मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Tṛtīya kāṇḍam, Khaṇḍas 271–280

3
Khaṇḍikā 271

uttiṣṭhata, kāmān brūdhvaṃ, no vāva vas tasyāśāsti yad amuṃ lokaṃ jayeteti| atha ha preṇī saumāhitaḥ pāpaka āsa| sa hovāca - saptānām eva syo bastānāṃ durvṛṣatāṃ vṛṇīte| yāṃ yām v acchābrūvīya, sā sā tyaṃ kāmayatād iti| atha ha madhucchandā vaiśvāmitra uvāca - brāhmaṇamukham evāhaṃ vṛṇā iti| atha hāsito daivala uvācaitam evāhaṃ camasam avekṣā iti| sa hovācaiṣa evaiṣām eko vratayati| taṃ haivāvekṣyaitat sāma dadarśa| tenāstuta| rāye agne mahe tvā dānāya sam idhīmahi| īl̤iṣvā hi mahe vṛṣaṃ dyāvā hotrāya pṛthivī|| iti| dyāvāpṛthivī sarva ime lokāḥ| tato vai sa sarvān imān lokān anusamacarat| sa ha pūrvāhṇa eva devānāṃ samityām āsa, madhyandine manuṣyāṇāṃ drupadasya vārddhraviṣṇasya, aparāhṇe pitṛṇām| tad etat svargyaṃ sāma| sarvān imān lokān anusaṃcaraty, aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| yad v asito daivalo 'paśyat, tasmād āsitam ity ākhyāyate

Khaṇḍikā 272

atha sādhraṃ siddhyā eva| tan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai| samudraṃ vā etenārambhaṇaṃ praplavante ya ārbhavaṃ pavamānam upayanti| tad yan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva| devā vā akāmayanta kṛtaṃkṛtaṃ nas sidhyed iti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvat| tato vai teṣāṃ kṛtaṃkṛtam asidhyat| kṛtaṃkṛtaṃ nas sidhyed iti satram āsate| kṛtaṃkṛtaṃ haivaibhyas sidhyati| yad v evaiṣām etena sāmnā kṛtaṃkṛtam asidhyat tasmāt sādhram ity ākhyāyate| sadhrir vairūpaḥ paśukāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| sa etām il̤ām upait| paśavo vā il̤ā| tato vai sa paśūn avārunddha| tad etat paśavyaṃ sāma| ava paśūn runddhe bahupaśur bhavati ya evaṃ veda| yad u sadhrir vairūpo 'paśyat tasmāt sādhram ity ākhyāyate

Khaṇḍikā 273

athākūpāram| akūpāro vai kaśyapaḥ| kalibhis saha samudram abhyavaiṣat| tasmin pratiṣṭhām aicchat| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa samudre pratiṣṭhām avindatemām eva pṛthivīm| tato ha sma vai tasya kalayaḥ pṛṣṭha āsate| tad etat pratiṣṭhāsāma| pratitiṣṭhati ya evaṃ veda| samudro vai chandomāḥ| kaśyapo vai samudram atipārayitum arhati| tad yad atrākūpāraṃ bhavati samudrasyaivātipāraṇāya| yad v akūpāraḥ kaśyapo 'paśyat, tasmād ākūpāram ity ākhyāyate| athaitā dvipado bhavanty uktabrāhmaṇāḥ| tā etā bhavanti pavasva soma mahe dakṣāyeti| mahad dhy etad ahar yad aṣṭācatvāriṃśam| tāsu vidharmoktabrāhmaṇam| tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati-catuṣpadā vai paśavaḥ| paśavaś chandomāḥ - paśūnām evāvaruddhyai| upo ṣu jātam apturam iti janadvatīr bhavanti| janadvad vai jagatyai rūpam| jāgatam etad ahaḥ| gobhir bhaṃgaṃ pariṣkṛtam| induṃ devā ayāsiṣuḥ|| arṣā nas soma śaṃ gave dhukṣasva pipyuṣīm iṣam| vardhā samudram ukthyam|| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti, paśūnām evāvaruddhayai| paśavo hi chandomāḥ| tam id vardhantu no gira iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad aṣṭācatvāriṃśam

Khaṇḍikā 274

tāsu śrudhīyam| prajāpatir yajñam asṛjata| taṃ devebhyaḥ prāyacchat| sa kṣayād bibhyat prādravat| te devā akāmayanta - śṛṇuyān na iti| ta etat sāmāpaśyan| tenainaṃ środhiyety anvahvayan| so 'śṛṇot| tam abruvann - abhi na āvartasveti| kṣayād vai bibhemīti| naity abruvan| tasmai vai me śraddhāṃ kuruteti| tasmai środhiyeny eva śraddhām akurvan| tam ehy ā ity eva nyahvayanta| tato vai tebhyo yajño nodakrāmat| tata enān upāvartata| utkrānta ivaitarhi yajño bhavati navame 'han| tad yad atra śrudhīyaṃ bhavati, sam evainam etena yajñaṃ nihvayante| tasmāc chrodhiyety eva prathamāyāṃ kuryāc chrodhemety uttarayoḥ| atho yasmai jīvātuṃ kāmayeta, tam etanaiva nihvayeta

Khaṇḍikā 275

atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam| atha daivānīkam| devāsurā aspardhanta| te devā akāmayantāgninaivānīkenāsurāñ jayemeti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| bhadro no agnir āhuta ity agnim evānīkam akuruta| bhadrā rātis subhaga bhadro adhvaraḥ| bhadrā uta praśastayaḥ|| bhadraṃ manaḥ kṛṇuṣva vṛtratūrye yenā samatsu sāsahiḥ| iti samatsv evainān asahanta| ava sthirā tanuhi bhūri śardhatām iti yad evaiṣāṃ vīryaṃ yad balam āsīt tad etenāvāghnan| vanemā te abhiṣṭaya ity evainān abhyatiṣṭhan| tato vai te 'gninaivānīkenāsurān ajayan| tad eva daivānīkasya daivānīkatvam| tad etad vijiti bhrātṛvyahā sāma| vijayate hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda

Khaṇḍikā 276

athedhmavāham| ṛṣayo vai svargaṃ lokaṃ yanta idhmavāhaṃ samiddhāraṃ paretam araṇya ekam ajahuḥ| so 'kāmayatānūtpateyaṃ svargaṃ lokaṃ pratisatribhis saṃgaccheyeti| sa aikṣata - hanta prati satriṇa eva stavāni| ta eva mā stutās tathā kariṣyanti yathaiṣām upaśroṣyāmīti| sa etaṃ tṛcam apaśyat| tenainān astaud - ā ghā ye agnim indhate stṛṇanti barhir ānuṣak| yeṣām indro yuvā sakhā|| bṛhann id idhma eṣāṃ bhūri śastaṃ pṛthu svaruḥ| yeṣām indro yuvā sakhā|| ayuddha id yudhā vṛtaṃ śūra ājati satvabhiḥ| yeṣām indro yuvā sakhā|| iti| te 'smai stutās tathākurvan yathaiṣām upāśroṣat| teṣāṃ ha kaśānāṃ vadantīnām upaśuśrāva| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta

Khaṇḍikā 277

ihaivā śṛṇva eṣāṃ kaśā hasteṣu yād vādān| ni yāmaiś citrām ṛñjatāi|| ni yāmaiś citram ārñjātāyi ehi yā auho tam ehi yau ho ehi yau ho vā ehīty eva svarge loke upāhvayanta| tato vai sa pratisatribhis samagacchata| sa etenaiva sāmnā stutvā svargaṃ lokam ārohat| ā ghā ye agnim indhātāyi stṛṇanti barhir ānuṣak| yeṣām indro yuvā ihā mavāvuvo vā sākho hā|| ity eva svargaṃ lokam anvārohat| tad etat svargyaṃ sāma| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| yad v idhmavāho 'paśyat tasmād aidhmavāham ity ākhyāyate| atha [https://sa.wikisource.org/s/2hva traikakubham] uktabrāhmaṇaṃ trīndriyaṃ sāma| aindrī ṛca aindraṃ sāmendraṃ iti nidhanaṃ bhavati| trīṇi puruṣa indriyāṇy - ātmā prajā paśavaḥ| tāny evaitenātman parigṛhṇīte| gāyanti tvā gāyatriṇo arcanty arkam arkiṇaḥ| brahmāṇas tvā śatakrata ud vaṃśam iva yemire|| iti yad vai śatavat sahasravat tac chandomānāṃ rūpam| paśavo vai chandomāḥ

Khaṇḍikā 278

tāsūdvaṃśīyam uktabrāhmaṇam| tasya purastān nidhanasya pratihāram upayanti| prastāvapratihārābhyāṃ vai yajamāno dhṛtaḥ| atītā ivaitarhi bhavanti| tad yat purastān nidhanasya pratihāram upayanty anatipādāyaiva| tat svāraṃ bhavati| abhi daśamam aha svarati| svāram etad bhavati| svareṇa śvo bhūte pratipadyante| sa yathā samāt samaṃ saṃkrāmed, yathā prāṇena prāṇaṃ saṃdadhyāt, tādṛk tat

Khaṇḍikā 279

pūrvair ahobhir vācaṃ viprayuñjate| tāṃ yad asaṃpādyottiṣṭheyur vyṛddhenottiṣṭheyuḥ| tām evaitat saṃpādayanti| anvahaṃ vā ete varuṇasya pāśe badhyante ye yajante ye satram āsate| yad yat pratyapakrāmanto yanti varuṇasya pāśān evainad viṣyamāṇā yanti, stotriyair vā ito reto dadhato yanty, anurūpair atra pratipadyante, pra taj janayanti| pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda| prāyaṇīyenaivāhnā dvādaśāho yujyate daśamenāhnā vimucyate| yena vai yoktreṇāśvam aśvataraṃ yuñjanti tenaivainaṃ punar vimuñcanti| tad yā amūḥ purastān nava stotrīyās tā evaitad upariṣṭāt| śamyā udasyanti| tasmāt paśur yathaiva yujyate tathā vimucyate| tasmād u yogakṣemaḥ kalpate| yān prāyaṇīyasyāhnas tṛcān vicchindanti

Khaṇḍikā 280

kva te saṃtāyanta ity āhuḥ| daśame 'hann iti brūyāt| tṛcair ekarcān ubhayatas saṃtanvanti, prāṇānām eva saṃtatyā avyavacchedāya| abhi vā etā anyānyasyai lokaṃ dhyāyanti - brahma kṣatrasyābhidhyāyati, kṣatraṃ viśo, viḍ brahmaṇaḥ| tā anyānyasyai lokam abhidhyāyantīḥ| kāmaṃ gamayanti| yatkāma enā āharate sam asmai sa kāma ṛdhyate prasṛtachandā vai prathamas triyahaḥ| tena so 'yātayāmā kriyate| vi dvitīyasya chandāṃsi paryūhanti| tena dvitīyas triyaho 'yātayāmā kriyate| vi tṛtīyasya chandāṃsi paryūhanti| tenaiva tṛtīyasya triyaho 'yātayāmā kriyate