prajāpatir vāvedam agra āsīt| so 'kāmayata - bahu syāṃ prajāyeya bhūmānaṃ gaccheyam iti| so 'ṣṭādaśaivākṣarāṇi prajāyata| tāni dvedhā vyauhan navānyāni navānyāni| sa eva trivṛc ca stomo 'bhavat gāyatrī ca chandaḥ| so 'yaṃ saṃpūrṇas trivṛt stoma āsīd, atha gāyatrī praṇavanavamāsīt| praṇavas tasyai navam āsīt| tām ayaṃ trivṛt stomo 'bravīd gāyatrīm ehi saṃbhavāveti| tau samau santau nāśaknutāṃ saṃbhavitum| tām abravīn na vaitarhi śakṣyāvas samau santau saṃbhavitum | yat ta etan navamam akṣaraṃ tad udūhasveti| tat kiṃ bhaviṣyati| yad evāsti tad bhaviṣyatīti| tatheti| tad udauhata| sa eva praṇavo 'bhavat
sa pratigaras sa udgīthas tad āśrāvaṇam| tasmād om iti praṇauty om iti pratyāgṛṇāty om ity udgāyaty om ity āśrāvayati| etad vā asti yad abhavat| tām abravīd etarhi vai tasmā alaṃ svo yat prajanayevehi prajanayāveti| tām abravīt saṃbhava chandāṃsi tvaṃ prajanayatāt stomān ahaṃ prajanayiṣyāmīti| so 'yaṃ trivṛt stomaś caturviṃśatiṃ stotryāḥ prājanayat| atha gāyatrī caturviṃśatim akṣarāṇi prajāyata| tām abravīd vibhava yāvaty asi tāvaty edhīti| sāṣṭākṣarā saty akṣarāṇi tryakṣarāṇy akuruta| tāni caturviṃśatir abhavan| caturviṃśatiḥ pūrvāṇi| tad asyā aṣṭācatvāriṃśat prajātam āsīt| seyaṃ gāyatrī catvāry akṣarāṇy ādatta| soṣṇig abhavat| ṣaḍ itara ādatta -
- sa pañcadaśa stomo 'bhavat| catvārīyam ādatta| sānuṣṭub abhavat| ṣaḍ itara ādatta| sa ekaviṃśa stomo 'bhavat| catvārīyam ādatta| sā bṛhaty abhavat| ṣaḍ itara ādatta| sa triṇava stomo 'bhavat| catvārīyam ādatta| sā paṃktir abhavat| ṣaḍ itara ādatta| sa trayastriṃśa stomo 'bhavat| tad eṣo 'ntam agacchat| catvārīyam ādatta| sā triṣṭub abhavat| aparāṇi catvāry ādatta| sā jagaty abhavat| tāv antam agacchatām| tām abravīn na vā ataḥ parāñcau prajanayiṣyāva, ehi, yāvadakṣaraivāgre 'bhūs tāvadakṣarā bhūtveti| sāṣṭākṣaraiva bhūtvai(t)| tasmād etat patir yathākāmaṃ jāyāṃ nenīyate
tau pañcadaśaṃ caikaviṃśaṃ ca vyūhya madhye samabhavatām| sa evaiṣa prajāpatis saptadaśo 'nnāda stomo 'bhavat| tasmai trivṛtpañcadaśāv ita stomau baliṃ kuruta, ekaviṃśas triṇavas trayastriṃśaḥ parastāt| tām abravīt saṃbhavaṃ chandāṃsi tvaṃ prajanayatāt, stomān ahaṃ prajanayiṣyāmīti| so 'yaṃ trivṛt stomaś catuṣṭomaṃ caturdaśaṃ ṣoḍaśam aṣṭādaśaṃ navadaśaṃ pañcaviṃśaṃ ṣaṭtriṃśam ity etān mṛgastomān prājanayat| atha gāyatrī ekapadāṃ dvipadām akṣarapaṃktiṃ viṣṭārapaṃktiṃ virājam aticchandasam amitaṃ chanda ity etāni mṛgacchandasāni prājāyata| saiṣā stomānāṃ ca chandasāṃ ca prajāpatiḥ| tad dha śaunakaṃ kāpeyaṃ caikitāneyaḥ papraccha - yat ṣaḍuttareṇa vai stomāḥ prajanayanti, caturuttareṇa chandāṃsy, atha ko 'yam aṣaḍuttarī stomas saptadaśa ākṣis san madhye vyavahita iti| sa hovāca - stomāś ca chandāṃsi ca yan na prajāyanta sa evaiṣa prajāpatis saptadaśo madhye vyavakramya prajanayann atiṣṭhat| sa yo vā etam ākṣitaṃ vedākṣid vai sa sarvatraiva bhavati| anākṣid vā eṣa yat prajāpatiḥ| sarvaṃ hīdaṃ prājāpatyam iti| te haita ākṣita iva caikitāneyāḥ| tānīmāni chandāṃsi stomair akalpanta
trivṛtā gāyatry akalpata, pañcadaśena triṣṭupa, saptadaśena jagaty, ekaviṃśenānuṣṭup, triṇavena paṃktis, trayastriṃśena virāṭ, pañcaviṃśena bṛhaty, aṣṭādaśanavadaśābhyām uṣṇikkakubhau| tā yā nava gāyatryaś caturviṃśatis te trivṛtaḥ| atha yā pañcadaśa triṣṭubhaś catuścatvāriṃśat te pañcadaśāḥ| atha yās saptadaśa jagatyo 'ṣṭācatvāriṃśat te saptadaśāḥ| atha yā ekaviṃśatir anuṣṭubho dvātriṃśat ta ekaviṃśāḥ| atha yās saptaviṃśatiḥ paṃktyaś catvāriṃśat te triṇavāḥ| atha yās trayastriṃśad virājas triṃśat te trayastriṃśāḥ| atha yāḥ pañcaviṃśatir bṛhatyaṣ ṣaṭtriṃśat te pañcaviṃśāḥ| atha yā aṣṭādaśanavadaśoṣṇikkakubho 'ṣṭāviṃśatis te 'ṣṭādaśanavadaśāḥ
ekaṃ vāvedam agre 'kṣaram āsīd vāg eva| sākāmayata - bahvay asāni, prajāyeya, bhūmānaṃ gacchāni, yajñaṃ tanavā iti| sā svāhā svāhā svāhety eva dvādaśakṛtvo 'juhot| sā triṃśatam evāsinot| triṃśadakṣaro evātmanābhavat| tasyai paścevākṣare upodasarpatām| saivaiṣānuṣṭub abhavat| tasmād etad yoṣitaḥ paśceva stanāv upotsarpataḥ| saiṣā virāḍ eva staninī| sā yat tad dvādaśakṛtvo 'juhod etān eva tad dvādaśa māso 'sṛjata| tāny evaitāni dvādaśāhasya dvādaśāhāny abhavaṃs, ta eva caturviṃśatir ardhamāsā abhavaṃs tāny eva sapta ca śatāni viṃśatiṃ cāhorātrāṇy abhavan| saitaṃ saṃvatsaraṃ yajñam asṛjata| eṣa ha vāva yajño yas saṃvatsaraḥ| sā nāved - yajñaṃ vā asṛkṣīti| kim u cid asṛkṣītv evāmanyata| tāṃ modaḥ pratyāgacchat| tato 'ved - yajñaṃ vā asṛkṣīti| saikṣata - yam imaṃ yajñam asṛkṣi hantainam ātmana evādhi tanavā iti
sāṣṭābhir evākṣaraiḥ prathamam ahar atanuta, ekādaśabhir dvitīyaṃ, dvādaśabhis tṛtīyam| akṣaram eva tryakṣaraṃ paryaśiṣyata| tad evottaraṃ tryaham anuvyadadhāt| saitaṃ pṛṣṭhyaṃ ṣaḍaham atanuta| saitaṃ pṛṣṭhyaṃ ṣaḍahaṃ tatvaikṣata kena nv imaṃ tṛtīyaṃ tryahaṃ tanviyeti| svātmānam evāpaśyat, yo nvāva me 'sāv ātmā so 'yam| hantainam ātman evādhi tanavā iti| sāṣṭābhir evākṣarais saptamam ahar atanutaikādaśabhir aṣṭamaṃ, dvādaśabhir navamam| atha yad akṣaraṃ paryaśiṣyata tad evaitad dvādaśāhasya daśamam ahar abhavat| saiṣā śrāntā vikṛṣṭāśaye vāg yajñam ūhiṣī kālilimattā yathā siṃhī vā vijātā syād vyāghrī vā śiṃśumārī vaivam| tāṃ yad etarhi pratyakṣam ālabheran vyāptam asyā āpadyeran| yady u vā sā iyur etasmāt sarvasmād iyuḥ| tām etāṃ parokṣam anuṣṭubhaṃ kurvanti
na hotā canānuṣṭubhaś śaṃsati, virāja eva sa śaṃsati| te devā abruvann iyam iyaṃ yajñam asṛṣṭaitānana yajāmahā iti| te bṛhadrathantarābhyām astuvata| te bṛhadrathantare ete eva prathame ahanī ūḍhvā nākāmayetāṃ voḍhum| te bṛhatīm abruvann idaṃ nas tvaṃ tṛtīyam ahar vaha| abhijitaṃ vai nas sat tad avyāptam iti| sad dha vai bṛhatī bhavati yat sā pṛṣṭhaṃ bhavati| saitad bṛhatī tṛtīyam ahar ūḍhvā nākāmayata voḍhum| ta imam eva lokaṃ rathantareṇājayann antarikṣaṃ bṛhatyāmuṃ bṛhatā| ta etena tryaheṇa vyajayanta| tad yathā vijitena yanti saindhavān ajanti hastinaṃ vahanti dhūrgṛhītaṃ rathaṃ yāti hulubhyāṃ yāti vicchidvahābhyām evaṃ gardabharathena | evam etaṃ dvitīyaṃ tryahaṃ devā atyāyan
te bṛhadrathantare etāni rūpāṇi pratyauhatāṃ vairūpaṃ vairājaṃ mahānāmnī revatīr iti| atha bṛhatī pratyauhad virājaṃ śakvarīṃ revatīm iti| tānīmāny atyāyan| tāni devā anvapaśyan yathā matsyam ūrmyā yantam anupaśyed evam| tāni saptame 'han samudamajjan yathā matsyās samunmajjayur evam| tāny etāni chandomeṣu sarvāṇi rūpāṇi saṃsṛjyante| etad bṛhatyāṃ bṛhad bhavati, bṛhatyāṃ rathantaram| sa yathogragādhe saṃrabhyātīyād evam evaitaṃ tṛtīyaṃ triyahaṃ devā atyāyan| ta etaṃ svargaṃ lokam āgacchann etad daśamam ahaḥ| eṣa vāva svargo loko yad daśamam ahaḥ| tac caturviṃśaṃ bhavati| tato yā viṃśatir virāṭ sā| atha yāś catasras tad eva bradhnasya viṣṭapam| tasminn etad devās sarvān kāmān duhre| upasṛjan dharuṇaṃ mātre mātaraṃ dharuṇo dhayan rāyas poṣam iṣam ūrjam asmāsu dīdharat svāheti juhoti| sa yaṃ kāmaṃ kāmayeta taṃ dhyāyet| etasyāṃ hutāyāṃ sa haivāsmai kāmas samṛdhyata evaṃvide| kim u naivaṃvide samṛdhyeteti ha smāha śāṭyāyaniḥ
eti prety āśumad vītīmad rukmavat tejasvad yuñjānaṃ prathamasyāhno rūpaṃ, trivṛta stomasya, gāyatryai chandaso, rathantarasya sāmnaḥ| vṛṣavad vṛtrahavad rayimad viśvavad upasthitaṃ dvitīyasyāhno rūpaṃ, pañcadaśasya stomasya, triṣṭubhaś chandaso, bṛhatas sāmnaḥ| udvat trivad digvad gatavat purāṇavat tṛtīyasyāhno rūpaṃ, saptadaśasya stomasya, jagatyai chandaso, vairūpasya sāmnaḥ| rājanvaj janadvad virāṭsūryavac caturthasyāhno rūpam, ekaviṃśasya stomasya, anuṣṭubhaś chandaso, vairājasya sāmnaḥ| citravac chiśumat paṃktyaś śakvaryo vyūnākṣarā gomad vṛṣabhavad vajryabhimat pañcamasyāhno rūpaṃ, triṇavasya stomasya, paṃkteś chandasaś, śākvarasya sāmnaḥ| parivat prativat saptapadā dvipadā vinārāśaṃsaṃ gomad vṛṣabhavad vajryabhimat ṣaṣṭhasyāhno rūpaṃ, trayastriṃśasya stomasyāticchandasaś chandaso, raivatasya sāmnaḥ