मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Tṛtīya kāṇḍam, Khaṇḍas 301–310

3
Khaṇḍikā 301

tāsu vāmadevyam| stutaśastrayor ha khalu vā eṣā śāntir yad vāmadevyam| yad dha vai kiṃ ca yajñasya mithyolbaṇaṃ kriyate tad etenaiva śamayitvottiṣṭhanti| matyaṃ vā etad yajñasya yad vāmadevyam| sa yathā sthūlaloṣṭam matyena śamayed evam evaitad vāmadevyena sarvāṇi stutaśastrāṇi śamayanti| prajāpatir ha khalu vā etat stotrāṇāṃ yad vāmadevyam| yathā ha vā idaṃ prajāpatau sarvā jātavidyāḥ pratitiṣṭhanty evaṃ ha vai vāmadevye sarvāṇi stotrāṇi pratitiṣṭhanti| yonir vai vāmadevyam| tad daśame 'han yoneś cyāvayanti| tasmād daśamāsyā garbhā yoneś cyavante prajātyai| prāṇā vai vāmadevyam| tad āhur vīva vā ete prāṇair ṛdhyante ye yajñīyasya karmaṇo 'tipādayanti, yadi vā nātipādayanti| ko hi tad veda yadi te 'ti vā pādayanti na vā| tad yad atra vāmadevyaṃ bhavati prāṇair eva tat samṛdhyante| sad dha khalu vai vāmadevyaṃ stotrāṇāṃ, sad agnir devatānāṃ, sad virāṭ chandasāṃ, sat trayastriṃśa stomānām| saty evaitat sannidhāyottiṣṭhanti| sad eva bhavanti| etāṃ ha khalu vā etad dvādaśāhayājī catuṣpadīṃ devāsandīm avivyādhinīm antato 'bhyārohati vāmadevyaṃ sāmāgniṃ devatāṃ virājaṃ chandas trayastriṃśaṃ stomam| abhi haitām ārohati ya evaṃ veda

Khaṇḍikā 302

gaurīvitir vā etaṃ śāktyas trayastriṃśaṃ stomam apaśyad ubhayeṣāṃ paśūnām avaruddhyai ye ca grāmyā ye cāraṇyāḥ| tato vai sa ubhayān paśūn avārunddha| tad yat trayastriṃśaṃ stomaṃ nāntaryanti tasmāt trayastriṃśa stomo 'ntataḥ kriyata, ubhayeṣām eva paśūnām avaruddhyai| puruṣo ha vā eṣa parastād dhitas tiṣṭhati| daśa vai puruṣasya hastyā aṃgulayo, daśa padyā, daśa prāṇā, dve pratiṣṭhe, ātmā trayastriṃśaḥ| parāñca āraṇyāḥ paśavaḥ prerate| tasmād abhyāsṛṇato mṛgaṃ śrayante| abhyāsṛṇato hy eṣa etat kriyate| prajāpater vā eta ekavīrāḥ putrā, yad dvādaśāhasya stomāḥ| tad āhuś caturviṃśam etad ahaḥ| tat sarvam eva caturviṃśaṃ kāryam, eteṣāṃ prajāpateḥ putrāṇām ekavīrāṇām avilomāyeti| yad va evaitās trayastriṃśadakṣarā bhavanti tena trayastriṃśaṃ stomaṃ nāntaryanti| bhūyāṃsi tu rūpāṇy aparādhyante| itarāṇy eva bhūyāṃsi rūpāṇi| trayastriṃśa eva kāryaḥ| trayastriṃśad vai sarvā devatāḥ| sarvāsv evaitad devatāsu yajñasyāntataḥ pratitiṣṭhanti| atho eṣa vāva dṛḍhaḥ pratiṣṭhitas sarvadevatya stomo yatra trayastriṃśaḥ| tasmāt trayastriṃśa eva stomo 'ntataḥ kārya iti

Khaṇḍikā 303

sampadaṃ ha tu lobhayanti| brahmasāmna eva nava stotryā upādāyātropadadhyāt| na sampado yanty, ubhayeṣu stomeṣu pratitiṣṭhanti ya cāyujo ye ca yugmantaḥ| tad yathāntarīṣe tiṣṭhan vimu़ñced evam evaitad vāmadevyena sarvāṇi stuśastrāṇy antato vimucyante| tad āhur vyucyā3 na vyucyā3m iti| na vyucyam ity āhuḥ| ājiṃ vā ete yanti ya etad ahar āgacchanti| teṣām eṣa hīyate ya upahanyate| sa yathā hīnam upādadhīta tādṛk tat| yo vai hīnam upādhatta ubhau vāva tau hīyete| atho prajāpatiṃ vaivaitenāhnā pariveviṣanti| tad yan na vyāhuḥ ko hi śreyasaḥ pariveṣaṇam avavaditum arhati| yo vai śreyasaḥ pariveṣaṇam avavadati yayā vai sa tam ārtyā kāmayate tayainaṃ ninayati| tad āhuḥ brahmaiva vibrūyād iti| brahma vai brahmā| brahmaiva tad yajñaṃ vyāha| atho āhur udgātaiva vibrūyād iti| prajāpatir vā udgātā| prajāpatir eva tad yajñaṃ vyāha| atho āhur yajamāna eva vibrūyād iti| yajño vai yajamānaḥ| yajña eva tad yajñaṃ vyāha| atho yathākāmaṃ vai svaṃ pariveṣaṇaṃ praśāstīti| atho āhuḥ prāṅ evotkramy krośed - ity amī akurvatety amī akurvateti| tad eva vyuktaṃ cāvyuktaṃ ceti| tad u vā āhur vyucyam eva| yad avyucyamāne tūṣṇīm āsīran vicchidyeran vai yajñād yajñīyasyaivānārtir upetyāvycyam eveti| tad yāvatā vyāha tad dhotre prāha| tad dhotānuṣṭubham abhi saṃpādayati - sam idaṃ daśamam ahar apādīti| saṃvyāharanti yad evātronākṣarāsu stuvanti yad atirecayanti| tad evaitatprajāpatim abhi saṃpādayanti saṃpariveṣaṇaṃ praśāsti

Khaṇḍikā 304

apaśavyā iva vai yugmanta stomā ślakṣṇā iva hi samā iva| tad yat trivṛtaṃ stomam anvavasyanti mithunatvāyaiva prajātyai| ūnātiriktād vai mithunāt prajāḥ paśavaḥ prajāyante| pra prajayā paśubhir jāyate ya evaṃ veda| iyaṃ vai pṛthivyarikṣevā lokam āsīt| sākāmayata pṛśniṃ varṇaṃ puṣyeyam iti| saitam mantram apaśyat āyaṃ gauḥ pṛśnir akramīd iti| tato vā iyaṃ pṛthivī pṛśniṃ varṇam apuṣyat| pṛśniṃ ha vai varṇaṃ prajayā paśubhiḥ puṣyati ya evaṃ veda| tad āhur ūrdhvā vā ete svargalokaṃ rohanti ye yajante| ta īśvarāḥ parāñco 'tipattor iti| tad yat sarparājñīṣu stuvanti - iyaṃ vai sarparājñī - asyām evaitat pratitiṣṭhanti| iyaṃ vai sarpatāṃ rājñī| na ha vā enaṃ sarīsṛpaṃ hinasti ya evaṃ veda

Khaṇḍikā 305

gāyatrīṣu stuvanti - gāyatrī vai chandasām ayātayāmny - ayātayāmatāyā eva| tisṛṣu stuvanti - trayo vā ime lokā - eṣāṃ lokānāṃ samaṣṭyai| atho trayo vai prāṇāpānavyānāḥ| tān evaitat saṃtatya teṣu pratiṣṭhāyodṛcam aśnuvate| gāyatraṃ sāma bhavaty - ayātayāma vai gāyatram - ayātayāmatāyā eva| atho mano vai gāyatram| manasaivainat tat samṛddhayanti, manasopāvartayanti, manasā hiṃkurvanti, manasā prastauti, manasādim ādatte, manasodgāyati, manasā pratiharati, manasopadravati, manasā nidhanam upayanty asamāptasya samāptyai| yad vai devā yajñasya vācā na samāpnuvaṃs tad asya manasā samāpnuvan| tad yan manasā stuvanty asamāptasyaiva samāptyai| raso vā etasyāhno 'tyanedat| tam manasaiva paryagṛhṇan| eṣa vai sa rasaḥ tad yan manasā stuvanti rasasyānatinedāya

Khaṇḍikā 306

mahāvratabhājanaṃ vā etā ṛcaḥ| sa yāvan mahāvratenāvarunddhe tāvad avarunddha etābhi ṛgbhis tuṣṭuvānaḥ| manaso vā anyad ahar āsīd vāco 'nyat| tad yan manaso 'har āsīt tad devā saṃgṛhyordhvā svargaṃ lokam udakrāman| atha yad vāco 'har āsīt tad etad ahar abhavat| tenāsmin loke prajayā ca paśubhiś ca pratyatiṣṭhan| tad yan manasā stuvanti tasyaivāhno 'nukhyātyai| caturhotṝn hotānuvyācaṣṭe - brahma vai caturhotāraḥ| brahma vā asyai stotraśastrāṇām āptum arhati| etāny u ha vai devānāṃ guhyāni nāmāni yac caturhotāraḥ| tāny eva tat prakāśaṃ gamayati| tāny etaṃ prakāśaṃ gatāni prakāśatāṃ gamayanti| gacchati prakāśatāṃ ya evaṃ veda| tad yaṃ brāhmaṇam alaṃ yaśase santam atha yaśo nārcchet so 'raṇyaṃ paretya granthīn udgrathya, tebhyaś caturhotṝn vyācakṣīta, brāhmaṇaṃ vopadraṣṭāraṃ kṛtvā| etāny u ha vai devānāṃ guhyāni nāmāni yac caturhotāraḥ| tāny eva tat prakāśaṃ gamayati| tāny enaṃ prakāśaṃ gatāni prakāśatāṃ gamayanti| gacchati prakāśatāṃ ya evaṃ veda

Khaṇḍikā 307

tūṣṇīṃ stutaṃ vācānuśaṃsati| tasmād yan manasādhigacchati tad vācā vadati| tasmād oṣadhayo mūlato jāyante 'grataḥ pacyante| tad āhus samiṣṭeṣu patnīsaṃyājeṣu stotavyā3m asamiṣṭeṣū3 iti| asamiṣṭeṣv ity āhuḥ| pratīcīṣv evāsu tad garbhān dadhati| strī balaṃ ca ha tu bhavati pāpavasyasaṃ ca| samiṣṭeṣv eva stotavyaṃ pāpavasyasasya vyāvṛttyai| atho ha na tathā strī balaṃ bhavati| atho hāsu tat parācīṣv eva garbhān dadhati| pratyañcaś ca vai parāñcaś ca manuṣyās saṃbhavanti| tasmāt samiṣṭeṣva eva stotavyam iti| audumbarīṃ samārabhant - ūrg vā annam udumbara - ūrjaṃ evānnādyasyāvaruddhyai| vācaṃ yacchanti| vāg vai brahma| vācam eva tad brahma yajñam ātmasu yacchanti| iha dhṛtir iha sva dhṛtir mairamo mairamatir iti| yac cittaṃ yā dhṛtir yan mano yā vāk tāny evaitad ātmasu yacchanti| yad astam ite visṛjerann ahar bhrātṛvyalokam ucchiṃṣyuḥ| yad anastam ite visṛjeran rātriṃ bhrātṛvyalokam ucchiṃṣyuḥ| ardhāstam ita āhavanīyaṃ paretya visṛjante| ubhābhyām eva tad ahorātrābhyāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyam antaryanti| ubhābhyām evāhorātrābhyāṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyam antareti ya evaṃ veda| tad u vā āhur astam ita eva visṛjyam| ahorātre vai parivartamāne saṃvatsaram āpnutaḥ| saṃvatsaro yajñaḥ| yajñam evaitad āptvā visṛjanta - upasṛjan dharuṇaṃ mātre mātaraṃ dharuṇo dhayan rāyas poṣam iṣam ūrjam asmāsu dīdharat svāheti| sa yathā nyokasaṃ gāṃ saṃyujya prārjayed evam evaitad vācaṃ ca yajamānaṃ ca saṃyujya prārjayanti| yathā hainayā vadati, tathaibhyo 'napakramaṇī bhavati| te yaṃ kāmaṃ kāmayeraṃs taṃ dhyāyeyuḥ| sa haivaibhyaḥ kāmas samṛdhyate| subrahmaṇyayā vācaṃ visṛjante| brahma vai subrahmaṇyā| brahma vāk| brahmaṇaiva tad vācaṃ visṛjante

Khaṇḍikā 308

agnir eva prathamam ahar, indro dvitīyaṃ, prajāpatis tṛtīyaṃ, bṛhaspatiś caturthaṃ, marutaḥ pañcamaṃ, viśve devāṣ ṣaṣṭhaṃ, vasavas saptamaṃ, rudrā aṣṭamam, ādityā navamaṃ, prajāpatir eva daśamam ahaḥ| iyam eva dik prāyaṇam, iyam udayanam| tasmād asāv āditya ito 'stam etīta udeti| etad eva prāyaṇaṃ codayanaṃ cānusaṃcarati| āśus trivṛd, bhāntaḥ pañcadaśo, vyoma saptadaśo, dharuṇa ekaviṃśa, ojas triṇavaḥ, pratiṣṭhā trayastriṃśo, brahma caturviṃśaḥ, kṣatraṃ catuścatvāriṃśo, vivarto viśāṃ stomo 'ṣṭācatvāriṃśaḥ, prajāpatir eva daśamam ahaḥ

Khaṇḍikā 309

tad yad āśus trivṛd iti, yathā kṣipraḥ pakṣy evam eṣa yat trivṛt stomaḥ| atha yad bhāntaḥ pañcadaśa iti kṣatraṃ hi tat| kṣatram u vai bhāti| atha yad vyoma saptadaśa iti, prajāpatir hi saḥ| prajāpatir vai vyoma| atha yad dharuṇa ekaviṃśa ity asau hi sa ādityaḥ| etasmin vā idaṃ sarvaṃ dhṛtam| atha yad ojas triṇava iti, maruto hi saḥ| ojo vai vīryaṃ marutaḥ| ojo vīryaṃ triṇavaḥ| atha yat pratiṣṭhā trayastriṃśa ity, anto hi saḥ| atha yad brahma caturviṃśa iti| gāyatrī hi sā| brahma vai gāyatrī| atha yat kṣatraṃ catuścatvāriṃśa iti triṣṭub bhi saḥ| kṣatram u vai triṣṭup| atha yad vivarto viśāṃ stomo 'ṣṭācatvāriṃśa iti, jagatī hi sā| viḍ vai jagatī| viśa u vā idaṃ sarvaṃ vivartam| atha yat prajāpatir eva daśamam ahar ity anuṣṭub bhi sā| prajāpatir vā anuṣṭup| idam eva prāyaṇam, idam udayanam| tasmād ita eva prayanty ata udyanti| agnir eva prāyaṇam, āditya udayanam| anuṣṭhyaitaṃ lokaṃ prajānann eti ya evaṃ veda

Khaṇḍikā 310

gāyatramukho vai prathamas tryahaḥ| tasmād ayam agnir asmin loka ūrdhvo dīdāya| gāyatramadhyo dvitīyas tryahaḥ| tasmād ayaṃ vāyur asminn antarikṣe tiryaṅ pavate| gāyatrottamas tṛtīyas tryahaḥ| tasmād asāv arvāṅ ādityo divas tapati| etā vai deveṣavaḥ praṇihitā aniśitā anilayantīr eṣu lokeṣu sarvaṃ pāpmānam apasedhantīs tiṣṭhanty - agniḥ pṛthivyāṃ, vāyur antarikṣa, ādityo divi| etā asya sarvaṃ pāpmānam apaghnatyo yanti ya evaṃ veda| etābhir vai vijitibhir viviktibhir vijitā viviktā ime lokā yathāyatham| yasmād ete samāne yajñakratau santo 'tha nānā bhavanti tasmād dha vai devāḥ pitaro manuṣyās samāne loke santo 'nusaṃdadarśire| etābhir ha vijitibhir viviktibhir vijitā viviktā yathāyatham