'pāna uttaraḥ| prāṇāpānābhyām evaitat samṛddhyodṛcam aśnuvate| tasmād u haitayo stotreṇa supyāt prāṇān net saṃluṃpānīti| tad u vā āhuḥ ko hāsvapnasyeśe| yad vāva prāṇo jāgarti tad eva jāgaritam| kāmam eva svaptavyam iti| tad āhur yan nu parama eṣa yajñakratur yad atirātraḥ kasmād etaṃ paramaṃ santaṃ prathamam upayantīti| yajñakratūnām evāptyā iti brūyāt| ete vai sarve yajñakratavo yad agniṣṭoma uktho 'tirātraḥ| tān evaitenāpnoti yo vā agniṣṭomena daśāhaṃ kalpamānaṃ veda| kalpate 'smai prātassavanenaiva prathamas triyahaḥ, kalpate mādhyandine dvitīyas, tṛtīyasavanena tṛtīyo, 'gniṣṭomasāmnaiva daśamam ahaḥ kalpate| kalpate 'smai ya evaṃ veda
prāṇaḥ pūrvo vaiśvānaro 'pāna uttaro 'tha yad asti yat satraṃ tad itarāṇy ahāni| gāyatrī vā eṣā jyotiṣpakṣāya dvādaśāhaḥ | pakṣāv atirātrāv agniṣṭomau cakṣuṣī bāhyāv atirātrāv antarāv agniṣṭomau| tasmād antare akṣyoḥ kanīnike| atha yāny aṣṭāv ahāni sā gāyatrī| tathā devā svargaṃ lokam āyan| gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| jāmi dvādaśāhasyāstīty āhuḥ| yad etāny aṣṭāv ahāni madhya ukthyānīti, na tatra jāmy astīti brūyāt| paśavo vā ukthāni| paśūn evaitat paśubhis samākaroti| bhūyo vai paśavaḥ paśubhis samākṛtāś śobhanta iti| jyotiṣṭomo 'tirātro virājaṃ saṃpadyate| saṃvatsaro virāṭ prajananaṃ saṃvatsaraḥ| dve stotriye pūrvasyāhno virājam atīto, dve uttarasya| te ye pūrvasyāhno virājam abhito bṛhadrathantare te yukte yajñaṃ vahato, 'tha ye uttarasya virājas sa dohaḥ pratiṣṭhitiḥ| āyuṣṭomam āhareta svargakāmaḥ| ūrdhvā stomā yanty anapabhraṃśāya
goṣṭomam āhareta vīryakāmaḥ| indriyaṃ vai vīryaṃ pañcadaśaḥ| yāvaj jīvanti tāvad vīryāvanto bhavanti| īśvarā ha tu pramāyukā bhavitoḥ| prāṇebhyo hi yanti| trivṛto ya ījānāḥ klṛptaṃ teṣām atha ye 'nījānā aklṛptaṃ teṣām| yadi bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati rathantareṇāśvibhyāṃ stuvanti| idaṃ vai rathantaram ado bṛhat| anākramyāsyām amuṣyām ākramante| te pramāyukā bhavanti jyāyukā vā | atho yathā pareṇa bilena pratidadhīta tad vai paraiva sicyate na pibati| tādṛg yadi rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati rathantareṇāśvibhyāṃ stuvanti