tasya haritam adharaṃ kapālam āsīd rajatam uttaram| tac chataṃ devasaṃvatsarāñ chayitvā nirbhidyam abhavat sahasraṃ vā dyumnān| dyumnā ha nāma tarhy apy āsuḥ| yāvān eṣa saṃvatsaras tāvantas saṃvatsarasya pratimāḥ| dyumnair ha sma saṃvatsaraṃ vijānanti| atha ha tataḥ purāhorātre saṃśliṣṭe evāsatur avyākṛte| te u agnihotreṇaiva vyākṛte| tad etayā vācā nirabhidyata sruvasthe saraṇe sanyau kapāle vijihāthām| kaṃ lokam abhi jāyā iti| phal̤ ity evedam āṇḍaṃ nirabhidyata| tasya yad adharaṃ kapālam āsīt, seyaṃ pṛthivy abhavat| atha yad uttaram āsīt, sāsau dyaur abhavat| atha yad antar āsīt, tad idam antarikṣam abhavat| sa yāṃ jāyamāno vācam avadat, sa eva trayo vedo 'bhavat| yad dhaivaiṣāgre kiṃ ca devatā jāyamānovāda tad u ha brahmaiva babhūva| sa aikṣata - mahatīṃ vā imāṃ pratiṣṭhām asṛkṣīmān lokān| yad vā atas srakṣye vetsyate vai tat pratiṣṭhām| hanta sṛjā iti| sa manasātmānam adhyait| tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ vāsantikau māsau
tāv abravīt sjyethām iti| kāṃ diśaṃ tateti| imām iti| tāv om ity etayā vācāsṛjyata| tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām| tau rathantaraṃ bhā anvasṛjyata| tayos tad evānnam āsīt, taj jyotisa, tad ābhyām ātapat| tatas tau rāṣṭram abhavatām| rāṣṭraṃ ha vai bhavati ya evaṃ veda| sa manasaiva punar ātmānam adhyait| tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ graiṣmau māsau| tāv abravīt sṛjyethām iti| kāṃ diśaṃ tateti| imām iti| tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata| tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām| tau bṛhad bhā anvasṛjyata| tayos tad evānnam āsīt taj jyotis, tad ābhyām ātapat| tatas tau rāṣṭram abhavatām| rāṣṭraṃ ha vai bhavati ya evaṃ veda| sa manasaiva punar ātmānam adhyait| tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ vārṣikau māsau| tāv abravīt sṛjyethām iti| kāṃ diśaṃ tateti| imām iti| tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata| tāv etasyāṃ diśi patitvā pratitiṣṭhatām| tau vairūpaṃ bhā anvasṛjyata| tayos tad evānnam āsīt, taj jyotis, tad ābhyām ātapat| tatas tau rāṣṭram abhavatām| rāṣṭraṃ ha vai (?)ti ya evaṃ veda| sa manasaiva punar ātmānam adhyait| tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ śāradau māsau| tāv abravīt sṛjyethām iti| kāṃ diśaṃ tateti| imām iti| tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata| tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām| tau vairājaṃ bhā anvasṛjyata| tayos tad evānnam āsīt, taj jyotis tad ābhyām ātapat| tatas tau rāṣṭram abhavatām | rāṣṭra ha vai bhavati ya evaṃ veda| sa manasaiva punar ātmānam adhyait| tasmin dvau drapsau samabhavatāṃ haimantikau māsau| tāv abravīt sjyethām iti| tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata| tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām| tau śākvaraṃ bhā anvasṛjyata| tayos tad evānnam āsīt, taj jyotis, tad ābhyām ātapat| tatas tau rāṣṭram abhavatām| rāṣṭraṃ ha vai bhavati ya evaṃ veda| tāv abravīt sṛjyethām iti| kāṃ diśaṃ tateti| imām iti| tāv om ity etayaiva vācāsṛjyata| tāv etasyāṃ diśi patitvā pratyatiṣṭhatām| tau raivataṃ bhā anvasṛjyata| tayos tad evānnam āsīt, taj jyotis, tad ābhyām ātapat| tatas tau rāṣṭram abhavatām| rāṣṭraṃ ha vai bhavati ya evaṃ veda
atha jyṛgbhyām ārcchat| tasmāt paśavaḥ śaiśira ṛtau jyṛgbhyām ṛcchanti| sa aikṣata yam imaṃ trayaṃ vedam asṛkṣi hantāsmāt sṛjā iti| sa trivṛtā stomena gāyatrīm adhyait| tato vasūn asṛjata| ta imāṃ diśam anvāyan| pañcadaśena stomena triṣṭubham adhyait| tato rudrān asṛjata| ta imāṃ diśam anvāyan| sa saptadaśena stomena jagatīm adhyait| tata ādityān asṛjata| ta imāṃ diśam anvāyan| ekaviṃśena stomenānuṣṭubham adhyait| tato viśvān devān asṛjata| ta imāṃ diśam anvāyan| triṇavena stomena paṃktim adhyait| tato maruto 'sṛjata| ta imāṃ diśam anvāyan| trayastriṃśena stomenāticchandasam adhyait| tatas sādhyāṃś cāptyāṃś cāsṛjata| ta imāṃ diśam anvāyan
tā etā devatā sṛṣṭā stomā chandāṃsy ṛtavo grahāḥ| pṛthag evaiṣām imā śriyo dīpyamānā atiṣṭhan, nānyonyasya śreṣṭhatāyā atiṣṭhanta| te 'bruvan na vā anyo 'nyasya śreṣṭhatāyai tiṣṭhāmahai| eta tam icchāmahai yo na īśātā iti| te prajāpatim eva janayitāram etyābruvan na vā anyo 'nyasya śreṣṭhatāyai tiṣṭhāmahai| tan nas sṛjasva yo na īśātā iti| sa prajāpatir abravīd etāvad vāva tyasmiṃs teja indriyaṃ vīryam abhūd yad yuṣmān asṛkṣi| te vai saṃvatsara tapyadhvam| te mā saṃvatsaraṃ taptvopasameta yad eko 'dhigacchati yad eko yad eka iti| te saṃvatsaram atapyanta| taṃ saṃvatsaraṃ taptvopasamāyan| yad eko 'dhyagacchad yad eko yad ekas tad asya manyau yonāv asiñcan| tata indras saṃbhavat| tad eṣābhyanūcyate - aśvād iyāyeti yad vadanty ojaso jātam uta manya enam| manyor iyāya harmyeṣu tasthau yaḥ prajajña indro asya veda|| iti| manyor iyāyeti yad asya manyau yonāv asiñcan| harmyeṣu tasthāv iti hṛdayāny u vai harmyāṇi| hṛdayo ha vai krudhyati| ojaso jātam uta manya enam iti
gaurvītaṃ ha papracchus - tvaṃ ha vai dadarśithendraṃ jāyamānam iti| sa haitad uvāca - aśvād iyāyeti yad vadanty ojaso jātam uta manya enam| (ṛ. 10.73.10) manyor iyāya harmyeṣu tasthau yataḥ prajajña indro asya veda|| ity ojaso 'nvāhaṃ jātaṃ manya iti hovāca| indras tveva tad veda yatas sa jāta iti| sa śiro nirhṛtya vyaikṣata| sa idam eṣāṃ sarvaṃ spṛtam apaśyat| so 'bravīd yad idam eṣāṃ sarvaṃ spṛtaṃ, kaṃ lokam abhi jāyai sa vai nu me prayaccha| imau nu me -
- vāsantikau māsau prayaccheti| etau te prayacchānīty annam annam iti patitvāsyai prācyai diśau rathantaraṃ bhā ādatta| tad ito 'dhatta| eko dvayor vīryaṃ datte ya evaṃ veda| taṃ punar eva prāviśat| tam abravīj jāyasvaiveti| so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me graiṣmau māsau prayaccheti| etau te prayacchānīty annam annam ity eva patitvāsyai dakṣiṇāyai diśo bṛhad bhā ādatta| tad ito 'dhatta| aikaś caturṇāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda| taṃ punar eva prāviśat| tam abravīj jāyasvaiveti| so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me vārṣikau māsau prayaccheti| etau te prayacchānīty annam annam ity eva patitvāsyai pratīcyai diśo vairūpaṃ bhā ādatta| tad ito adhatta| aikaṣ ṣaṇṇāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda| taṃ punar eva prāviśat| tam abravīj jāyasvaiveti| so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me śāradau māsau prayacchati| etau te prayacchānīty annam annam ity eva patitvāsyā udīcyai diśo vairājaṃ bhā ādatta| tad ito 'dhatta| aiko 'ṣṭānāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda| tam punar eva prāviśat| tam abravīj jāyasvaiveti| so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me haimantikau māsau prayacchati| etau te prayacchānītya annam annam ity eva patitvāsyā ūrdhvāyai diśaś śākvaraṃ bhā ādatta| tad ito 'dhatta| aiko daśānāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda| taṃ punar eva prāviśat| tam abravīj jāyasvaiveti| so 'bravīt sa vai nu me prayacchemau nu me śaiśirau māsau prayaccheti| etau te prayacchānīty annam annam ity eva patitvāsyai diśo raivataṃ bhā ādatta| tad ito 'dhatta| aiko dvādaśānāṃ vīryaṃ datte ya evaṃ veda| sa aikṣata kathaṃ nv imān ṛtūn gṛhṇīyām iti
tā uttānaśayyām apaśyat| sa śīrṣṇaivamau prāñcāv agṛhṇād, bāhubhy imān nānā, padbhyāṃ pratyañcāv, urasordhvau, praṣṭibhir avāñcau| tān evaṃ gṛhītvādhastāt paryauhata| sa eṣa ṛtuṣu ca saṃvatsare caitasyā śriyām adhyūḍhas tapati| taṃ punar anena saha sarveṇa prāviśat| tam abravīd ekaṃ vāva tvāgre nāśakam udyantum| na vai tvānena saha sarveṇa śakṣyāmy udyantuṃ , jāyasvaiveti| tasminn āpas siṃsimāyat paryapaśyat| so 'bravīt sa vai nu me prayacchemā nu ma apaḥ prayacchātha janiṣya iti| tasmai ṣaṭ sahasrāṇy apāṃ prāyacchat| tasyaiṣa śloko - na tā anyaḥ pra tarati naināv iṣṇātum arhati| vahanty asmin sarvato madhu kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ṣaṭ sahasrāṇy ambayāḥ|| iti| imā ha vai tā ambayā nāmaitā eva diśaḥ| etā evāsmai sahasraṃ sahasraṃ kṣaranty, etā evainaṃ tarpayanti| so 'jāyata| taṃ jātam upāmadta - tejo 'janīndriyam ajani vīryam ajani brahmājani kṣatram ajani saptānāṃ paśūnāṃ yantājani saptānī diśāṃ dhartājani jāto 'jani janitājani jānitrir ajanīti| api hātmānam apāmādayaj jānitrir ity uvāca| upamādyo ha bhavati ya evaṃ veda| tasmai jātāyaitāṃ rājāsandīṃ nyadadhuḥ| tasyām enam abhyaṣiñcanta
vasavo rājyāya rudrā vairājyāyādityā svārājyāya viśve devā sāmrājyāya marutas sārvavaśyāya sādhyāś cāptyāś ca pārameṣṭhyāya| tam evaṃ santaṃ pitā prajāpatir abhyevāśayat| sa vasūn abravīd imaṃ me prayacchateti| te 'bruvan na śakṣyāmaḥ pitaraṃ prajāpatiṃ hiṃsitum iti| rudrān abravīn , nākāmayanta| ādityān abravīn, nākāmayanta| viśvān devān abravīn, nākāmayanta| sādhyāṃś cāptyāṃś cābravīn, nāvaikāmayanta| atha maruto 'bravīt kim asmākam tata syād iti| yan ma idaṃ niṣkevalyaṃ mādhyandinaṃ savanaṃ tan me yuṣmābhis sādhāraṇaṃ bhaviṣyatīti| tatheti| tam asmā abhipradya prāyacchan| tasyaitac candraṃ me candraṃ ma ity eva vadata etat teja ādatta yenaiṣa etat tapati| sa yac candraṃ ma ity abravīt tasmāc candramāḥ| tasya ha sma yat sa punaḥ punar ādatte sa ha sma tādṛśa eva pariśiṣyate| tasmād etasyāpy adyāsty evābhā| yathaiṣa etad divā tapaty evam eṣa rātriṃ bhāti| tam avaid akṣayyo vā ayam iti| tam udārjata| tam abravīn - mā mā tvaṃ tataḥ pratyātapsīr iti| nety abravīt praty eva tvātapsyānīti| tasmād etam ubhayor ahorātrayoḥ paśyanti| prati hainaṃ tad ātapanti| tau haitau pitāputrāv eva yac candramāś cādityaś ca| pitā candramā, ādityaḥ putraḥ| paraś candramā, apara ādityaḥ| tau haitau sarvāsāṃ devatānāṃ śreṣṭhatāṃ gatau| tad yathaitau sarvāsāṃ devatānāṃ śreṣṭhatāṃ gatāv evam eva svānāṃ śreṣṭatāṃ gacchati ya evaṃ veda| ity adhidevatam| athādhyātmam| ayam eva candramā, ayam ādityaḥ| tad v evam adhyātmam upāsitavyam| tad v eva bhṛgucakṣuṣam| sa yaṃ dviṣyāt taṃ brūyād bhṛgucakṣuṣeṇa tvekṣa iti| na haiva bhogya iva bhavati
chandāṃsi yad ayajanta teṣāṃ bṛhaty evodagāyat| atha yāv etā uttarau pragāthau tau prastotṛpratihartārāv āstām | amitacchando gṛhapatir, virāḍ brahma, gāyatrī maitrāvaruṇā, jagatī hotā, paṃktir adhvaryuḥ| tasya yat pañcamaṃ padaṃ sa pratiprasthātā triṣṭub brāhmaṇācchaṃsy, uṣṇikkakubhau chandasī neṣṭāpotārāv, anuṣṭub acchāvāko, dvipadonnetā, akṣarapaṃktir grāvastud, ekapadā subrahmaṇyo, 'ticchandā āgnīdhraḥ| gāyatreyas sa eṣa sarvachandā yajño yad dvādaśāhaḥ| etair ha sarvaiś chandobhir dvādaśāhas tāyate| etāny eva sarvāṇi chandāṃsi dvādaśāhe kriyante| tasmād yad eteṣu chandassūpahavam iccheta, athartvikṣūpahavam iccheta| yado yajata etāny eva chandāṃsi bhūto yajate| yado yājayaty etāny eva chandāṃsi bhūto yājayati| tasya haitasya naiva kā canārtir asti ya evaṃ veda| ya evainam upavadati sa ārtim ārcchati
tad āhuḥ kasmin stome kasmiṃś chandasi kasyāṃ devatāyāṃ dvādaśāho 'ntataḥ pratiṣṭhita iti| sa brūyāt trivṛti stome, gāyatryāṃ chandasy, agnau devatāyāṃ, dvādaśāho 'ntataḥ pratiṣṭhita iti| trivṛtā hy eva stomena prayanti gāyatryā chandasāgninā devatayā| tair u evodyanti| tad āhuḥ ka stoma ekaḥ, kiṃ chanda ekaṃ kā devataikā dvādaśāhaṃ vahatīti| sa brūyāt trivṛt stoma eko, gāyatrī chanda ekaṃ, vāg devataikā dvādaśāhaṃ vahatīti| trivṛto hy eva sarve stomāḥ prajātā, gāyatryās sarvāṇi chandāṃsi| vāg devataikā dvādaśāhaṃ vahati| tad āhuḥ ka stomaḥ kiṃ chandaḥ, kā devatā dvādaśāha iti| sa brūyād ekaviṃśa stomo virāṭ chanda ādityo devatā dvādaśāha iti| ādityo hya evaikaviṃśa, ādityo virāḍ, ādityo devatā dvādaśāhaḥ| tad āhur yatsāma dvādaśāhas sa sāma idaṃ sarvam| kas sāmna stobhaḥ kiṃ padaṃ kim akṣaram iti| sa brūyād āditya eva sāmna stobho, 'ntarikṣaṃ padaṃ, vāg akṣaram iti| tad āhuḥ ka stobhasya stobhaḥ, kiṃ padasya padaṃ, kim akṣarasyākṣaram iti| sa brūyāc cakṣur eva stobhasya stobho, mana eva padasya padaṃ, prāṇa evākṣarasyākṣaram iti