tisro vāca ud īrata ity ārbhavasya pavamānasya gāyatryo bhavanti tṛtīyasyāhno rūpam| tenaiva trīṇy ahāni kalpante| gāvo mimanti dhenavaḥ| harir eti kanikradat|| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai| paśavo hy etad ahaḥ| abhi brahmīr anūṣatety abhīti bhavati rathantarasya rūpam| rāthantaram etad ahaḥ| rāyaḥ samudrāṃścaturo'smabhyaṃ soma viśvataḥ | ā pavasva sahasriṇaḥ || [https://sa.wikisource.org/s/3kg 871] rāye samudrāṃś catura iti caturthasyaivāhnaḥ prajātyai| asmabhyaṃ soma viśvata iti viśvavatīr bhavanti| vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ| ā pavasva sahasriṇa iti yad vai śatavat taj jagatyai rūpam| jāgatam etad ahaḥ| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| atha [https://sa.wikisource.org/s/1z9g pāṣṭhauham]| pāṣṭhauhīr āṅgirasa svargakāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa svargaṃ lokam āśnuta| tad etad svargyaṃ sāma| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| yad u pāṣṭhauhīr āṅgiraso 'paśyat tasmāt pāṣṭhauham ity ākhyāyate| hūtiś ca ha khalu vā ete sāmanī pratiśrutiś ca - ho ye ho vā hā ho ity evaitenāṅgiraso 'hvayan| hā o vā o vā ity anena pratyaśṛṇvan| te ha vā ete sāmanī hūtiś caiva pratiśrutiś ca, svargye, svargasya lokasya samaṣṭyai| ā sotā pari ṣiñcateti parivatīr bhavanty antasya rūpam| anto hy etad ahaḥ
tāsu vācassāma| niṣkaryā devās satram āsate| te svargaṃ lokaṃ na prajānann etat tṛtīyam ahaḥ| te 'kāmayanta pra svargaṃ lokaṃ jānīyāmedaṃ tṛtīyam ahar iti| tān vāksāma gāyamānopāplavata| tad apaśyan| tenāstuvata| tenārdhnuvan| tena svargaṃ lokaṃ prajānann etat tṛtīyam ahaḥ| tad etad ṛddhi svargyaṃ sāma| ṛdhnoti, gacchati svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| yad dha vai śivaṃ śāntaṃ vācas tat sāma| sāman vadatīti vā āhuḥ| sādhu vadantaṃ tad yad etat sāma bhavati śivenaivaitad vācaś śāntena tryahaṃ śamayanti| yad u vāksāma gāyamānopāplavat tasmād vācassāmety ākhyāyate| sakhāya ā ni ṣīdata punānāya pra gāyateti pravatīḥ parivatīr bhavanti| tad yat pravatīr bhavanti caturthasyaivāhnaḥ prajātyai| atha yat parivatīr antasya rūpam - anto hy etad ahar - yo 'ntas so 'nto 'sad iti| pari parīti vā antaṃ paryanti
tāsu śauktum| aṅgiraso vai tapas tepānā aśocan| te 'kāmayantāpa śucaṃ hanīmahīti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tena śucam apāghnata| tad yac chucam apāghnata tac chauktasya śauktatvam| apa śucaṃ hate ya evaṃ veda| śuktir āṃgirasa svargakāmas tapo 'tapyata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tato vai sa svargaṃ lokam āśnuta| tad etat svargyaṃ sāma| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| yad u śuktir āṅgiraso 'paśyat tasmāc chauktam ity ākhyāyate| sutāso madhumattamās somā indrāya mandina iti madvatīr bhavanti| raso vai madaḥ| dhītam ivaitad yat tṛtīyasavanam| tad yad etā madvatīr bhavanti rasam evāsminn etad dadhaty aivainad etena pyāyayanti| pavitravanto akṣaran devān gacchantu vo madā ity abhipūrvam evāsmiṃs tad rasaṃ madaṃ dadhati| indur indrāya pavata iti devāso abruvan| vācas patir makhasyate viśvasyeśāna ojasā|| iti viśvavatīr bhavanti| vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ| sahasradhāraḥ pavate samudro vācamīṅkhaya iti yad vai śatavat sahasravat taj jagatyai rūpam| jāgatam etad ahaḥ
tāsu gaurivītam uktabrāhmaṇam| atha tvāṣṭrīsāma vīrajananaṃ sāma| asya vīro jāyate ya evaṃ veda| atho caturthasyaivāhnaḥ prajātyai| prajananaṃ hy etad yat tvāṣṭrīsāma| tan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhāyai| samudraṃ vā etenārambhaṇaṃ praplavante ya ārbhavaṃ pavamānam upayanti| yad yan madhyenidhanaṃ bhavati pratiṣṭhityā eva| tad u niṣiddham iva bhavaty antasya rūpam| anto vai svargo lokānām| svargāyaital lokāyāhriyate yat tṛtīyam ahaḥ| tad yad etan niṣiddham iva bhavati svargasyaiva lokasyānatipādāya| pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇas pata iti pavitravatīr bhavanti| pavitram iva vā idaṃ vitataṃ yad antarikṣam| antarikṣabhājanam etad ahaḥ| prabhur gātrāṇi pary eṣi viśvata iti viśvavatīr bhavanti| vaiśvadevaṃ hy etad ahaḥ| ataptatanūr na tad āmo aśnute śṛtāsa id vahantas saṃ tad āśateti samaṣṭayai| tapoṣ pavitraṃ vitataṃ divas pade śocanto asya tantavo vy asthiran| avanty asya pavitāram āśavo divaḥ pṛṣṭham adhi tiṣṭhanti tejasā|| iti svargasyaiva lokasya samaṣṭayai| arūrucad uṣasaḥ pṛśnir agriya ukṣā mimāti bhuvaneṣu vājayuḥ| māyāvino mamire asya māyayā nṛcakṣasaḥ pitaro garbham ā dadhuḥ|| iti punar evaitat tṛtīye 'hani garbham ādadhati caturthasyaivāhnaḥ prajātyai
tāsv ariṣṭaṃ yajñasyaivāriṣṭayai| yad dha vai kiṃ ca yajñasya duṣṭutaṃ duśśastaṃ vidhuraṃ tasya ha vā etad ariṣṭayai| ariṣṭo ha vā etena yajñaḥ| devā vā etaṃ dvādaśarātram atanvata| teṣāṃ yad yad ariṣyat tad ariṣṭenāriṣṭam akurvata| tad ariṣṭasyāriṣṭatvam| ariṣṭena dvādaśarātreṇa pāpmānaṃ tarati śriyam aśnute ya evaṃ veda| tat trīl̤aṃ bhavati - paśavo vā il̤ā| paśava etad ahar - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhayai| bheṣajaṃ ha khalu vai tisra il̤āḥ| etad dha vai śivaṃ śāntaṃ vāco yat tisra il̤āḥ| tad yat trīl̤aṃ tṛtīye 'hani bhavati tenaiva trīṇy ahāni śamayanti| atha yajñāyajñīyam uktabrāhmaṇam| pra maṃhiṣṭhāya gāyateti pramaṃhiṣṭhīyam uktabrāhmaṇam| taṃ te madaṃ gṛṇīmasīti madvatīr bhavanti| abhipūrvam evaitat tṛtīyasavane rasaṃ madaṃ dadhati| tāsu hārivarṇam uktabrāhmaṇam| tac caturakṣaraṇidhanaṃ bhavati - catuṣpadā vai paśavaḥ| paśava uṣṇig - abhipūrvāṇām eva paśūnām avaruddhayai
śrudhī havaṃ tiraścyā iti tairaścam| ūrdhvān vā anye lokān devāś carṣayaś cājayan| atha tiraścir āṃgiraso 'kāmayata - tiraśco 'haṃ lokāñ jayeyaṃ, yenemā āpa syandante, yenāyaṃ vāyuḥ pavate, yenāsāv āditya eti, yena candramā yena nakṣatrāṇīti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tena tiraśco lokān ajayad, yenemā āpa syandante, yenāyaṃ vāyuḥ pavate, yenāsāv āditya eti, yena candramā yena nakṣatrāṇi| ūrdhvān ha vā anyaiḥ karmabhir lokāñ jayanti| athaitena tiraśca ubhayān lokān sadhrīcaḥ| jayati tiraścaś cordhvāṃś ca ya evaṃ veda| tiraścir hāṃgirasaś cakame - 'va vīrāṃś ca paśūṃś ca rundhīyeti| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| śrudhī havaṃ tiraścyā indra yas tvā sarpayati| suvīryasya gomato rāyas pūrdhi mahaṃ asi|| ity eva vīrāṃś ca paśūṃś cāvarunddhe| tad u vīrāṇāṃ ca paśūnāṃ cāvaruddhiḥ| ava vīrāṃś ca paśūṃśa ca runddhe ya evaṃ veda| yad u tiraścir āṃgiraso 'paśyat tasmāt tairaścam ity ākhyāyate| devān vai svargaṃ lokaṃ yato rakṣāṃsy anvasacanta| te 'kāmayantāpa rakṣāṃsi hanīmahīti| ta etat sāmāpaśyan| tad devapurām eva kṛtvā tiryak paryauhan| tena rakṣāṃsy apāghnata| tad u rakṣasām apahatiḥ| apa rakṣaḥ pāpmānaṃ hate ya evaṃ veda| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti
yadāpyate yajña, āpyante chandāṃsy, āpyante devatā, āpyanta ime lokā, atha kena caturtham ahas tāyat ity āhuḥ| vācaiveti brūyāt| vāg eva tat ucchiṣyate 'kṣaram eva tryakṣaraṃ pariśiṣyate| tad evottaraṃ tryaham anuvidadhāti| yad āhāpyate yajña iti - prātassavanabhājanaṃ prathamam ahar, mādhyandinabhājanaṃ dvitīyaṃ, tṛtīyasavanabhājanaṃ tṛtīyaṃ - tena yajña āpyate| yad āhāpyante chandāṃsīti - gāyatraṃ prātassavanaṃ, traiṣṭubhaṃ mādhyandinaṃ savanaṃ, jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ - tena chandāṃsy āpyante| yad āhāpyante devatā iti - vasūnāṃ prātassavanaṃ, rudrāṇāṃ mādhyandinaṃ savanam, ādityānāṃ tṛtīyasavanaṃ - tena devatā āpyante| yad āhāpyanta ime lokā iti - idaṃ prātassavanam, idaṃ mādhyandinaṃ savanam, adas tṛtīyasavanaṃ - teneme lokā āpyante| akṣaram eva tryakṣaraṃ pariśiṣyate| tad evottaraṃ tryaham anuvidadhāti| yo vai caturthe 'hanīndraṃ vedendriyāvān bhavati| vāg vāva caturthe 'hanīndraḥ| indriyāvān bhavati ya evaṃ veda
etā bhavanti pra ta āśvinīḥ pavamāna dhenava iti pravatīḥ prāyaṇīye 'han| praṇinīṣeṇyaṃ vā etad ahaḥ| preti gāyatryai rūpam| gāyatryā evaitad rūpeṇa prayanti| divyā asṛgran payasā dharīmaṇīti virājām evaitad rūpam upagacchanti| vairājaṃ hy etad ahaḥ| prāntarikṣāt sthāvarīs te asṛkṣatety antarikṣavatīr bhavanti| antarikṣabhājanaṃ vai tṛtīyam ahaḥ| tṛtīyād ahna etat prajātam| ye tvā mṛjantya ṛṣiṣāṇa vedhasa iti mṛjantīva vai jātam| jāyata u etenāhnā| ubhayataḥ pavamānasya raśmaya ity ubhābhyāṃ ha vā etat tryahābhyāṃ prajanayanti| praiva pūrvasmāj janayanti, tanvata uttarasmāt| dhruvasya sataḥ paryanti ketava ity ahar vai dhruvaṃ chandāṃsi ketavaḥ| sa yathā śrāntān anaḍuha ūrdhvāṃs tān dvipariṇāyaṃ dhuri yuñjyur evam evaitad dvipariṇāyaṃ chandāṃsi yuñjanty āpteṣv ahassu| yadi pavitre adhi mṛjyate harir iti mṛjantīva vai jātam| jāyata u etenāhnā| sattā ni yonau kalaśeṣu sīdatīti somam evaitat pratyakṣam anuvadanti| viśvā dhāmāni viśvacakṣa ṛbhvasaḥ prabhoṣ ṭe sataḥ paryanti ketava ity agnir ha vā imān lokān anu prabhuḥ| tam evaitat prātassavanāt prajanayanti| taṃ prajātaṃ mādhyandine savane manthanti| vyānaśī pavase soma dharmaṇā patir viśvasya bhuvanasya rājasīti sa hy asya viśvasya bhuvanasya rājati
tā etā bhavanti jagatyo gāyatravarṇā ahno rūpeṇa samṛddhāḥ| yatra vā ahārūpeṇa samṛddhayanti saṃ tatra ṛdhyate| sam asmā ṛdhyate ya evaṃ veda| etasya ha vai sandher arpaṇaṃ na dadṛśe| jagadantaḥ pūrvas triyaho bhavati| jagatyaitad ahaḥ pratipadyante| samād evaitat samam upayanti| yo vai stoma caturyujaṃ veda vahanty enaṃ catasras saṃyuktāḥ| jagadantaḥ pūrvas triyaho bhavati| jagatyaitad ahaḥ pratipadyante| sa yathā praṣṭi praṣṭiyugāya niyujyād evam evaitat pūrvasmiṃs triyaha uttaraṃ tryaham anuniyunakti| vahanty enaṃ catasras saṃyuktā ya evaṃ veda| yo ha khalu vai vyūḍhacchandās sa samūḍhacchandā, yas samūḍhacchandās sa vyūḍhacchandāḥ| jagadantaḥ pūrvas triyaho bhavati| jagatyaitad ahaḥ pratipadyante| samād evaitat samam upayanti| triṣṭubanto dvitīyas tryaho bhavati| triṣṭubhā tṛtīyaṃ triyahaṃ pratipadyante| samād evaitat samaṃ saṃkrāmanti yatrāntas tṛtīyas triyaho bhavati| gāyatryā daśamam ahaḥ pratipadyante| samād evaitat samaṃ saṃkrāmanto yanti| eṣa ha vāva samūḍhacchandāḥ| pavamāno ajījanad iti janadvān anurūpo bhavati| ṣoḍaśinam evaitat prātassavanāt prajanayanti| taṃ prajātaṃ tṛtīyasavana ārabhante| tad āhur ahna eva rūpaṃ stotriyeṇārabhante 'nurūpeṇa sāmna iti stotriyānurūpau bhavataḥ| prāṇo vai stotriyo, 'pāno 'nurūpaḥ| prāṇāpānābhyām evaitat samṛdhya prayanti
divaś citraṃ na tanyatuṃ jyotir vaiśvānaraṃ bṛhad iti bṛhato rūpam upagacchanti| bārhataṃ hy etad ahaḥ| pavamānasya te rasaḥ, pavamāna rasas taveti samānam anutudati vairājarūpam| anutunnaṃ hi vairājasya rūpam| pra yad gāvo na bhūrṇaya iti prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti| prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ| tveṣā ayāso akramur ghnantaḥ kṛṣṇām apa tvacam iti pāpmā vai kṛṣṇā tvak| tām evaitenāpaghnate| suvitasya vanāmahe ati setuṃ durāyyam iti pūrvo ha vai triyahas setur durāyyas tam evaitenātitaranti| śṛṇve vṛṣṭer iva svanaḥ pavamānasya śuṣmiṇaḥ| caranti vidyuto divi|| iti bṛhato rūpam upagacchanti| bārhatam hy etad ahaḥ| ā pavasva mahīm iṣaṃ gomad indo hiraṇyavat| aśvavat soma vīravat|| iti gomatīḥ paśumatīr bhavanti paśūnām evāvaruddhayai| pavasva viśvacarṣaṇa ā mahī rodasī pṛṇā| uṣās sūryo na raśmibhiḥ|| iti sūryavatīr bhavanti| sauryaṃ hy etad ahar ekaviṃśa pratiṣṭhā vairājam| pari naś śarmayantyā dhārayā soma viśvataḥ| sarā raseva viṣṭapam|| iti parivatīr bhavanty antasya rūpam| anto hy etad ahaḥ| āśur arṣa bṛhanmate pari priyeṇa dhāmnā| yatra devā iti bruvan|| pariṣkṛṇvann aniṣkṛtam ayaṃ sa yo divas pari iti pariparīti bhavaty antasya rūpam| anto vā anuṣṭup chandasām| ānuṣṭubham etad ahaḥ