मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Tṛtīya kāṇḍam, Khaṇḍas 331–340

3
Khaṇḍikā 331

yasmād eṣā samānā satī ṣaḍahavibhaktir atha nānā bhavati, tasmān nānārūpas saṃvatsaro nānārūpam enam anu prajāyate| agna iti prathamasyāhno vibhaktir, agnim iti dvitīyasyāgnineti tṛtīyasyāgnir iti caturthasyāgner iti pañcamasyāgna ity eva punaṣ ṣaṣṭhasya| tāv etāv antau saṃdhatta| etad anv anantas saṃvatsaraḥ| tasyaitāv antau yad dhemantaś ca vasantaś ca| etad anu grāmasyāntau sameta, etad anu niṣkasyāntau sameta, etad anv ahir bhogān paryāhṛtya śaye| tad etad annam| taṃ devacakram akṣitaṃ punarnavam ā ca parā ca parivartate| sa ya etad evaṃ vedaitām evānantatām etām akṣitim etāṃ punarnavatām jayati| agna ā yāhi vītaya iti hvayanty evainam etena, agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha iti vṛṇata evainam etena| agnināgnis sam idhyata iti sam evainam etad indhate| agnir vṛtrāṇi jaṃghanad iti vy evainenaitaj jayante| tava śriyo varṣyasyeva vidyuta iti śriyam evāsminn etad dadhati| yo vai ṣaṣṭhasyāhno vibhaktiṃ veda sarvam āyur eti| jātavedasa iti vai ṣaṣṭhasyāhno vibhaktir agna iti ca| sarvam āyur eti ya evaṃ veda

Khaṇḍikā 332

devā vai pṛṣṭhye ṣaḍahe śriyam aicchan| tām agna iti prathame 'han nānvavindan| tām agnim iti dvitīya 'han nānvindan| tām agnineti tṛtīye 'han nānvavindan| tām agnir ity eva caturthe 'hann anvindan| bhūtam evottare 'nvavadatām| yasmād eṣā samānā saty agnivibhaktir atha nānā bhavati, tasmāt samānas san saṃvatsaro nānā sasyāni pacati| etair ha vā etad agnibhiḥ pacati ya ete praviṣṭāḥ| atho hāsyaitair evāgnibhis sarva ṛtavo 'gnimanto bhavanti| prasṛtel̤ā prathamasyāhna, ūrdhvel̤aṃ dvitīyaṃ, pariṣṭubdhel̤aṃ tṛtīyam, il̤ābhir il̤aṃ caturtham, adhyardhel̤aṃ pañcamam, ihakāreṇābhyastel̤aṃ ṣaṣṭhaṃ ca| atho ha vāsyasko naimiśīyān papraccha - kiṃ prathamenāhnā kurudhvam iti| praimeti| kiṃ dvitīyeneti| avasaṃ kurmahā iti| kiṃ tṛtīyeneti| pari vā plavāmahā iti| kiṃ caturtheneti| satā sad apyadadhmeti| kiṃ pañcameneti| paśūn vicchindanta aimeti| kiṃ ṣaṣṭheneti| āgacchāmeti hocuḥ| atho tebhya evaitat paśubhyo bhiṣajyāmeti| tad yat praimeti prava vā etat sāryate yat praiti| prasṛtel̤ā prathamasyāhnaḥ

Khaṇḍikā 333

atha yad avasaṃ kurma ity uparatyeva vā upavimucyevāvasaṃ kurvate| uparatyeva hi dvitīyasyāhna il̤ā nidhanaṃ gacchati| atha yat pari vā plavāmahā iti pariplutyeva hi tṛtīyasyāhna il̤ānidhanaṃ gacchati| atha yat satā sad apyadadhmetīl̤ābhir il̤āḥ paśubhiḥ paśūṃs tat| tad etat satā sad apihitam| atha yat paśūn vicchindanta aimeti vicchinneva vā eṣā yad adhyardhel̤ānnakṛtā| paśavo vā il̤ā| tasmāt paśūn vicchedaṃ vikāraṃ bhuñjate| atha yad āgacchāmetīhetyasyām evaitat pratyatiṣṭhan| atho tebhya evaitat paśubhyo bhiṣajitam| yasmād eṣā samānā satīl̤āvibhaktir atha nānā bhavati, tasmān nānārūpāḥ paśavaḥ| nānārūpam enān anu prajāyate| yad ṛcārabhate tat prathamasyāhno rūpam| pariṣṭubdhaṃ dvitīyasyobhayataḥpariṣṭubdhaṃ tṛtīyasyānutunnaṃ caturthasyābhyastaṃ pañcamasyehakāreṇābhyastaṃ ṣaṣṭhasya| yasmād eṣā samānā satī svaravibhaktir atha nānā bhavati tasmād ayaṃ vāyur yathartu pavata - śīto hemantam, uṣṇo grīṣmam| indreti prathamasyāhno vibhaktir indram iti dvitīyasyendreṇeti tṛtīyasyendra iti caturthasyendrād iti pañcamasyendra ity eva punaṣ ṣaṣṭhasya| yasmād eṣā samānā satīndravibhaktir atha nānā bhavati tasmād asāv ādityo yathartu tapati - śīto hemantam, uṣṇo grīṣmam

Khaṇḍikā 334

iti haivedam agra āsa| tad akāmayata (bahu) syāṃ prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti| tan mano amanuta| tasya dvitīyaṃ vitvāvitarāhvayam aita| tasmād dvitīyaṃ vitvāvitarāhvayam eti| tad anena manasā sahātapyata| mano ha vāva tapaḥ| tat tapyamānaṃ vācam asṛjata| tābhyām astuta sto me sto ma iti| yat sto ma ity abravīt tat stomasya stomatvam| stuvata enena svā ayaṃ na śreṣṭha iti ya evaṃ veda| tāv evaitau stomāv abhavatāṃ parāṅ ca pūrvāṅ ca| tau prāṇāpānau, te 'horātre, tau pūrvapakṣāparapakṣau, tāv imau lokau, tāv indrāgnī, tau mitrāvaruṇau, tāv aśvinau, tad daivyaṃ mithunaṃ, yad idaṃ kiṃ ca dvandvaṃ tad abhavatām| tau ha sma prajāpatāv evāntas saṃbhavataḥ| tad idaṃ mano vācam askandat| sa hiraṇmayo garbho 'dhīyatāmṛtaḥ| eṣa vai mṛtyur yad agniḥ| tasmin yad dhiraṇyaṃ prāsyanti kalyāṇataraṃ bhavati| so 'yaṃ garbho 'jāyata| taṃ jātam amṛjan yathā vatsaṃ jātaṃ mātā lihyād evam

Khaṇḍikā 335

tasya yat prathamam ulbam apālumpaṃs tat kṛṣṇāyas samabhavat| yad dvitīyam ulbam apālumpaṃs tad rajatam abhavat| yat tṛtīyam ulbam apālumpaṃs tad dharitam abhavat| tasmāt tat tviṣimattamam| tat tad dhy asyādhyātmam āsīd atha yaj jarāyu nāḍyām āsīt| tal loham abhavat| atha yat kumāro jāyamāno vā jāto vā sīsavaṃ karoti tad eva sīsam abhavat| tasmāt tad durgandhitamam| tāni saptadaśaivākṣarāṇy ajāyanta| tāni dvedhā vyauhan navānyāny aṣṭāv anyāni| sa eva trivṛc ca stomo 'bhavat gāyatrī ca chandaḥ| sa aikṣatāyaṃ stoma idaṃ chanda imau vāva tasmā alaṃ yat prajanayetām| hantemāv eva prajanayatam iti bravāṇīti| sa trivṛtā stutvābravīd gāyatrīṃ - vibhava, yāvatya asi tāvaty edhīti| sāṣṭākṣarā saty akṣarāṇi tryakṣarāṇy akuruta| tāni caturviṃśatir abhavan| so 'syai gāyatryai caturviṃśatyakṣarāyai ṣaḍ akṣarāṇy ādatta

Khaṇḍikā 336

sa pañcadaśa stomo 'bhavat| apare dve ādatta| sa saptadaśa stomo 'bhavat| aparāṇi catvāry ādatta| sa ekaviṃśa stomo 'bhavat| tad ardhena gāyatrī viṣuvantam agacchat| aparāṇi ṣaḍ ādatta| sa triṇava stomo 'bhavat| aparāṇi ṣaḍ ādatta sa trayastriṃśa stomo 'bhavat| so 'taḥ parācīnaṃ na prāvindat| sa aikṣatemāny eva vīryāṇi saṃstutāni pratyapadhāvāni dve dve 'hanī samasyānīti

Khaṇḍikā 337

sa trivṛc ca pañcadaśaṃ ca samāsyat| tad eva caturviṃśaṃ saptamam ahar abhavat gāyatrī chandasām| tasmād atrobhe bṛhadrathantare kriyete| ubho hy etau bārhatarāthantarau stomau| rathantaraṃ vai mātrāyām atra syād, atha bṛhat pṛṣṭhaṃ kriyate| saptadaśaṃ ca triṇavaṃ ca samāsyat| tad eva catuścatvāriṃśam aṣṭamam ahar abhavat triṣṭup chandasām| tasmād atra rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ kriyate| ubhau hy etau rāthantarau stomau| bṛhad vai mātrāyām atra syād, atha rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ kriyate| ekaviṃśaṃ ca trayastriṃśaṃ ca samāsyat| tataṣ ṣaḍ akṣarāṇy atyaricyanta| atha yāny aṣṭācatvāriṃśat paryaśiṣyanta tad evāṣṭācatvāriṃśaṃ navamam ahar abhavat, jagatī chandasām| tasmād atra bṛhat pṛṣṭhaṃ kriya te| ubhau hy etau bārhatau stomau, rathantaraṃ vai mātrāyām atra syād, atha bṛhat pṛṣṭhaṃ kriyate

Khaṇḍikā 338

tānīmāni ṣaḍakṣarāṇy abhihiṅkarot| tataṣ ṣaṇ ṇiramimīta| tāni dvādaśābhavan| tāni punar evābhihiṃṅkarot| tataṣ ṣaṇ ṇiramimīta| tāny aṣṭādaśābhavan| tāni punar evābhihiṃṅkarot| tataṣ ṣaṇ ṇiramimīta| tāni caturviṃśatir abhavan| tad eva caturviṃśaṃ daśamam ahar abhavad anuṣṭup chandasām| tasmād u trihiṃkṛtaṃ sāma| tad āhur ati trivṛtaṃ stomā yanti, na gāyatrīṃ chandāṃsīti| nāhaiva trivṛtaṃ stomā atiyantīti brūyān no gāyatrīṃ chandāṃsīti| triprāyaṇā hi stomās trimadhyās tryudayāḥ| etad u gāyatrīṃ sarvāṇi chandāṃsi nātiyanti| tad etad trivṛtaś caiva stomasya puṣṭaṃ gāyatryai chandaso yad eṣa dvādaśāhaḥ| tad brahma vai gāyatrī| kṣatraṃ trivṛt| yat sa vajras tena kṣatram| tad etat brahma ca kṣatraṃ caiṣa dvādaśāhaḥ| tad u vā āhur brahma vai trivṛd, brahma gāyatrī, brahmaiṣa dvādaśāho, brahmaivaiṣa sarvo dvādaśāha ity eva veditavyam| tasyaitau ślokau - catvāro 'gre pra vahanti yuktās te ṣaḍ bhavanti parame vyoman| te dvau dvau bhūtvā pra patanti pakṣais te 'smin kasmin pratitiṣṭhanti gatvā|| dvau stomau gāyatrīṃ vasāte dvau triiṣṭubhaṃ jagatīṃ dvau vasāte| tebhyo mahat pra ririceti ṣaḍbhyas tasmin sarve pratitiṣṭhanti gatvā

Khaṇḍikā 339

prajāpatir vāvedam agra āsīt| so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti| sa tapo 'tapyata| sa etaṃ vyūḍhachandasaṃ dvādaśāhaṃ yajñam apaśyat | tam āharat| tenāyajata| taṃ vyauhat| yad vyauhad aṅgāny eva tad vyauhat| tasya yāni śarīrāṇy āsaṃs tā evemā martyaḥ prajā abhavan| athātmā manomayas samabhavat| tasya manaś śarīraṃ prāṇā abhi samaviśan| sa vyūḍha ivāsīt| sa devān abravīt śarīraṃ ma icchateti| kathaṃ ta icchāma iti| samūḍhachandasā dvādaśāhena yājayateti| tatheti| taṃ samūḍhachandasā dvādaśāhe(ha?)nāyājayan| tad yat samauhann aṃgāny evāsya tat samauhan

Khaṇḍikā 340

sa manomayaḥ prāṇamayaś cakṣurmaya śrotramayo vāṅmaya ṛṅmayo yajurmayas sāmamayo brahmamayo hiraṇmayo 'mṛtaḥ prajāpatis samabhavat| eṣaiva vidyut| sa eṣa eva trayo vedaḥ| yordhvā vidyut tāni sāmāni, yā tiraścī tā ṛco, yad abhīkṣṇaṃ manmalāyati tad yajuḥ| sa ya etad evaṃ vedaiṣaiva devatā bhavati| eṣā ha vai devatā saṃstuto yajño bhavati| tad yat pṛccheyuḥ kā devatā saṃstuto yajño bhavatīti, vidyud iti ha brūyāt| eṣā ha vai devatā saṃstuto yajño bhavati| tasmād yadi vyūḍhachandasā dvādaśāhena yajeta| yajeto eva samūḍhachandasā| ubhābhyāṃ ha tvāveṣṭaṃ bhavaty evaṃvidaḥ