tāsu vātsapram| vatsapriyaṃ vai bhālandanaṃ pratisatriṇo 'bādhant - stenas te piteti| so 'kāmayata śraddhāṃ vindeyopa māṃ hvayerann iti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa śraddhām upahavam avindata| śraddhāṃ vindāmahā iti satram āsate| śraddhām eva vindante| vairājasya ha khalu vā etad anurūpaṃ sāma| yathā ha vai vairājasya stobhāḥ padavṛttaya evaṃ ha vai vātsaprasya stobhāḥ padavṛttayaḥ| prajā ha vā eṣā vairājasya| ā hāsyānurūpaḥ prajāyāṃ jāyate ya evaṃ veda| etad dha vā enaṃ tad upajuhuvire - 'nurūpaṃ vairājasyāsṛṣṭeti| tad anutunnaṃ bhavati| anutunnād vai prajāḥ paśavaḥ prajāyante| anutunnam etasya vairājasyāhno rūpam| tena vai rūpasamṛddham| yad u vatsaprīr bhālandano 'paśyat tasmād vātsapram ity ākhyāyate| atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam| agniṃ vo vṛdhantam iti vṛddhaṃ hy etad ahar yad bārhatam
tāsu [https://sa.wikisource.org/s/1z96 saindhukṣitam]| sindhukṣid vā antaṃ vāco 'paśyat| vācam etenāhnā samicchanti tām evaitat saṃvindanti| sindhukṣid vai bhārato rājā jyog aparuddhaścaran so 'kāmayatāva sva okasi gaccheyam iti| sindhuṃ haiva cacāra| sāsya sindhukṣittā| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai so 'va sva okasy agacchat| tad etat sāmasani sāma| etaṃ vai sa kāmam akāmayata| so 'smai kāmas samardhyata| yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate| tad u śrīr eva rājyam| rājyaṃ vai sa tad agacchat| aśnute śriyaṃ gacchati rājyaṃ ya evaṃ veda| yad u sindhukṣid bhārato rājāpaśyat tasmāt saindhukṣitam ity ākhyāyate| vayam u tvām apūrvyety apūrvām iva hy etarhi tanvam agacchan| tāsu [https://sa.wikisource.org/s/1z97 saubharaṃ] bṛhatas tejaḥ| vyavaplīnātīva vai vairājaṃ yajñam| tat saubhareṇottabhnuvanti bṛhatas tejasā| tad ūkāraṇidhanaṃ bhavati| etad vai pratyakṣaṃ bṛhato rūpaṃ yad ūkāro yad īkāraḥ| tena vai rūpasamṛddham| imam indra sutaṃ piba jyeṣṭham amartyaṃ madam iti jyaiṣṭhyam iva hy etarhy agacchan| atho tṛtīyasavana evaitad rasaṃ madaṃ dadhati
tāsu vāsiṣṭham| vasiṣṭho vā akāmayata virājaṃ paśyeyaṃ, tām avarundhīyeti| sa prastuvann evaitāṃ dakṣākṣarāṃ virājam apaśyat| tām upait, tām avārunddha| tad etad virājo 'nnādyasyāvaruddhis sāma| ava virājam annādyaṃ runddhe 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda| yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vāsiṣṭham ity ākhyāyate| tad v evācakṣate vasiṣṭhasyapriyam iti| vasiṣṭho vai jīto hataputro 'kāmayata bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyeyeti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājāyata| so 'bravīt priyaṃ vāvedaṃ mamābhūd yena priyāṃ prajām avārutsīti| tad eva priyasya priyatvam| tad etat prajananaṃ sāma| bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda| yad u vasiṣṭho 'paśyat tasmād vasiṣṭhasyapriyam ity ākhyāyate| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti| atha ṣoḍaśī| prātassavanabhājanaṃ prathamam ahar, mādhyandinabhājanaṃ dvitīyaṃ, tṛtīyasavanabhājanaṃ tṛtīyam| athaitad ukthabhājanam| ukthānāṃ vā eṣa eko yat ṣoḍaśī| tad yad atra ṣoḍaśī kriyate svenaivainaṃ tad āyatanena samṛddhayanti| tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛddhukaṃ bhavati
govit pavasva vasuvid dhiraṇyavid iti simānāṃ rūpam| kariṣyad dharivat traiṣṭubhaṃ rūpam| tasmād etās traiṣṭubhe 'han kriyante| retodhā indo bhuvaneṣv arpita ity ṛṣabham evaitad retodhāṃ prātassavane mahānāmnīṣv apisṛjanti prajananāya| tvaṃ suvīro asi soma viśvavid iti simānāṃ rūpam| taṃ tvā viprā upa girema āsata iti brāhmaṇā ha vai viprās, ta evainaṃ tad giropāsate| tvaṃ nṛcakṣā asi soma viśvata iti viśvata iti simānāṃ rūpam| pavamāna vṛṣabha tā vi dhāvasīty ṛṣabham evaitat prātassavane mahānāmnīṣv apisṛjanti prajananāya| sa naḥ pavasya vasumad dhiraṇyavad iti paśavo vai vasu suvarṇam| asuvarṇam iti vā āhur apaśum| paśavaś śakvaryaḥ| vayaṃ syāma bhuvaneṣu jīvasa ity āśiṣam evaitenāśāste| īśāna imā bhuvanāni vīyasa iti vīti simānāṃ rūpam| yujāna indo haritas suparṇya iti śakvaryo vai haritas suparṇyaḥ| tā evaitat prātassavane yujyante| tā yuktā mādhyandina savane 'bhyārohanti| tās te kṣarantu madhumad ghṛtaṃ paya iti paśavo vai madhu kṣīraṃ dadhi sarpir etat kṣaranti paśavaś śakvaryaḥ| tava vrate soma tiṣṭhantu kṛṣṭaya iti somasya ha vā idaṃ vrataṃ sarvam anūpatiṣṭhate
tā etā bhavanti jagatyas triṣṭubvarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ| yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatrardhyate| sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda| pavamānasya viśvavid ity anurūpo bhavati| viśvavid iti simānāṃ rūpam| tad āhus sāmna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇāhna iti| stotriyānurūpau bhavataḥ| prāṇo vai stotriyo, 'pāno 'nurūpaḥ| prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti| pra te sargā asṛkṣata sūryasyeva na raśmaya iti sargaśa iva vai paśavas sṛjyante| paśavaś śakvaryaḥ| ketuṃ kṛṇvan divas pari viśvā rūpābhy arṣasīty abhīti bhavati rathantarasya rūpam| rāthantaram etad ahaḥ| samudras soma pinvasa iti samudravatīr bhavanty āpo hy etad ahaḥ| jajñāno vācam iṣyasīti jāyate vai pūrveṇāhnā| jajñāna evaitena tasmāj jajñāno vācam iṣyasīti bhavati| pavamāna vidharmaṇi| krandaṃ devo na sūryaḥ|| iti sauryaṃ rūpaṃ mahānāmnīnām upagacchanti| sauryā hi mahānāmnayaḥ
pra somāso adhanviṣuḥ pavamānāsa indavaḥ| śrīṇānā apsu vṛñjate|| abhi gāvo adhanviṣur āpo na pravatā yatīḥ| punānā indram āśata|| ity āpa āpa iti bhavatya āpo hy etad ahaḥ| pra pavamāna dhanvasi somendrāya mādanaḥ| nṛbhir yato vi nīyase||ṛ. 9.24.3, sāma [https://sa.wikisource.org/s/3ki 963] iti saptarcaṃ bhavati| sapta vai prāṇāḥ| prāṇair evaitat samṛdhyamānā yanti, prāṇeṣu pratitiṣṭhantaḥ| tad āhur yat saptarcaṃ saptamasyāhno rūpam atha kasmāt pañcame 'han kriyata iti| sa brūyāt saptapadā vai śakvaryās, sapta grāmyāḥ paśavas, sapta caturuttarāṇi chandāṃsi, sapta mukhyāḥ prāṇās, saptaviṃśatir divyāni nakṣatrāṇi, saptaviṃśam etad ahar, etasyaiva sarvasyāvaruddhyā etasyopāptyā iti| uttaraṃ saptarcaṃ bhavati| abhipūrvam evaitat prāṇais samṛdhyamānā yanti| caturṛcaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ| paśava etad ahaḥ - paśūnām evāvaruddhyai| paryāso bhavati prajānāṃ dhṛtyai paśūnām upasthityai| triṇava stomo bhavati| triṇavā ime lokāḥ| eṣv evaital lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti
bhūr iti vyāhṛtiḥ| tad ayaṃ loko 'gnir devatā gāyatrī chandas trivṛt stomo rathantaraṃ sāma vasavo devatā vanaspatayaś cauṣadhayaś ca| bhuva iti vyāhṛtiḥ| tad idam antarikṣaṃ vāyur devatā jagatī chandas saptadaśa stomo vāmadevyaṃ sāma rudrā devatāpaś ca prāṇabhṛc ca| svar iti vyāhṛtiḥ| tad asau loka ādityo devatā triṣṭup chandaḥ pañcadaśa stomo bṛhat sāmādityā devatā candramāś ca nakṣatrāṇi ca| etad ime lokās triṇavā bhavanti| tad āhur mithunāni catvāry ahāny, amithunaṃ pañcamam ahaḥ| ācaturaṃ vāva mithunaṃ prajananam| tad yat tava śriyo varṣasyeva vidyuta ity āgneyam ājyaṃ bhavati| tenaiva mithunaṃ pañcamam ahaḥ kriyate| taveti puṃso rūpaṃ, śriya iti striyai| varṣasyeveti puṃso, vidyuta iti striyai| agna iti puṃsa, uṣasām iveti striyai| yad oṣadhīr iti striyā, abhisṛṣṭa iti puṃsaḥ| abhipūrvam evaitan mithunaṃ prajananaṃ dadhati yajamānasya prajātyai
vātopajūta iṣito vaśaṃ anu tṛṣu yad annā veviśad vitiṣṭhase| ā te yatante rathyo yathā pṛthak śardhāṃsy agne ajarasya dhakṣataḥ|| iti| yadā vā agniṃ vāta upavājayaty atha sa mahad dīpyate| tad etad dīptir eva brahmavarcasasya rūpam| medhākāraṃ vidathasya prasādhanam agniṃ hotāraṃ paribhūtamaṃ matim| tvām arbhasya haviṣas samānam it tvāṃ maho vṛṇate nānyaṃ tvat|| iti yac ca ha vā arbhakaṃ havir yac ca mahas tasya sarvasyāgnim eva hotṛtvāya vṛṇute| purūruṇā cid dhy asty avo nūnaṃ vāṃ varuṇa| mitra vaṃsi vāṃ sumatim|| iti maitrāvaruṇaṃ bhavati duriṣṭasyaivāveṣṭyai| yad dha vai kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśastaṃ vidhuraṃ tasya ha vā etad aveṣṭyai| tā vāṃ samyag adruhvāṇeṣam aśyāma dhāma ca| vayaṃ vāṃ mitrā syāma|| pātaṃ no mitrā pāyubhir uta trāyethāṃ sutrātrā| sāhyāma dasyūṃs tanūbhiḥ|| ity āśiṣam evaitenāśāste
uttiṣṭhann ojasā sahety aindraṃ bhavati| triṇavo vai stoma ojo vīryam| tam evaitat pratyakṣam anuvadanti| anu tvā rodasī ubhe itīme ha vāva rodasī| ete evaitad abhivadati| spardhamānam adadātām ity ete vā enaṃ tat spardhamānam anvadadātām| indra yad dasyuhābhava iti ghnadvat| etad vai yajamānasya svaṃ stotraṃ yad brahmaṇaḥ| sva eva tad āyatane yajamānasya sarvaṃ pāpmānaṃ ghnanti| vācam aṣṭāpadīm ahaṃ navasraktim ṛtāvṛdham| indrāt pari tanvaṃ mame|| iti gāyatrī vai vāg aṣṭāpadī| tasyai trivṛd eva stoma sraktayaḥ| etad vai daivyaṃ paramaṃ mithunaṃ prajananaṃ yat trivṛc ca stomo gāyatrī ca chandaḥ| daivyam eva tat paramaṃ mithunaṃ prajananaṃ dadhati yajamānasya prajātyai
tām āhur ārambhaṇatas tṛcasya kāryā| mukhato vai retas siktaṃ, tad itaḥ prajāyate| tad vai reto yad itas sicyate| annād dhi retas sicyata iti| tadā āhur upariṣṭād eva kāryā - idaṃ vai prajananam, itaḥ prajāḥ prajāyante - yataḥ prajāḥ prajāyante tataḥ prajāyāmahā iti| tasmād upariṣṭād eva kāryā| indrāgnī yuvām ima ity aindrāgnaṃ bhavati| abhistomā anūṣateti bahūn stomān abhivadati| ekastomāny anyāny ahāni bhavanti| athaitat triṣṭomam| tasmād abhi stomā anūṣateti bahūn stomān abhivadati| pibataṃ śaṃbhuvā sutam|| yā vāṃ santi puruspṛho niyuto dāśuṣe narā| indrāgnī tābhir ā gatam|| tābhir ā gacchataṃ naropedaṃ savanaṃ sutam| indrāgnī somapītaye|| ity ekadevatyāny anyāni stotrāṇi bhavanty, athaitad dvidevatyam| yathobhayāpadī pratitiṣṭhet tādṛk tat| triṇava stomo bhavati| triṇavā ime lokāḥ| eṣv evaital lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti