- candramā haiva saḥ| sa u heva prajāpatiḥ| tad etat parastād arvāk tejo nirmitaṃ dīpyamānaṃ tiṣṭhaty agniś cendraś ca| tad idam adhyātmam| yā sā vāg iyaṃ sā vāk| tām ayaṃ prāṇa upariṣṭād adhyāste| atha yas sa prajānāṃ janayita ṛṣabhe 'nnaloke 'psv antar ayaṃ sa puruṣaḥ| tā etā samānīr devatā iha cāmutra ca| tā eha gacchanti, gacchanty amutra| yā imās tā amūr| yā amūs tā imāḥ| tā ha yo 'dhyātmam upāste sa hānidevo bhavati| teṣāṃ haiteṣāṃ devānāṃ prajāpatāv ātmānas saṃnihitāḥ| atha haiṣāṃ prāṇānām asmin puruṣa ātmānas saṃnihitāḥ| tam etaṃ puruṣaṃ parigṛhy gopāyanti| tasyaiṣa śloka - ṛṣabho loko mahad eva yakṣaṃ naivāsmāt pūrvaṃ na paraṃ babhūva| yaṃ devaṃ devāḥ prāṇāḥ puruṣaṃ parigṛhya jāgrati sa veda lokaṃ puruṣaṃ mahāntam|| iti| imaṃ ha vāva taṃ devaṃ devāḥ prāṇāḥ puruṣaṃ parigṛhya jāgrati| so 'yam akṣann anta sa haiṣa vāmanaḥ| sa yo haitaṃ vāmana ity upāste vāmaṃ vāmaṃ haivainam eṣā devatābhinenīyate| etasmād dha vā idaṃ rājanyabandhavo vāmanaṃ kena cid avakāṃkṣanti| etasyai ha devatāyai nāmno 'ntikam enaṃ viduḥ| sa haiṣa na jīryati| samāvān hevaiṣa yūnaś ca jarasaś ca| sa haiṣa prāṇān saṃgṛhyāvadhūya śarīraṃ prāṇais sahordhva utkrāmati| etena ha vai pratyūḍhāni mṛtyuś śarīrāṇi harati| tasyai haitasyai devatāyai yathā mṛtpiṇḍa iṣīke 'dhihate syātām evam eva hṛdaye pādāv adhihatau| tau yad ācchinaty atha mriyate| tad idam apy avidvāṃsa āhur ācched dhy asyeti| sa ya etad evaṃ vedājarasaṃ hāsmād eṣā devatā notkrāmati, sarvam āyur eti
devā vai śrameṇa tapasā vratacaryeṇāsurān rakṣāṃsy abhyabhavan| te 'surā viditvaitat parā vai te bhavantīti, strīrūpāṇya akurvata prathamottanakāś caṇḍātakavāsinīr yat kalyāṇatamaṃ rūpāṇāṃ tat| tā devān pratyākramanta| tā devā upanyapādayanta| na hi kasya cana striyo 'priyāḥ| teṣu yad eṣāṃ teja indriyaṃ vīryaṃ śramābhijitam āsīt tad asiṃcan| te 'surā viditvaitad iyad vā eṣāṃ teja indriyaṃ vīryam abhūt ity ādāya prādravan| teṣāṃ ha devānām apriyam āsīt| riricānā ivāmanyanta| te 'bruvan kathaṃ nv idaṃ teja indriyaṃ vīryaṃ punar ādadīmahīti| ta etā vyāhṛtīr apaśyan
tam ety ekākṣareṇa rathantaram ādadata| tasmāt tat prathame 'han kriyate| prameti dvyakṣareṇa bṛhad ādadata| tasmāt tad dvitīye 'han kriyate| pratimeti tryakṣareṇa vairūpam ādadata| tasmāt tat tṛtīye 'han kriyate| (a)srīvag iti caturakṣareṇa vairājam ādadata| tasmāt tac caturthe 'han kriyate| sirakamasīti pañcākṣareṇa śākvaram ādadata| tasmāt tat pañcame 'han kriyate| chardirindriyāvad iti ṣaḍakṣareṇa raivatam ādadata| tasmāt tat ṣaṣṭhe 'han kriyate| ā gayaṃ vīryaṃ yonim ā daddhvaṃ vidvaj janasya chāyeti vāmadevyam ādadata| tasmāt tan madhyato yajñasya kriyate| yat paro yonim atiścyutitam abhūt tad ā daddhvaṃ vasv iti yajñāyajñīy ādadata| tasmāt tat parārdhe yajñasya kriyate
atho āhur - apahatapāpmāno vai devāḥ| te na svapanti| ta u śramasya bhūmnā samamīlayan| teṣām u svapatāṃ pramattānām asurās teja indriyaṃ vīryam ādāyāpsv anvabhyavānayan| tad viṣṇur anvapaśyat| teṣāṃ ha devānāṃ prabubudhānānām apriyam āsīt| tān viṣṇur abravīn - mā vo 'priyaṃ bhūt| ahaṃ vai tad anvakhyam iti| tān apsv anv abhyavānayat| tad apsv antaḥ paryapaśyan yathā pṛṣṭhāt (ka)kud udīṣitā syād evam| tad etābhir etābhir eva vyāhṛtibhir ādāya viṣṇave prāyacchan| tad idaṃ viṣṇus teja indriyaṃ vīryaṃ dhārayan samaiṣat| tasmād dhrasvo viṣṇuḥ| tasmād u hrasvaṃ vaiṣṇavaṃ gām ālabhante| sa yatra dhārayan parākramata tad eva viṣṇupadam abhavat| tasmād yo viṣṇupadīyaḥ kaikeyas sa yajña āttataraḥ| etaṃ hy asmin yajñam anvindan| sa ya etad evaṃ vedā dviṣato bhrātṛvyasya teja indriyaṃ vīryaṃ datte
prajāpatira vā imān lokān imā diśo 'sṛjata| tān sṛṣṭobhayān devān asurān asṛjata| tān samad avindat| te prajāpatau brahma saṃnyadadhata| tat prajātir nodayacchat| tad apsu prāveśayat| te devā asurān ajayan| te jitvā punar etyābruvan prajāpate yan nas tvayi brahma tan naḥ prayacchati| so 'bravīn na vā ahaṃ tad udayaccham| tad apsu prāveśayam iti| tān apsv anv abhyavānayat| tad apsv antaḥ paryapaśyan yathā pṛṣṭhāt kakud udīṣitā syād evam | te 'bruvan sṛjāmahā ita iti| ta om ity etenākṣareṇāsyai -
- prācyai diśo rathantaraṃ bhā asṛjanta| tad agner ghoṣo 'nvasṛjyata| tasmād rathantarasya stotrā agnīn manthanti| ta om ity etenaivākṣareṇāsyai dakṣiṇāyai diśo bṛhad bhā asṛjanta| tat parjanyasya ghoṣo 'nvasṛjyata| tasmād bṛhata stotre dundubhīn udvādayanti| varṣukaḥ parjanyo bhavati| ta om ity etenaivākṣareṇāsyai pratīcyai diśo vairūpaṃ bhā asṛjanta| tad vāyor ghoṣo 'nvasṛjyata| tasmād vairūpasya stotra ādhavair ādhūnvanti| adhovāta āgāmukaḥ| ta om ity etenaivākṣareṇāsyā udīcyai diśo vairājaṃ bhā asṛjanta| tad vayasāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata| tasmād yathā vayāṃsi punar ādāyaṃ vācaṃ vadanty evaṃ vairājena punar ādāyam iva stuvate| ta om ity etenaivākṣareṇāsyā ūrdhvāyai diśaś śākvaraṃ bhā asṛjanta| tad apāṃ ghoṣo 'nvasṛjyata| tasmāc chākvarasya stotre 'pa upanidhāya stuvanti| ta om ity etenaivākṣareṇāsyai diśo raivataṃ bhā asṛjanta| tat paśughoṣo 'nvasṛjyata| tasmād raivatasya stotra paśughoṣaṃ kurvanti, vatsān mātṛbhis saṃvāśayanti| te 'bruvaṃs tad vedāma yata ime 'sṛkṣmahīti| te 'psv eva vāmadevyaṃ paryapaśyan| tad ādadata| tat sarvā vāco 'nvasṛjyantaikaiketarāṇi pṛṣṭhāni| tānīmāni pṛṣṭhāni sṛṣṭāni digbhya ātapan| etāni ha tarhy ātepuḥ| ātapati svebhya, ātapatīty enam āhur ya evaṃ veda| (tā)nīyaṃ devatābhyadhyāyat| yeyaṃ purastād uccarati puruṣākṛtir hy eṣā tarhy āsa| sā trivṛtā stomena gāyatryā chandasā rathantarasya bhā ādatta| tad ito 'dhatta| pañcadaśena stomena triṣṭubhā chandasā bṛhato bhā ādatta| tad ito 'dhatta| sapdaśena stomena jagatyā chandasā vairūpasya bhā ādatta| tad ito 'dhatta| ekaviṃśena stomenānuṣṭubhā chandasā vairājasya bhā ādatta| tad ito 'dhatta| triṇavena stomena paṃktyā chandasā śākvarasya bhā ādatta| tad ito 'dhatta| trayastriṃśena stomenāticchandasā raivatasya bhā ādatta| tad ito 'dhatta| tasmāt sarvāṇi bhūtāny apsv antataḥ pratiṣṭhitāni| tam ādada nam āditāditeti vāco 'vadan| tad ādityasyādityatvam| māninditus teja indriyaṃ vīryaṃ tat te śamalam asya ninditā pratimuñcate ya evaṃ veda
taṃ sarvāṇi bhūtāni so 'ryas so 'rya ity āyan| tat soryasya soryatvam| soryo ha vai nāmaiṣa| taṃ sūrya iti parokṣam ācakṣate| aryo no 'si bhartā no 'sīti hainaṃ svāś cāraṇāś copāsate ya evaṃ veda| sa yat pratyaṅ ādāya svarayan vai(t) tat soryasya soryatvam| tad vāva svarasya svaratvaṃ yat svarayan vait| te devā abruvan na hārṣīd vā ayam iti| tad ahar abhavat| rātaṃ vā asmā abhūd iti so eva rātrir abhavat| etad dha vā ahorātrayor janma| sa ya e(va)m etad ahorātrayor janma vedāpnoty ahorātre, nainam ete atītaḥ| sarvaṃ ha vā idam anyat paryantavat| ete ha vā aparyante yad ahorātre| ye te vā idaṃ parivartamāne sarvam āpnutaḥ| tad yathā rathopasthe tiṣṭhan pakṣasi pratyavekṣetaivam evaite 'horātre ādityaloke tiṣṭhan pratyavekṣate| sa pitaraṃ prajāpatim abravīt - tata yat ta idaṃ teja indriyaṃ vīryaṃ mahyam idaṃ prayaccheti| tatheti| tad asmai prāyacchat| tasmād uta pitā putrāya jīvann eveśāṃ saṃprayacchati
sa vaśam eva diva ādatta, kṣatraṃ nakṣatrāṇām, ātmānam antarikṣasya, rūpaṃ vāyor, ājñāṃ manuṣyāṇāṃ, cakṣuḥ paśūnām, ūrjam apāṃ, rasam oṣadhīnāṃ, carathaṃ vanaspatīnāṃ, śiśnaṃ vayasām, arcim agner, hṛdayaṃ pṛthivyai, gandhaṃ hiraṇyasya, stanayitnuṃ vācas, saṃgamaṃ pitṝṇāṃ, bhāṃ candramasaḥ| tad yad eteṣāṃ bhūtānām ādatta tad ādityasyādityatvam| ādatte tejo dviṣato bhrātṛvyasya ya evaṃ veda| sā haiṣā devatā dīkṣitā keśavādhi kṛṣṇājinā| tasyai ye 'rvāñco raśmayas tāni śmaśrūṇi, ya ūrdhvās te keśāḥ| ahorātre eva kṛṣṇājine| tad yad divikṣayam akuruta tasmād dīkṣitā| divi ha vā eṣa kṣayaṃ kuruta yo yajate| yāṃ dīkṣayā jitiṃ jayati yām ṛddhim ṛdhnoti, jayati tāṃ jitim ṛdhnoti tām ṛddhiṃ ya evaṃ veda
tasyoṣasyeva patnī candramās somapīthaḥ| tasmāt sapatnīko dīkṣeta| sā haiṣā devatā dīkṣamāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādatte| sa dīkṣiṣyamāṇa ādityam upatiṣṭheta - tvaṃ devatā dīkṣitāsi| sā dakṣimāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādatse| mā me teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa ādithāḥ| tava dīkṣām anu dakṣi iti| tasyaiṣā devatā dīkṣamāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ yaśo nādatte| tad etad ukthasyaiva stambhaḥ| te ye 'rvā़ñco raśmayas tair asyeme lokā stabdhā ya etasmād arvāñco, 'tha yat kiṃ ca prāṇabhṛt saśarīram| atha ya ūrdhvās tair u asya te lokā stabdhā ya etasmāt parāñco, 'tha yat kiṃ cābhṛtam aśarīram| tad yad eṣā devatobhayān devāsurān antarā stabdhvā tiṣṭhati tasmāt etat stambhaḥ| sa ha vai stabdhas sastabheta| atho ya enaṃ stabhasyopamīmāṃseta taṃ brūyād yā stabdhā devatā tasyai tvā vṛścyāmīmām ārtiṃ nyeṣyasīti| tāṃ haivārtiṃ nyeti| te ye 'rvā़ñco raśmaya ete hāvaśā mṛtyor annavantaḥ| atha ya ūrdhvās ta u hāmṛtalokāḥ| te ye 'rvāñco raśmaya ete horayo nāma yathā nal̤o vāsuśira syadvi(syādve?) arvā| atha ya ūrdhvās ta uparīyāṃso nāma| sa yathā hastī hastenādāya pṛṣṭhye 'dhyasyetaivam evaiṣā devataitad vidvāṃsam urubhī raśmibhir ādāyāvarīyasv adhyasyate| tamasy eṣa loko ya etasmāt parācīnaḥ
nāsad āsīn no sad āsīt tadānīṃ nāsīd rajo no vyomā paro yat| kim āvarīvaḥ kuha kasya śarmann ambhaḥ kim āsīd gahanaṃ gabhīram|| iti| tasminn asati sati na kasmiṃś cana saty ṛtaṃ jyotiṣmad udaplavata, satyaṃ jyotiṣmad udaplavata, tapo jyotiṣmad udaplavata| tad yad ṛtam iti vāk sā, yat satyam iti prāṇas so, yat tapa iti manas tat| teṣām annam eva jyotir āsīt| tāny ekam abhavan| tad ekaṃ bhūtevaitenānnena jyotiṣāpyāyata| tad abhavad yathā madhvaṣṭhī lāvāsv āsiktā syād ṛtir vaivam| tad aikṣata - hantādhastāt prāṇaṃ karavā iti| tad adhastāt prāṇam akuruta, yathaiṣa striyā adhastād ākāśa evam| tasmād āpo 'sṛjyanta balabalabality etayā vācā| tad idam āpo mahat salilam āsīt| yad dha vā idam āhur - āpo vā idam agre mahat salilam āsīd ity etās tā āpaḥ ta ūrmayas samāsyanta phā3lphā3liti| tad dhiraṇmayam āṇḍaṃ samaiṣat