tad āhur annādyaṃ vā etasmād dharanti yasmād agniṃ harantīti| tam anumantrayeta - punar ūrjā ni vartasva punar agna iṣāyuṣā| punar naḥ pāhy aṃhasaḥ|| saha rayyā nivartasvāgne pinvasva dhārayā| viśvapsnyā viśvatas pari|| iti punar evānnādyam ātman dhatte| yena prastauti tena nidhanam upayanti| tasmād asāv āditya ā ca parā ca saṃcarati| yata evādyodagāt tata śva udetā| atha vāmadevyam| paśavo vāmadevyam| paśumanta eva bhavanty enena tuṣṭuvānāḥ| viśvāḥ pṛtanā abhibhūtaraṃ naras sajūs tatakṣur indraṃ jajanuś ca rājasa iti janadvatīr bhavanti| janadvad etasya vairājasyāhno rūpam
tāsu traiśokam| vyavaplīnātīva vai vairājaṃ yajñam| taṃ traiśokenottabhnuvanti varṣīyaseva chandasā| ime vai lokās saha santas tredhāpyāyan| te 'śocan yathaikas tredhā vicchannaś śoced evam| te devā abruvann eteṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraś śuco 'pahanāmeti| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tenaiṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraś śuco 'pāghnan| tad yad eṣāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ tisraś śuco 'pāghnaṃs tat traiśokasya traiśokatvam| apa śucaṃ hate ya evaṃ veda| tāḥ klībe kitave puṃścalyāṃ nyaveśayan| tasmād ete śucā viddhāś śocanti| na hāsyaita ājāyante ya evaṃ veda| tasmād u haiteṣāṃ no 'pa brūvīta nec chuco 'pabhajā iti| kaṇvo vai nārṣado 'khagasyāsurasya duhitaram avindata| tasyāṃ hāsya triśokanabhākau putrau jajñāte| sā ha kruddhā jñātīn āyayau| tāṃ hānvājagāma| taṃ hāsurā avalepenāvalimpanta ūcur - atra vyuṣṭāṃ vijānīhi yadi brāhmaṇo 'sīti| tad u hāśvināv anububudhāte| āśvinā u ha vai devānāṃ baddhamucau| tau hainam adṛśyamānāv etyocatur - yadaiva tvāvaṃ vīṇāṃ samāghnantā upary upary atipatāvo 'tha vyuṣṭāṃ vijānītād iti| te ha smeme rātrim utpatanty - uttiṣṭhata, vyāpad dyur, yuṅgadhvaṃ sīrāṇīti| na vāva nu vyucchatīti ha smāha| atha hemau vīṇāṃ samāghnantā uparay upary atipetatuḥ| sa hovācāpaharatedam etarhi vyāpad dyur, yuṅgadhvaṃ sīrāṇīti
te hocur brāhmaṇo vā ayam ṛṣir āsīt| durapaharā vā asya jāyā| hantāsmā imāṃ dadāmeti| tāṃ hāsmai daduḥ| sā hovāca punar vāva tvā parokṣeṇeva jighāṃsanti| aśrauṣaṃ vā eṣāṃ saṃvadamānānām| āsandīṃ vai te hiraṇmayīṃ pracchāye nidhāsyanti| tasyāṃ mopaveśīr iti| te ha prayayuḥ| tasmai ha hiraṇmayīm āsandīṃ pracchāyai nidadhuḥ| tasyāṃ ha pramatta upaviveśa| sā hainaṃ tad eva śilā bhūtvābhi saṃviveṣṭe| tad u ha triśokanabhākau putrāv anububudhāte - 'surā ha vai nau pitaraṃ śilayābhisamaviveṣṭann iti| tāv āgacchatām| so 'kāmayata nabhākaḥ - prainān dambhayeyam iti| sa etan nābhākaṃ sūktam apaśyat| tenainām abhyaṣṭaut| tasyāṃ paryadṛśyata -
yathā maṇau maṇisūtraṃ paridṛśyetaivam| athākāmayata triśoko - vy enām asyeyam iti| sa etat sāmāpaśyat| tenaināṃ dvedhā vyāsyat| tasyai tānto nivartata| tam akāmayata jīved iti| tam o yi jīvety evābhyamṛśat| so 'jīvat| tasmai tama ivāsīt| so 'kāmayata divevāsmai syād iti| tam o yi divety evābhyamṛśat| tasmai divevāsāt| tam akāmayata svargam evainaṃ lokaṃ gamayeyam iti| tam o yi divam ity eva svargaṃ lokam agamayat| yayas tānta iva syāt tasya o yi jīveti nidhanam upeyāt| atha yasmai tama iva syāt tasya o yi diveti nidhanam upeyāt| atha ya svargakāma syāt tasya o yi divam ity eva nidhanam upeyāt| etāni vā etasya sāmno nidhanāni, ete kāmāḥ| etān eva kāmān avarunddhe| yatkāma evaitena sāmnā stute sam asmai sa kāma ṛdhyate| yad u triśoko 'paśyat tasmāt traiśokam ity ākhyāyate
yo rājā carṣaṇīnām iti rājyam iva hy etarhy agacchan| yātā rathebhir adhriguḥ| viśvāsāṃ tarutā pṛtanānāṃ jyeṣṭhaṃ yo vṛtrahā gṛṇe|| iti jyaiṣṭhayam iva hy etarhy agacchan| indraṃ taṃ śumbha puruhanmann avase yasya dvitā vidhartari| hastena vajraḥ prati dhāyi darśato mahān devo na sūryaḥ|| iti sūryavatīr bhavanti| sauryaṃ hy etad ahar ekaviṃśam| pratiṣṭhā vairājam| tāsu pṛśni| vāg vai pṛśni| vācam etenāhnā samicchanti| tām evaitat saṃvidanti| tad v evācakṣate bharadvājasya pṛśnīti| bharadvājo vā akāmayata bahuḥ| prajayā paśubhiḥ prajāyata| so 'bravīt pṛśnir vai bahuḥ prajayā paśubhiḥ prājaniṣīti| tat pṛśninaḥ pṛśnitvam| tad etat prajananaṃ sāma| bahuḥ prajayā paśubhiḥ prajāyate ya evaṃ veda| atho ha smaitenaiva sāmnā bharadvājaḥ pṛśny annādyam avarunddhe| tad v annādyasyāvaruddhis sāma| avānnādyaṃ runddhe, 'nnāda śreṣṭha svānāṃ bhavati ya evaṃ veda| yad u bharadvājo 'paśyat tasmād bharadvājasya pṛśnīty ākhyāyate| tad ail̤am acchāvākasāma bhavati| paśavo vā il̤ā| paśuṣv evaitat pratitiṣṭhanti
pari priyā divaḥ kavir ity ārbhavasya pavamānasya parivatīr gāyatryo bhavanty antasya rūpam| anto vā anuṣṭup chandasām| ānuṣṭubham etad ahaḥ| prapra kṣayāya panyasa iti prāyaṇīyarūpam evaitad upagacchanti| prāyaṇīyaṃ hy etad ahaḥ| sa sūnur mātarā śucir jāto jāte arocayad iti janadvatīr bhavanti| ṣoḍaśinam evaitat tṛtīyasavanāt prajanayanti| tāsu gāyatram uktabrāhmaṇam| [https://sa.wikisource.org/s/2gz1 athaurṇāyavam]| ūrṇāyur vai gandharvo 'psaraso 'kāmayata| sa etat sāmāpaśyat| tenāstuta| tena yāṃ yām akāmayata tāma īyām iti yāṃ yām evābhyamṛśat tām upait tām avārunddha| tad etat kāmasani sāma| etaṃ vai sa kāmam akāmayata| so 'smai kāmas samārdhyata| yatkāma evaitena sāmnā stute, sam asmai sa kāma ṛdhyate| yad ūrṇāyur gandharvo 'paśyat tasmād aurṇāyavam ity ākhyāyate
aṅgirasa svargakāmās satram āsata| te svargaṃ lokaṃ na prājānan| sa śvitra āṃgirasas samiddhāraḥ parait| tam ūrṇāyur gandharva etena sāmnopariṣṭād abhyavapatyābravīt - sāma vā idaṃ svargyaṃ, tena studhvaṃ, tena stutvaiva svargaṃ lokaṃ prajñāsyatha| mama tv eva sāma brūtāt| yas tvā pṛcchet - kas ta idam avocad ity, ūrṇāyur me 'vocad ity eva brūtāt| maiva mad anyasya voca iti| sa punar etyābravīt - sāma vā idaṃ svargyam| tena stavāmahai| tena stutvaiva svargaṃ lokaṃ prajñāsyāma iti| tam abruvan - kas ta idam avocad iti| aham evādarśam ity abravīt| tenāstuvata| tena stutvaiva svargaṃ lokaṃ prajānan| teṣāṃ svargaṃ lokaṃ yatāṃ so 'hīyat anṛtaṃ hy abravīt, sa eṣa śvitro 'bhavat| ete ha vā ahayo yac chvitrāḥ| yad ahīyata tad ahīnām ahitvam| atha hānye sarpā eva| tasmād u ha yasmād evānubravīta, taṃ brūyād - amuṣmād anvoca iti| atho ha satyam eva vivadiṣet| tad etat svargyaṃ sāma| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| tvaṃ hya aṃga daivyeti tvam iti bhavati bṛhato rūpam| bārhatam etad ahaḥ| pavamāna janimāni dyumattama iti janadvatīr bhavanti| ṣoḍaśinam evaitat tṛtīyasavanāt prajanayanti
tāsu [https://sa.wikisource.org/s/1zop bṛhatkaṃ] bṛhatām ekam| etena ha vā etad ahar bārhataṃ kriyate| devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tad enān bṛhad eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat| tenābruvan svargaṃ lokaṃ gatvā - bṛhad vāva na idaṃ kam abhūd yena svargaṃ lokaṃ vyāpāmeti| tad eva bṛhatkasya bṛhatkatvam| tad etata svargyaṃ sāma| bṛhad asmai kaṃ bhavaty, aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| somaḥ punāna ūrmiṇā avyaṃ vāraṃ vi dhāvati| agre vācaḥ pavamānaḥ kanikradat|| ity agram iva bhavati| agraṃ hy etad ahar yad bārhatam| dhībhir mṛjanti vājinam iti mṛjantīva vai jātam| jāyata u etenāhnā| asarji kalaśaṃ abhi mīḍhvān saptir na vājayuḥ| punāno vācaṃ janayann asiṣyadat|| iti janadvatīr bhavanti| ṣoḍaśinam evaitat tṛtīyasavanāt prajanayanti| savanāt savanād dha vai ṣoḍaśinaṃ prajanayanti
tāsv [https://sa.wikisource.org/s/1z93 ātīṣādīyam]| prajāpatiḥ prajā asṛjata| tā asya sṛṣṭā atāmyan| so 'kāmayata na ma imāḥ prajās tāmyeyur iti| sa etat sāmāpaśyat| tenainā abhyamṛśat| tās samānam| preva mīyante caturthenāhnānuṣṭubhaṃ hi gacchanti| anuṣṭub vai parā| parāvat sam evaitenānanti| tasmād u haitasya sāmna ātamitor nidhanam upeyāt sarvasyāyuṣo 'varuddhyai| tad āhur atāmyann evopeyāt| yadā vai tāmyaty atha mriyate| tasmād atāmyann evopeyād iti| devā vai svargakāmās tapo 'tapyanta| ta etat sāmāpaśyan| tenāstuvata| tad enān sāda eva bhūtvā svargaṃ lokam avahat| te 'bruvann eti vai sāda iti| yad abruvann eti vai sāda iti, tad etīṣādīyasyetīṣādīyatvam | ta u svargaṃ lokaṃ gatvābruvann āta iva bata svarge loke sadāmeti| tad v evātīṣādīyasyātīṣādīyatvam| tad etat svargyaṃ sāma| aśnute svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda| athaitā bhavanti purojitī vo andhasa iti virājo 'nuṣṭubho vairāje 'han, virāja evānnādyasyāvaruddhyai| atho yathānyau navatarau cakrāv upāsyed, evam evaitām anuṣṭubhaṃ tryahamukheṣu paryāharanti svargasya lokasya samaṣṭyai
tāsu [https://sa.wikisource.org/s/1z94 nānadam]| nānadena vā indro vṛtraṃ nānadyamānam ahan| yan nānadyamānam ahaṃs tan nānadasya nānadatvam| nānadyamānam evaitena dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ hanti ya evaṃ veda| tasya ṣoḍaśabhir akṣaraiḥ prastauti| ṣoḍaśinam evaitena pratyakṣam ārabhante| aupoditir ha smāha gaupālayo - viśālaṃ libujayābhyadhāt| anuṣṭubhi nānadam akṛd gaurivītena ṣoḍaśinam atuṣṭuvan, na śriyāvapadya iti| na ha vai śriyāvapadyate ya evaṃ veda| tad u śvastanavad api prajayā upaklṛptam| adhāndhīgavaṃ vairājaṃ sāma vairāje 'han kriyate, vairāja evānnādyasyāvaruddhyai| tasyaitāṃ daśākṣarāṃ virājaṃ madhyata upayanti - daśākṣarā virāḍ, annaṃ virāḍ - virāja evānnādyasyāvaruddhyai| somaḥ pavate janitā matīnāṃ janitā divo janitā pṛthivyāḥ| janitāgner janitā sūryasya janitendrsya janitota viṣṇoḥ|| iti janitā janiteti bhavati| ṣoḍaśinam evaitat tṛtīyasavanāt prajanayanti| yathā bādhasva bādhasva jāyasva jāyasvety evam evaitad abhipūrvaṃ tṛtīyasavanāt ṣoḍaśinaṃ prajanayanti