atha vājajit| annaṃ vai vājaḥ| yadā vai gaur aśvaḥ puruṣo 'nnasya suhito bhavati, atha sa vājī bhavati| devāsurā annādye aspardhanta| te devā akāmayanta vṛñjīmahy annādyam asurāṇām iti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| te vājijigīvety evānnādyam asurāṇām avṛñjata| tad eva vājijito vājajittvam| tad etad annādyasyāvaruddhissāma| avānnādyaṃ runddhe, vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasyānnādyaṃ ya evaṃ veda| tat pañcākṣaraṇidhanaṃ bhavati| pāṃkto vai yajñaḥ| atīva vā ete yajñasya mātrāṃ krāmanti ya etad ahar āgacchanti| tad yat pañcākṣaraṇidhanaṃ bhavati - pāṃkto yajño - yāvatī yajñasya mātrā tāṃ ned atikrāmāmeti
atha [https://sa.wikisource.org/s/1z7z varuṇasāma]| varuṇo vai rājā sadhamādam avānyābhir devatābhir āsīt| so 'kāmayata sarveṣāṃ devānāṃ rājyāya sūyeyeti| sa prajāpatau śataṃ varṣāṇi brahmacaryam avasat| tasmā etat sāmābravīd - etad vai me rājyaṃ rūpam| gaccha| rājānaṃ tvā devāḥ kariṣyanta iti| sa devān abhyait| tam āyantaṃ dṛṣṭvā devāḥ pratyavārohan| tān abravīn - mā mā pratyavarukṣata| bhrātaro vai mama yūyaṃ stha| yādṛśā vai yūyaṃ stha, tādṛṅ aham asmīti| nety abruvan| yad vai naḥ pituḥ prajāpate rūpaṃ tad idaṃ tvayi paśyāma iti| taṃ praty evāvārohan| tasmā etāṃ rājāsandīṃ tyadadhuḥ(nyadadhuḥ?)| tasyām enam abhyaṣiñcanta - vasavo rājyāya rudrā vairājyāyādityā svārājyāya viśvedevās sāmrājyāya marutas sārvavaśyāya sādhyāś cāptyāś ca pārameṣṭhyāya| tad etac chrīsavassāma| aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda| yad u varuṇo rājāpaśyat, tasmād varuṇasāmety ākhyāyate
atha [https://sa.wikisource.org/s/1z80 goṣṭhaḥ] śakvarīṇāṃ ca vā eṣa revatīnāṃ ca goṣṭhaḥ| paśūnāṃ dhṛtyai goṣṭhaḥ| dhriyante 'smin paśavaḥ| paśūmān bhavati ya evaṃ veda| prajāpatiḥ paśūn asṛjata| te 'smāt sṛṣṭā apākrāman| tān prathamenāhnāvivārayiṣata| tān nāvārayata| tān dvitīyena nāvārayata| tāṃs tṛtīyena nāvārayata| tāṃś caturthena nāvārayata| tān pañcamena naivāvārayata| tān ṣaṣṭhe 'hann etenaiva sāmnāvārayata| so 'bravīd goṣṭho vāva ma idaṃ paśūnāṃ sāmābhūd iti| tad eva goṣṭhasya goṣṭhatvam| tad etat paśavyaṃ sāma goṣṭhaḥ| dhriyante 'smin paśavaḥ| paśumān bhavati ya evaṃ veda| tad u niṣiddham iva bhavatīhā il̤ā ihā il̤ā iti| etad dha vā enāṃs tad etena purastād vārayāṃcakre| etam u tyaṃ daśa kṣipo mṛjanti sindhumātaram iti yad vai sindhumat samudravat tad etasyāhno rūpam| āpobhājanam etad ahaḥ| tadā āhur yanti ete triṣṭubhaḥ pavanānāntād ye gāyatrīṣv antyaṃ kurvantīti| tās sūryavatīr bhavanti| atho aindrīḥ| tena triṣṭubhaḥ pavamānāntān na yanti| tāsv ihavad vāmadevyam| paśavo vai simāḥ| paśavo raivatam| paśava ihavad vāmadevyam| paśumanta iva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ| tad u niṣiddham ivaiva bhavaty - etam u tyaṃ daśa kṣipa ihā mṛjanti sindhumātaram iheti etad dha vā enāṃs tad apy etenaiva purastād vārayāṃcakre
revatīr nas sadhamāda iti revatayo bhavanti| samād evaitat samam upayanti| gāyatryo madhyandinasyāntyā bhavanti| gāyatrya etāḥ| sa yathā samāt samaṃ saṃkrāmet tādṛk tat| yātayāmāni vā etarhy anyāni chandāṃsi, gāyatry evāyātayāmnī| yātayāmabhi stotrair yātayāmabhiś śastrair vaṣaṭkāro yātayāma| ṛtumanti pañcāhāny anṛtu ṣaṣṭham| tad yad dhotrā ṛtuyājān nānā vaṣaṭkurvanti tenaiva ṣaṣṭham ahar ṛtumat kriyate| tāsu [https://sa.wikisource.org/s/1z7x vāravantīyam]| etad dha vai revad raivatyaṃ yad revatīṣu vāravantīyam| revān bhavaty āsya revān raivatyo jāyate ya evaṃ vidvān revatīṣu vāravantīyena stute| etad vai bṛhad raivatyam yad revatīṣu vārayantīyam| bārhataṃ ṣaṣṭham ahaḥ| tenaiva ṣaṣṭham ahar bārhataṃ kriyate| agnir vā eṣa vaiśvānaro yat pṛṣṭhyaṣ ṣaḍahaḥ| ṛtavo vai pṛṣṭhāni| saṃvatsara ṛtavaḥ| saṃvatsaro 'gnir vaiśvānaraḥ| so 'śānta īśvaraḥ pradagdhoḥ| tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavaty agner eva vaiśvānarasya śāntyā apradāhāya
prajāpatir vā etaṃ yajñam asṛjata yat pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham| sa sṛṣṭaḥ prādravat| taṃ rathantareṇāvivārayiṣata| taṃ nāvārayata| taṃ bṛhatā nāvārayata| taṃ vairūpeṇa nāvārayata| taṃ vairājena nāvārayata| taṃ mahānāmnībhir nāvārayata| taṃ revatībhir naivavārayata| taṃ vāravantīyenaivāvārayata| yad avārayata tad vāravantīyasya vāravantīyatvam| tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati yajñasyaiva vāraṇāyai| prajāpatir vā etaṃ yajñam asṛjata yat pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham| tasmai pratiṣṭhām aicchat| tasmā apa evāvindat| tāsu rathantareṇa pratiṣṭhām aicchat| sa nāvindat| tāsu bṛhatā nāvindat| tāsu vairūpeṇa nāvindat| tāsu vairājena nāvindat| tāsu mahānāmnībhir nāvindat| tāsu revatībhir naivāvindat| tāsu vāravantīyenaivāvindat| yad avindat tad v eva vāravantīyasya vāravantīyatvam| tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati yajñasyaiva pratiṣṭhāyai| iyaṃ vai vāravantīyam, iyaṃ pratiṣṭhā| asyām evaitad yajñaṃ pratiṣṭhāpayanti| agnir vā eṣa vaiśvānaro yad vāravantīyam| āpa u revatayaḥ| tad yad revatīṣu vāravantīyaṃ bhavati, tasmād āpo 'gniyonayaḥ| jīryantīva vā etat pṛṣṭhāni yadā ṣaṣṭham ahar āgacchanti| na vai jīrṇe retaḥ pariśiṣyate| tad yad vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavaty uttareṣām eva yajñakratūnāṃ prajātyai
tad u hovācābhipratāraṇo jīrṇaś śayānaḥ| putrā hāsya dāyaṃ vibhejire| sa ha ghoṣa āsa| ko ghoṣa iti| tasmai hocuḥ - putrās te bhagavo dāyaṃ vibhajanta iti| sa hovāca - suśravā vā ahaṃ tat pṛṣṭhānāṃ brāhmaṇe jīvato 'sya putrā dāyam upayantīti| suśravā vā ahaṃ tad iti| tad etad yathā jīvato dāyam upeyād evaṃ tad yad raivate 'hani sati vāravantīyaṃ pṛṣṭhaṃ bhavati| athetarat pavamāne kurvanti| atha ha gaireya āṣāḍhir aṣāḍhaṃ bhāllaveyaṃ papraccha yad imāni yad bahūni sāmāni kathaṃ ṣaṣṭhāyāhne na prābhavann iti| sa hovāca - tvatvādṛśāṣ ṣaḍ rājānaḥ pañcāleṣu vedyā iti| sa hovācaivaṃ nyūnaṃ tvaṃ vetthānyathā vayam ato vidmeti| sa yad evaitad apṛṣṭhaṃ pṛṣṭhaṃ vāravantīyaṃ kriyate tenaivaitad ahar aprabhūtam| atha ha naitatnava āruṇiṃ papracchāruṇa āruṇe kasmād aretodhās satyo mahānāmnayaḥ prajanayanti| kasmād u retodhās satyo revatayo na prajanayantīti| yadra iti reta eva prathamenābhivyāharatīti| tad dha na pratyuvāca| tena hainaṃ jigāya| sa yat pratyavakṣyad - reto vai revatayo reta u raivataṃ sāma| na vai retaso reto 'sti| putra evaitarhi reto 'ntam etat pṛṣṭhāni gacchanti| yadā ṣaṣṭham ahar āgacchanti nātaḥ parāñci prajāyante| tasmād aretodhās satyo mahānāmnayaḥ prajanayanti| tasmād u retodhās satyo revatayo na prajanayantīti| atha vāmadevyam| paśavo vai vāmadevyam| paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ| surūpakṛtnum ūtaya ity abhyārambheṇa ṣaṭpadāṣ ṣaṣṭhe 'han bhavanti| tenaiva ṣaḍahāni kalpante
tāsv ṛṣabho raivataḥ| paśavo vai simāḥ, paśavo revatayaḥ, paśava ṛṣabhaḥ| ṛṣabham evaitat paśuṣv apisṛjanti mithunatvāya prajananāya| pra mithunena jāyate ya evaṃ veda| tasya pūrvārdhaṃ ca jaghanārdhaṃ ca bhūyiṣṭhaṃ bhājayanti| tasmāt paśavaḥ pūrvārdhena ca jaghanārdhena ca bhūyiṣṭhaṃ bhuñjanti vahanti| pūrvārdhena duhre ca jaghanārdhena pra ca janayanti| ubhayaṃ dhenupayasaṃ cānaḍutpayasaṃ cāvarunddhe ya evaṃ veda| ubhe yad indra rodasī iti ṣaṭpadāṣ ṣaṣṭhe 'han bhavanti| tenaiva ṣaḍahāni kalpante| devāsurāḥ paśuṣva aspardhanta| te 'surāḥ paśubhis saha samudram abhyavāyan| te devā akāmayanta vṛñjīmahy asurāṇāṃ paśūn iti| ta etān aṃkān apaśyann etā ṛco - devī janitry ajījanad bhadrā janitry ajījanad iti| etad aṅkaṃ rūpam | tair udārumpaṃs tān paśūn| tā etā- paśavyā ṛcaḥ| ava paśūn runddhe bahupaśur bhavaty etābhir ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ
tāsu śyenas saṃpāraṇo 'napahānāya kriyate| śyeno ha vā etad ahas saṃpārayitum arhati| devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tad enānāñ chyena eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat| te 'bruvan svargaṃ lokaṃ gatvā - śyeno vāva no bhūtvedaṃ sāma svargaṃ lokam avākṣīd iti| tad eva śyenasya śyenatvam| tad etat svargyaṃ sāma| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| indro vā etena sāmnā śyeno bhūtvā asurān apāvapat| tad v eva śyenasya śyenatvam| tad u bhrātṛvyahā | hanti dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ ya evaṃ veda| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti
pari svāno giriṣṭhā ity ārbhavasya pavamānasya parivatīr gāyatryo bhavanty antasya rūpam| anto hy etad ahaḥ| pavitre somo akṣarat| madeṣu sarvadhā asi|| iti madvatīr bhavanti| raso vai madaḥ| dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam| tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty aivainad etena pyāyayanti| tvaṃ vipras tvaṃ kavir iti tvam iti bhavati bṛhato rūpam| bārhatam etad ahaḥ| madhu pra jātam andhasā| madeṣu sarvadhā asi|| tve viśve sajoṣasaḥ iti viśvavatīr bhavanti| vaiśvadevaṃ hy atad ahaḥ| devāsaḥ pītim āśata| madeṣu sarvadhā asi|| ity upariṣṭād udarkaṃ dadhati| raso vai ṣaṣṭham ahas, tasyānatinedāya| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| atha trīṇi vaidanvatāni| śaryāto vai mānavaḥ prācyāṃ sthalyām ayajata| taṃ harṣayo yājayāṃcakruḥ| tad ubhaye devamanuṣyās somaṃ samapiban| tad ubhayair devamanuṣyair uttamaṃ somas saṃpītaḥ| tasmiṃś cyavano bhārgavo 'śvibhyāṃ graham agṛhṇāt| tam indraś camasam avāgṛhṇāt - ko 'yam ajñātaś camasaḥ pracaratīti| tasya vidanvān bhārgavaḥ pratyahan, kas taṃ camasaṃ mīmāṃsitum arhati yaṃ vayaṃ prayacchemeti
te devā akrudhyann, akrudhyann ṛṣayaḥ| te navanavatayo maruta ṛṣṭihastā atiṣṭhann - idānīm idaṃ paryākariṣyāmo 'thedaṃ sarvaṃ mardiṣyata iti| atha ha ṛṣayo madam āsuram udāhvayan| sa uttṛndann evāntarikṣaṃ śīrṣṇābhyadhāt| sā mahatī samad āsīt| so 'gnir indram abravīd vyetu te krodha śreyāṃso vā ete 'smat| yadi vā etān krodhayiṣyati neha kiṃ cana pariśekṣyate| etebhyo vai vayaṃ jātāsma iti| tasyāgnir eva krodhaṃ vyanayat| sa indro vītakrodhas saha devaiḥ prādravat| teṣām apendro 'padevo yajño 'bhavat| te 'kāmayanta - sendro nas sadevo yajña syād iti| sa etāni [https://sa.wikisource.org/s/1z8d vidanvān] bhārgavas sāmāny apaśyat| tair astuta| tair indram āhvayat| tair asya krodhaṃ vyanayat| tato vai teṣām indro yajñam upāvartata| tata ebhyo 'napakramyābhavat| tata eṣāṃ sendras sadevo yajño 'bhavat| tāni vā etāni sendrāṇi sadevāni sāmāni| sendro hāsya sadevo yajño bhavaty, abhy asyendro yajñam āvartate, nāsyendro yajñād apakrāmati ya evaṃ veda| paśavo ha khalu vai vidanvanta, etā ṛco vidanvatīḥ| tāsv etam ṛṣabhaṃ vaidanvatam apisṛjanti mithunatvāya prajananāya| pra mithunena jāyate ya evaṃ veda| yad u vidanvān bhārgavo 'paśyat tasmād vaidanvatānīty ākhyāyante